Kujtim Mateli: Dashuria e pathënë që jeton midis ëndrrës dëshirës dhe mungesës

Nga Kujtim Mateli

Poezia “S’ta kam thënë” e poetes Lola Shehit, e njohur për emocionin e zjarrtë dhe thellësinë e mendimit,  është një poezi e ndjenjës së fshehur, e dëshirës së parealizuar dhe e një dashurie që jeton më fuqishëm në hapësirën e ëndrrës sesa në realitet. Që në titull, poetja vendos përpara lexuesit një paradoks: “S’ta kam thënë”. Ajo që nuk është thënë bëhet pikërisht objekti i gjithë poezisë.

Titulli nuk është vetëm një pohim. Ai është çelësi i strukturës poetike. Poetja thotë se nuk e ka shprehur ndjenjën dhe, më tej, përsërit:

“Asnjëherë s’ta kam thënëE sërish nuk do ta them”

Kjo përsëritje, që shfaqet në fillim të disa njësive poetike, funksionon si një refren. Por sa më shumë poetja deklaron se nuk do ta thotë, aq më shumë ajo e zbulon ndjenjën. Këtu qëndron një nga paradokset më të bukura të poezisë: heshtja bëhet mënyra më e fuqishme e rrëfimit.

   Nga heshtja te rrëfimi i brendshëm

Poezia ndërtohet mbi një kundërvënie midis asaj që thuhet dhe asaj që fshihet. Subjekti lirik nuk i drejtohet drejtpërdrejt personit të dashur për t'i rrëfyer ndjenjën, ajo i drejtohet atij përmes një monologu të brendshëm.

Vargjet:

“Se sa ditë e sa netë të kam kërkuar,Se përgjumshëm kam thërritur emrin tënd,Se një dhimbje brenda dhimbjes më rri zgjuar.”

e zgjerojnë menjëherë hapësirën emocionale të poezisë. Kërkimi nuk është vetëm fizik. Ai është një kërkim i kujtesës, i dëshirës dhe i mungesës. Veçanërisht shprehja “një dhimbje brenda dhimbjes” krijon një intensifikim të ndjenjës: subjekti lirik nuk përjeton vetëm mungesën, por edhe vetëdijen se kjo mungesë nuk mund të shprehet.

Kështu, poezia nuk është thjesht poezi dashurie. Ajo është edhe poezi e konfliktit të brendshëm.

    Ëndrra si hapësirë e dashurisë

Në strofën e dytë ndodh një kalim i rëndësishëm. Dashuria e fshehur në realitet gjen hapësirë në ëndërr:

“Se në ëndërr trup e shpirt m’i ke kallur,Më ke puthur, më ke prekur atje lart buzë greminësDhe mëkatin buzë greminës s’e kemi ndalur.”

Ëndrra i jep subjektit lirik atë që realiteti nuk ia ka dhënë. Këtu poezia merr një ngarkesë të fortë erotike, por erotizmi nuk është i shkëputur nga gjendja shpirtërore: trupi dhe shpirti bashkohen.

Shprehja “buzë greminës” është një nga metaforat më të rëndësishme të poezisë. Ajo mund të lexohet si kufi midis dëshirës dhe frikës, midis mëkatit dhe kënaqësisë, midis vetëkontrollit dhe dorëzimit. Përsëritja e saj e përforcon këtë gjendje kufitare.

Kështu, “gremina” nuk është thjesht një vend i rrezikshëm; ajo bëhet metaforë e një ndjenje që e çon subjektin lirik deri në skajin e vetëpërmbajtjes.

   Erotizmi si gjuhë poetike

Një nga veçoritë e poezisë është guximi për ta shprehur dëshirën trupore pa e shkëputur atë nga emocionet. Në strofën e tretë, ritmi ndryshon:

“Ke dihatur,Ke djersitur,E je shlodhur mbi lëndinë”

Tri foljet e shkurtra krijojnë një ritëm të menjëhershëm, fizik dhe të gjallë. Këtu vargu bëhet më i shkurtër, më i drejtpërdrejtë dhe më intensiv. Ndjenja nuk shpjegohet, ajo përjetohet përmes veprimit.

Edhe më tej:

“Etjen buzëve kemi shuar, kemi fjetur mbi qerpikëMe shikim të përvëluar më ke djegur nën lëkurë.”

Këtu poetja përdor një figuracion të ndërtuar mbi shqisat: buzët, qerpikët, shikimi, lëkura, djegia. Dëshira bëhet e prekshme. Por pikërisht shprehja “më ke djegur nën lëkurë” e tejkalon kuptimin fizik dhe shndërrohet në metaforë të një ndjenje që është futur thellë në qenien e subjektit.

Pra, erotizmi i poezisë nuk qëndron vetëm në atë që tregohet, por në mënyrën se si dëshira fizike shndërrohet në përjetim shpirtëror.

   Kontrasti midis kënaqësisë dhe dhimbjes

Poezia nuk qëndron vetëm te dëshira. Pas saj vjen menjëherë dhimbja. Kjo është arsyeja pse strofa e fundit është shumë e rëndësishme:

“Asnjëherë s’ta kam thënë,Sa herë shtratin me lot shpirti e kam lagurDhe pastaj me zjarr ndjenje e kam tharë”

Këtu kemi një nga kontrastet më të bukura të poezisë: lot-zjarr, lagur-tharë, dhimbje-dëshirë.

Shtrati bëhet hapësira ku bashkohen dy realitete: ëndrra e dashurisë dhe vetmia pas saj. Lotët shprehin mungesën, ndërsa “zjarri i ndjenjës” tregon se dëshira vazhdon të jetojë.

Ky është një moment ku poezia bëhet veçanërisht njerëzore: pas intensitetit të ëndrrës vjen kthimi në realitet.

   Figura e gruas dhe gjysmëshpirti

Në fund shfaqet një figurë tepër interesante:

“Si hajdute kam vrapuar, agimesh të pa zbardhurGjysmëshpirt, lënë ëndrrësGjysmëshpirt, me vete marrë.”

Metafora “si hajdute” është shumë domethënëse. Subjekti lirik duket sikur po vjedh nga nata disa çaste dashurie që nuk mund t'i ketë në dritën e ditës. “Agimet e pa zbardhur” e përforcojnë këtë ide: është ende nata, por ëndrra po përfundon dhe realiteti po afrohet.

Ndërsa përsëritja:

“Gjysmëshpirt...” e përmbledh gjendjen e subjektit. Ajo nuk largohet nga ëndrra e plotë dhe as nuk kthehet plotësisht në realitet. Mbetet e ndarë midis të dyjave. Është gjysmë në ëndërr dhe gjysmë në jetën e zgjuar.

Kjo është një nga figurat më të bukura psikologjike të poezisë.

Gjuha, ritmi dhe ndërtimi

Gjuha poetike është e drejtpërdrejtë, intime dhe e mbështetur fuqishëm te foljet. Kjo i jep poezisë lëvizje dhe e bën përjetimin të duket i çastit.

Veçanërisht efektive është ndërthurja e vargjeve të gjata me vargje shumë të shkurtra:

“Ke dihaturKe djersitur”

Këto vargje të shkurtra krijojnë një ritëm të prerë dhe intensifikojnë ndjesinë fizike. Në anën tjetër, vargjet më të gjata krijojnë hapësirën e rrëfimit dhe të reflektimit.

Përsëritja e formulës “Asnjëherë s’ta kam thënë / E sërish nuk do ta them” i jep poezisë unitet kompozicional. Ndërsa përsëritja e “Gjysmëshpirt” në fund e mbyll atë me një gjendje të paplotë, që përkon me vetë natyrën e dashurisë së përjetuar në ëndërr.

Vlera artistike

Forca e kësaj poezie qëndron në bashkimin e tri shtresave: dashurisë së fshehur, dëshirës trupore dhe dhimbjes shpirtërore. Asnjëra nuk qëndron e veçuar nga tjetra. Dëshira lind nga mungesa, ëndrra lind nga pamundësia, ndërsa dhimbja lind nga kthimi në realitet.

Poezia ka edhe një cilësi tjetër të rëndësishme: nuk e thotë gjithçka drejtpërdrejt. Edhe kur përdor një gjuhë të hapur, ajo ruan hapësirën e të pathënës. Pikërisht kjo e bën titullin të funksionojë deri në fund.

Në të vërtetë, poetja thotë shumëçka për atë që pretendon se “s’ta kam thënë”. Dhe ky është paradoksi artistik që e mban gjallë dhe i jep ritëm poezisë.

Nëse do ta përmblidhnim vlerën e saj në një formulë të vetme, mund të thoshim: “S’ta kam thënë” është një poezi ku heshtja bëhet rrëfim, ëndrra bëhet realitet i dytë, ndërsa dëshira dhe dhimbja bashkohen në një përjetim të vetëm poetik.