Menda Vreto: Fillimi... me refuzim, me varfëri dhe me heshtje

Shumë histori shkrimtarësh që sot duken të mëdhenj fillojnë njësoj: me refuzim, me varfëri dhe me heshtje. Me vite të tëra ku askush nuk beson në ta dhe ku duket sikur shkrimi është vetëm një ëndërr pa rrugëdalje.

Një nga shembujt më të njohur është Stephen King. Kur ishte i ri, ai jetonte në kushte të thjeshta dhe shkruante vazhdimisht tregime, por shumë prej tyre i ktheheshin mbrapsht nga botuesit. U refuzua sepse shumë editorë mendonin se stili i tij ishte shumë i errët, shumë i ashpër dhe “jo komercial” për tregun e kohës. Ai mori kaq shumë refuzime sa në një moment humbi besimin dhe mendoi të hiqte dorë. Madje kishte hedhur në kosh disa nga idetë e tij. Por ai vazhdoi, edhe kur nuk kishte garanci, edhe kur askush nuk i thoshte “po”. Më vonë u bë një nga autorët më të njohur në botë, me libra që u lexuan nga miliona njerëz.

Një histori tjetër shumë e njohur është ajo e Charles Bukowski. Ai jetoi për vite në varfëri dhe pasiguri, duke bërë punë të zakonshme dhe duke u përballur me refuzime të shumta nga botuesit. U refuzua sepse shkrimi i tij ishte shumë i drejtpërdrejtë, shumë i ashpër, shumë “jashtë rregullave” të letërsisë së kohës, dhe botuesit nuk e shihnin si diçka që mund të pranohej lehtë nga publiku. Për një kohë madje ndaloi së shkruari fare, sepse mendoi se nuk kishte kuptim të vazhdonte. Por më vonë u kthye te shkrimi, këtë herë me një zë më të fortë dhe më të lirë, derisa u botua dhe u njoh si një nga zërat më unikë në letërsi.

J. K. Rowling është një tjetër shembull i njohur. Para suksesit me Harry Potter, ajo jetoi periudha të vështira dhe u përball me shumë refuzime nga botuesit. U refuzua sepse shumë botues nuk besonin që një histori fantazie për fëmijë mund të kishte sukses të madh komercial dhe global. Për një kohë të gjatë, dorëshkrimi i saj shihej si një projekt i rrezikshëm, i pazakontë, dhe jo i përshtatshëm për tregun. Por një botues i vetëm pa diçka që të tjerët nuk e panë, dhe gjithçka ndryshoi.

Pablo Picasso nuk u kuptua menjëherë. U refuzua dhe u kritikua sepse arti i tij thyente rregullat klasike të kohës dhe ishte shumë ndryshe nga ajo që publiku ishte mësuar të shihte. Ai ndryshonte stil vazhdimisht, eksperimentonte me forma të reja dhe shpesh shihej si “i çuditshëm” ose “i vështirë për t’u kuptuar”. Por kjo guxim për të mos u përshtatur e bëri më vonë një nga figurat më të rëndësishme të artit botëror.

Vincent van Gogh u refuzua sepse pikturat e tij nuk përputheshin me shijet e kohës dhe pothuajse nuk u shitën fare gjatë jetës së tij. Ai jetoi në varfëri, shpesh i izoluar dhe i pa kuptuar, sepse arti i tij ishte shumë emocional dhe shumë përpara kohës së tij. Vetëm më vonë u kuptua vlera e vërtetë e tij.

Emily Dickinson u refuzua në heshtje, sepse poezitë e saj ishin shumë personale, shumë të ndryshme nga stili tradicional dhe nuk u pranuan nga botimet e kohës. Ajo jetoi larg botës, dhe shumica e punës së saj u zbulua dhe u vlerësua vetëm pas vdekjes.

Në përgjithësi, pothuajse të gjithë ata që sot duken të mëdhenj kanë kaluar të njëjtën rrugë: refuzim, dyshim, mungesë besimi dhe periudha ku duket sikur asgjë nuk po funksionon. Kanë shkruar pa u lexuar, kanë punuar pa u vlerësuar, kanë vazhduar pa siguri.

Refuzimi ndodh shpesh sepse bota nuk është gjithmonë gati për diçka të re. Sepse idetë e reja duken të çuditshme në fillim. Sepse ndryshimi gjithmonë ngjan i rrezikshëm për ata që janë mësuar me të vjetrën. Sepse shumë herë njerëzit nuk refuzojnë talentin, por refuzojnë atë që nuk e kuptojnë ende.

Dhe kjo është arsyeja pse vazhdimi ka më shumë rëndësi se fillimi.

Sepse nuk fiton ai që nuk bie kurrë. Fiton ai që bie, dyshon, lodhet, ndjen gjithçka… por prapë vazhdon.

Dhe në fund, mesazhi më i madh është ky:

nëse askush nuk beson tek ti sot, kjo nuk është provë që nuk ia vlen — është thjesht prova që je ende në rrugë. Dhe rrugët që vlejnë më shumë, janë ato që kërkojnë më shumë kohë për t’u besuar.