Kreativiteti sublim, adhurim dhe xhelozi


Minella Aleksi

Themi që filan shkrimtar të mbërthen menjëherë si me magji që në faqet e para të librit. Po çfarë është ky “mbërthim”, çfarë është kjo forcë “magjepsëse”, ç’kuptim ka kjo marrdhënie? Çfarë do të thotë që një pasazh sublim mund të dëgjohet, të shikohet, të lexohet përsëri dhe përsëri me të njëjtën kënaqësi. A egziston lidhja midis artistit gjeni dhe turbullimeve të rënda mendore?. Në jetën e shoqërisë çfarë përfaqësojnë individualitetet e spikatura, këta “magjistarë” me kreativitet gjenial?.

Përse forca krijuese është shumë më e fuqishme sesa frikërat e përditëshme?. Këto e të tjera pyetje do përpiqem të shpjegoj më poshtë. Mbi të gjitha si në çdo mardhënie njerëzore është autori së pari ai që e kërkon dhe e fillon një mardhënie me audiencën.“Mbërthimi si me  “magji” i detyrohet atmosferës që frymëzimi artistik i shkrimtarit krijon në imagjinatën e lexuesit. Me fuqinë goditëse të fjalës shkrimtari i “injekton” lexuesit një ndjesi emocionale që ai vet e ka përjetuar në imagjinatën e vet dhe, në këtë mënyrë e “shkund” nga përgjumja, i stmulon dhe eksiton fuqishëm ndjenjat e lexuesit duke e çvendosur atë emocionalisht në situate ankthi, tmerri ose ngazëllimi ekstazik. Atmosfera të cilën autori e projekton si imazh është motori që ose na lëviz nëpër faqet e librit ose na bën që të ndalojmë leximin. Ose na përfshin ndjesia e fuqishme e pëlqimit të fjalëve ose jo.

N.q.se atmosfera nuk korespondon me pritshmëritë e lexuesit ky e humbet interesin. Atëhere autorit, mardhënia e kërkuar i refuzohet prej lexuesit. Shkrimtarët më të mirë janë të aftë që të tregojnë një histori e cila simulon në fantazinë e lexuesit një imazh real të shprehur qartë. Ky simulim imazhi lehtësisht i kuptueshëm ka koherencë logjike të shkëlqyer nga përdorimi i fjalëve që janë të lidhura thellë me shqisat njerëzore, fjalë që, fjalë për fjalë “vijnë në jetë” në mendjen e lexuesit.Shkruar ndoshta në shekullin e parë pas Krishtit, traktati “Sublimja” (traktat i estetikës dhe kritikës letrare) botuar më 1554 si përkthim i bazuar në origjinalin e shek.10të, në vlerësimin e shumë kritikëve letrarë dhe historianëve për nga rëndësia renditet i dyti pas “Poetika” e Aristotelit (rreth 335 para Krishtit ). Ka një autor të supozuar të “Sublimja”, i ashtuquajturi Dionysius Longinus. Longinus e përkufizon sublimitetin (hypsos grek) në letërsi si "jehona e madhështisë së shpirtit", domethënë fuqia morale dhe imagjinare e shkrimtarit që përshkon një vepër. Kështu, për herë të parë madhështia në letërsi i atribuohet cilësive të lindura te shkrimtari. Qëllimi i tij ishte të trajtonte në mënyrë të qartë, logjike, bindëse  dhe të pakundërshtueshme rëndësinë e mendimeve dhe të ndjenjave madhështore, të gjuhës dhe të strukturës në poezi.Në teorinë estetike dhe letrare sublimja si  nocion është një madhështi goditëse e mendimit dhe e emocionit, përsosmëri në gjuhë", "shprehje e një shpirti të madh" dhe fuqi kreative për të provokuar "ekstazë". “Sublimimi” thotë Longinus, i krijuar në momentin e duhur shkakton një tronditje emocionale ekstreme e krahasueshme me ciklonin tropikal apo vetëtimat qiellçarëse përpara stuhisë. Kjo ndoshta është ajo që disa shkrimtarë e quajnë “shkëlqim, rrezatim ekstazik mrekullor” e që disa të tjerë preferojnë emërtimin e dijetarit grek “sublimim”.  Longinus i drejtohet lexuesit: "A e shihni, miqtë e mi, sesi Herodoti gjen si suport mental një moment angshtie në mendjen tuaj dhe e drejton atë nëpër vende interesante dhe bën që ju të shihni vetëm atë që dëgjoni. Longinus besonte se “Shkrimi i shkëlqyeshëm nuk ka qëllim që ta influencojë lexuesin për të ndjekur një bindje. Përkundrazi e largon lexuesin nga vetvetja, nga bota e anktheve dhe shqetësimeve të brendëshme dhe me atmosferën goditëse të përshkrimeve e të ideve e komandon vëmendjen e lexuesit, i zbulon atij papritmas një shteg që e nxjerr nga burgu i vetvetes”.

Në veprën e tij “ Sublimja” Longinus e kupton “Madhështinë artistike” si një kreativitet estetik racional i bazuar në pesë burime: 1.Fuqia imagjinative e jashtëzakonshme,, 2. mendimi instiktiv me fuqi të madhe inspiruese, 3. mendime dhe shprehje të figurshme të nivelit të lartë, 4. elokuence aristokratike dhe 5. virtuozitet për të krijuar një frazë të një ekuilibri sintaksor të shkëlqyer. Dy të parat i konsideronte kapacitet natyral biologjik, talent i lindur ndërsa tre të tjerat kapacitet artistik, përkatësi e zejtarisë së krijuesit. Në mesin e shekullit të tetëmbëdhjetë estetët e përkufizuan artin sublim si, më të fortën ndjesi emocionale nga nxitja e një efekti artistik që i referohet një madhështie estetike përtej të gjitha mundësive të llogaritjes, të matjes ose të imitimit.Të tjerë e konsideronin sublimimin si një emocion absolutisht të shkëlqyer, në kuptimin matematikor përtej çdo krahasimi të një madhësie të pafund dhe në kuptimin dinamik të një fuqie të pakufishme.Sipas Frojdit proçesi kreativ që njeriu e ka dhuratë nga natyra është një alternativë, një mundësi zgjedhjeje përkundër neurozës, dhe që për artistin vepron si një mekanizëm mbrojtës nga neurozat, duke çuar kështu në krjimin e vlerave artistike për publikun. Kreativiteti ka aftësinë t’i shndërrojë fantazitë e artistit në krijime artistike, në vend që ti paraqesë ato si simptoma neurotike.  Në ndryshim nga Frojdi, i cili mendonte se gjithçka kishte të bënte me libidon seksuale, Jung mendote se ishte më shumë diçka mistike. Jung nuk e konsideronte sublimimin një kanalizim vullnetar dhe të detyrueshëm të instikteve në një fushë false aplikimi.

Ai e përcaktoi sublimimin si një produkt artistik të emocionit më të fortë që mendja është e aftë të ndiejë. Qoftë ky një emocion tmerri ekstremisht i dhëmbshëm, qoftë emocion ekstremisht ngazëllyes. Jung njohu dhe vlerësoi potencialin transhendental të psiqikës si diçka misterize.Ka pasur edhe një arsyetim më specifik i cili i përmbahej idesë se vetëm krijimtaria në artet e bukura, në letërsi, në pikturë dhe në muzikë përbën kreativitet sublim, madhërisht hyjnor. Sipas këtij opinioni shkencëtarët e mëdhenj nuk janë në nivelin e gjeniut të arteve të bukura, sepse ata ndjekin proçedurat e përcaktuara të metodës shkencore të paraardhësve në vend që të rikthehen në imagjinatat e tyre. Mendoj se ky diferencim është mjaft intrigues dhe mjaft mirë arsyetuar ngaqë një formulë apo një shpikje fizikë apo në matematikë vërtet është produkt i një mendje brillante por kuptimi i qartë dhe emocionet e saj mbeten aftësi e vetëm pak personave edhe pse dobia për shoqërinë është shumë e madhe. Shpikja në shkencë është kreativitet gjenial që nuk përmban transhendencën, lartësimin hyjnor, nuk e “ngjall të vdekurin” sikurse muzika, nuk e përmban fuqinë e “fjalëve që e lartësojnë mendjen dhe e nxjerrin njeriun jashtë vetes". Formula e relativitetit është emocionalisht “e ftohët në madhështinë e vet universale”, Vet Ajnshtajni e përshkruan relativitetin si "mendimin e tij më të lumtur", por që sigurisht mbetet si i tillë për shumë pak njerëz të shkencës, Artet kanë vendin e 'mbretëreshës” edhe në radhën e publikimit të çmimit “Nobel”. Mbas mjeksisë dhe shkencave ekzakte ankthi më i madh kulmon me çmimin e letërsisë e më pak me atë të paqes. Edhe Isaac Nevvton, të cilin Kanti e quante "njeri i madh i shkencës", prej atij vet nuk konsiderohej se ishte një gjeni i kreativitetit hyjnor.. Pikërisht për këtë arsye, nuk ishte as vetë Kant!.Madhështia e artit nuk është të gjej dhe të përshkruaj atë që është e zakonshme, kërkon dhe përshkruan atë që është unike.Kreativiteti i madhërishëm nuk është sinonimi i origjinalitetit, i produktivitetit, i spontanitetit, i një njeriu që jep një zgjidhje logjike të problemit, apo i një artizani produktiv në seri, edhe pse shpesh termi kreativitet përdoret reciprokisht duke mos qënë i barazvlefshëm.. Një piktor mund të jetë origjinal por jo kreativ, një i arsimuar në letërsi mund të jetë produktiv por qartësisht jokreativ, etj., etj..Psikiatri i shkollës mjekësore të Harvardit Albert Rothenberg i cili u dallua në gjithë jetën e tij profesionale për studim të thelluar të proçesit kreativ ka meritën e shpjegimit të një proçesi veprues përgjatë akteve të krijimeve sublime, krijime që për kohën kur ndodhin përbëjnë një ide, një formë dhe një përmbajtje të re dhe së dyti me konsensus konsiderohen si vlera që shtrihen për një periudhë kohe pa limit. Bëhet fjalë për proçes krijues mendimi që bazohet në nocionin e kundërshtive strukturore dhe që përfshin në vetvete zhvillimin e njëkohshëm të të kundërtave përgjatë kreativitetit sublimues. Fillimisht e quajti “të menduarit kundërshtues”, aftësi për të konceptuar dhe përdorur në mënyrë të njëkohëshme dy apo më shumë ide, koncepte apo imazhe kontradiktore. Rothenberg e zëvendësoi fjalën “kundërshti” me fjalën “Janusian” sepse më saktësisht kjo e dyta përputhet me simultanitetin, njëkohësinë e “kundërshtive” por edhe sepse si metafor mishëron simbolet që tregohen në imazh. “Janusi” ishte Hyji romak me dy fytyra që shikojnë njëkohësisht në dy drejtime të kundërta. Më së shpeshti operativ në fazën e hershme ose të frymëzimit të produktit krijues. Proçesi “Janusian” është tipar dallues i mendjeve me kreativitet artistik brillant ngaqë kanë aftësinë e jashtëzakonshme që arrijnë të shohin lidhje të pazakonta në situata të zgjidhjes së problemeve, gjë që u mungon njerëzve të tjerë.

Në librin “Kohë e Pamjaftueshme” Helena Kadare zbulohet si një vëzhguese shumë e hollë kur sjell një konstatim shumë interesant që lidhet me proçesin Janusian. Ja sesi e shpejegon bashkëshortja e shkrimtarit në libër: “Is. të cilit i qëllonte që në çaste zemërimi të kapte në mënyrë të rrufeshme gjëra që do t’i duhej ndoshta shumë kohë për t’i kuptuar më tha se, në atë përgjigje cinike (të Javer Malo) atij iu zbulua lakuriq gjithë hipokrizia dhe qëndrimi me dy faqe i zyrtarëve shqiptarë ndaj këtij libri....”.  Ilustrimi shumë i qartë i simultanitetit të të kundërtave, si të shikosh në copat e një pasqyre të thyer.Rothenberg na bën me dije se të gjitha llojet e të menduarit kreativ sipëror zakonisht ndodhin brenda një kornize racionale të vetëdijshme të menduari dhe jo në një gjendje të ndryshuar ose të transformuar në mënyrë mistike.Psikiatri Rothenberg konstaton se larg të qenurit burim ose kosto e kreativitetit, psikozat dhe format e tjera të sëmundjes mendore janë në të vërtetë pengesa për punën krijuese. Krijuesit poet që ndërkohë mbartin dhe manifestojnë turbullime mendore dallohen për egot e tyre marramendëse, të cilat i shtyjnë ata që të mendojnë se poezitë e tyre janë aq personalisht vetë-shprehëse sa sipas atyre në poezinë e vet nuk mund të cungojnë asnjë fjalë të vetme pa rrezikuar të shpërbëhen. Ata duket se thonë: “merre