Mexhid MEHMETI: DRAMA E PËRPLASJES

DRAMA E PËRPLASJES MIDIS TRADITËS,

VETMISË DHE KRIZËS SË FAMILJES BASHKËKOHORE SHQIPTARE

("Në pritje të Ukufës", dramë në dorëshkrim e shkrimtarit nga Presheva Ramadan REXHEPI)

Drama "Në pritje të Ukufës" e shkrimtarit Ramadan Rexhepi paraqitet si një tekst me ambicie të qarta shoqërore dhe filozofike, i cili synon të depërtojë në thelbin e krizës së familjes shqiptare në kohën e globalizimit, emigrimit dhe shpërbërjes së vlerave tradicionale. Që në hyrje, përmes figurës së Autorit që i drejtohet publikut, vendoset një ton deklarativ dhe paralajmërues: nuk kemi të bëjmë as me komedi, as me tragjedi në kuptimin klasik, por me një dramë familjare që është njëkohësisht universale dhe thellësisht shqiptare.

Ky pozicionim estetik e ideor është një nga pikat kyçe të veprës. Rexhepi ndërton një strukturë dramatike që lëviz midis realitetit konkret (jeta e një familjeje emigrante shqiptare në Evropën Perëndimore) dhe refleksionit të gjerë mbi fatin e shoqërisë shqiptare në përgjithësi. Drama nuk kufizohet në një konflikt individual; ajo shndërrohet në një pasqyrë të një krize kolektive.

Konflikti themelor: familja

si hapësirë shpërbërjeje

Në qendër të dramës qëndron familja Purteka: Resha­ti, një intelektual i pensionuar, dhe Dafina, bashkëshortja e tij, e lodhur nga jeta dhe sakrificat. Që në skenat e para, përmes dialogut të tyre, shfaqet një tension i vazhdueshëm që nuk buron vetëm nga marrëdhënia bashkëshortore, por nga mënyra të ndryshme të të kuptuarit të botës.

Reshati përfaqëson intelektualin idealist, të lidhur me çështjen kombëtare, kulturën dhe misionin e dijes. Ai jeton në një botë idesh, kujtimesh dhe refleksionesh historike. Në anën tjetër, Dafina është figura e gruas së sakrifikuar, e cila e sheh jetën në dimensionin konkret: punën, lodhjen, tru­pin, sëmundjen dhe mungesën e vlerësimit.

Kjo përplasje nuk është thjesht psikologjike; ajo është simbolike. Ajo shpreh ndarjen midis idealit dhe realitetit, midis mendimit dhe jetës së përditshme. Dialogët e tyre janë të gjallë, shpesh të ashpër, por gjithmonë të mbu­­shur me një nëntekst të fortë emocional.

Figura e Lindit: brezi i humbur

Konflikti dramatik thellohet me hyrjen e Lindit, djalit të Reshatit. Ai është një figurë tipike e brezit të emigra­ci­onit: i çrrënjosur, i paqëndrueshëm, i përfshirë në marrë­dhë­nie të ndërlikuara dhe i paaftë për të marrë përgjegjësi të plota.

Historia e tij – lidhja me Gonën dhe shtatzënia e papritur – është boshti konkret i dramës. Por në një plan më të thellë, Lindi përfaqëson krizën e identitetit. Ai është midis dy botëve: traditës shqiptare dhe realitetit perëndi­mor. Ai nuk i përket plotësisht asnjërës.

Në këtë kuptim, drama e tij nuk është vetëm morale (gabimi ndaj një vajze), por ekzistenciale. Ai është një indi­vid që nuk ka arritur të ndërtojë një sistem të qën­drueshëm vlerash.

Ukufa: simbol i një bote tjetër

Titulli i dramës përqendrohet te figura e Ukufës – një personazh që nuk është fizikisht i pranishëm në skenë, por që ka një rol të rëndësishëm simbolik. Ukufa është një mje­ke nga një kontekst tjetër kulturor, e lidhur me Reshatin për­mes komunikimit intelektual dhe human.

Ajo përfaqëson një alternativë: një botë të hapur, universale, të bazuar në dije, solidaritet dhe humanizëm. Në kontrast me krizën e familjes Purteka, Ukufa është një figurë e shpresës, e një mundësie tjetër për jetën.

“Pritja” e saj, në këtë kuptim, nuk është vetëm kon­krete; është metaforike. Është pritja për një ndryshim, për një shpëtim, për një kuptim më të thellë të ekzistencës.

Gjuha dhe dialogu: realizëm dhe retorikë

Një nga elementet më të spikatura të dramës është gjuha. Rexhepi përdor një shqipe të pasur, të gjallë, shpesh idiomatike, e cila i jep autenticitet dialogut. Dafina flet me një gjuhë të drejtpërdrejtë, popullore, ndërsa Reshati shpesh kalon në një diskurs më të ngritur, refleksiv, madje filozofik.

Ky dualitet gjuhësor është funksional: ai pasqyron ndarjen midis dy botëkuptimeve. Megjithatë, në disa raste, dialogu priret të bëhet deklarativ, sidomos në pjesët ku Reshati artikulon ide mbi kombin, historinë apo shoqërinë. Këto momente, ndonëse të rëndësishme në planin ideor, mund të ngadalësojnë ritmin dramatik.

Tematika: nga familja te kombi

Drama shtrihet përtej kufijve të një historie familjare. Ajo trajton një sërë temash të mëdha: krizën e familjes tradicionale shqiptare, përplasjen midis brezave, emigrimin dhe humbjen e identitetit, raportin midis individit dhe kombit, tensionin midis moralit tradicional dhe realitetit modern.

Në shumë raste, këto tema ndërthuren në mënyrë organike, duke krijuar një tekst të dendur dhe të shumë­planësh.

Struktura dramatike dhe tensioni

Struktura e dramës është ndërtuar mbi dialogë të gjatë dhe situata të përditshme, që gradualisht marrin ngar­kesë dramatike. Nuk kemi ngjarje spektakolare; tensioni kri­johet përmes përplasjes së karaktereve dhe ideve.

Pritja e krushqve – një moment që pritet të jetë kulmor – shndërrohet në një simbol të pasigurisë dhe të pezullimit. Kjo teknikë e “mosrealizimit të plotë” të pritjes është një zgjedhje e vetëdijshme estetike, që i jep dramës një dimension modern.

Dimensioni filozofik

Në shtresën e saj më të thellë, drama është një ref­lektim mbi kuptimin e jetës në një botë në ndryshim. Reshati shpesh artikulon ide mbi historinë, kombin, mo­ralin dhe rolin e individit. Edhe pse këto reflektime ndonjëherë marrin formën e monologëve të zgjeruar, ato kontribuojnë në ndërtimin e një vizioni të gjerë filozofik.

Vlera dhe kufizime

Si vlera kryesore mund të konstatojmë se janë: Traj­timi i guximshëm i krizës së familjes shqiptare, ndërtimi i karaktereve të gjalla dhe të besueshme, gjuha e pasur dhe autentike, dimensioni simbolik (Ukufa si figurë metafo­rike) dhe ndërthurja e planit personal me atë shoqëror. Ndërkaq kufizimet janë: Prirja drejt retorikës në disa pjesë, dialogët e gjatë që mund ta rëndojnë ritmin skenik, struktura që herë pas here afrohet më shumë me prozën dramatike sesa me teatrin e pastër skenik.

Përfundim

“Në pritje të Ukufës” është një dramë që kërkon të lexohet dhe të kuptohet në disa nivele. Ajo është një histori familjare, një analizë shoqërore dhe një reflektim filozofik mbi kohën tonë. Ramadan Rexhepi arrin të krijojë një tekst që, pavarësisht disa teprimeve retorike, mbetet i fuqishëm në mesazhin e tij dhe i rëndësishëm për teatrin dhe letërsinë shqipe bashkëkohore.

Si pasthënie e një botimi, kjo vepër mund të lexohet si një thirrje për vetëdijesim: për të parë me sy kritik reali­tetin tonë dhe për të reflektuar mbi drejtimin që po merr familja dhe shoqëria shqiptare në një botë gjithnjë e më të fragmentuar.

Në fund, “pritja” e Ukufës mbetet një metaforë e hapur: pritja për një ndryshim që ende nuk ka ardhur, por që vazhdon të mbajë gjallë shpresën.