Krahina Seman...

Krahina Seman ne lufte , per lirine dhe token

Fshataresine e kane shoqeruar luftrat , per liri dhe per toke. Te dyja jane sinonim i jetes fshatare .

Ecurine e ish ktrahines Seman , nen regjimin monist na i kane permendur tre dokumenta te shkruara : Ish i burgosuri politik , Agr. Llaqi Janko , ka shkruar librin memorial “ Ne dallget e jetes “ . Nje liber te ngjashem , ka shkruar Petro Zaka , shkrimtar nga krahina e Libofshes- Fier . Libri mban titullin “ LL. janko – nje burre nga Myzeqeja “ . Kam cfrytezuar edhe materjalet e 3 romaneve te shkrimtarit te famshem , Jakov Xoxa . Keto te tri burime , mjaftojne, per te njohur krahinen bujqesore-fushore , Seman – Fier .

Ne sythat pas ardhes , do te pershkruajme , fshatin kooperativist , qe ju imponua Shqiperise nga monizmi . Semani eshte perfaqesus tipik i kesaj sage. Semani i ndertuar nga Llaqi Janko nderroi ngjyre dhe lekure, duke kaperxyer kufizime drastike ekonomiko-shoqerore , qe impononte regjimi kooperativist . Nen drejtimin e semanjakut , agronom Janko , Semani ndertoi nje jete tjeter fshatare , qe nuk e duroi Diktatura dhe e burgosi Jankon , duke e kthyer ne mártir te fshataresise . Kete Seman , por kapitalist , kam zgjedhur si tipikun e sistemit te ri perpjestimor fshatar .

Ate , qe sot eksperimenton ne menyre simbolike Marinada , Spanjolle ,komuniteti englez i teollogut Anorld dhe Xara e Dhimo Kotit , Semani dhe Llaqi Janko e zbatuan ne nje maiv , prej mbi 2000 ha. toke dhe ne popullsi prej 2.5 mije njerez . Ky fakt ka ndodhur 50 vjet perpara , duke qene nen vezhgimin e nje diktature te tmerrshme , qe te kontrollonte dhe frymemarrjen.

Me shembullin “Seman “ , u gjenda i plotesuar , per ta marre si model , jo vetem , per te arthmen e fshatit shqiptar , por te c’do fshati , qe nis kapitalizmin , me toka te fragmentuara dhe me varferi permanente . Ka pasur edhe disa ekonomi te ngjashme , si Semani i kohes se Diktatures moniste , por jeta ne Semanin e Llaqi Jankos , pati zhvillim shumedimensional , ekonomik , arsimor , kulturor , sportiv , nderthurur me shtepi te reja , per fshataret , me mjedis te paster dhe urbanizim qytetar . Semani , me ekonomine , qe krijoi e kaperxeu Diktaturen , ne te tera aspektet e jetes , ishte tjeter model . Ishte kjo arsyeja , qe Diktatura nuk e duroi Semanin e Llaqi Jankos . E burgosi Llaqin , duke e kthyer ne mártir te fshataresise shqiptare, mbase dhe me gjere .

Nuk ka nevoje te zgjatemi ne te kaluaren e Semanit , sepse u jemi adresuar romaneve te famshme te shkrimtarit , J. Xoxa . Te kaluaren e Semanit do ta permbledhim ne pak fjale . Shumica fshatare pa toke. Punonin argate te tokat e Beut , ose i merrnin ato me qira ( me te trete ) . Beu ka pronesine , mbi pyllin , ujrat e vaditjes , mullirin e blojes . Fytyra civile e ketij semanjeku , eshte varesia e plote nga vullneti i Beut . Pa vullnetin e tij , semanjeku i drejtohet vdekjes . Te tille fuqi cudiberese , ka pronesia mbi token, qe ne kete rrast ishte e beut .

Toka bujqesore , eshte jeta ose vdekja . Nen gjykimin e ketyre raporteve , Semani i pas luftes se dyte boterore , perjetonte rendin feudal te pa reformuar dhe perfaqeson te tere fshateret e zones fushore te vendit. Nuk paguanin vetem te treten e prodhimit , por taxa shteterore , qe mbanin ende emrat e vendosura nga Perandoria osmane , topjak dhe xhelep .

Ne nje rebelim fshatar ka lindur kenga folklorike , kunder shfrytezimit barbar . Ja si e pershkruan kenga :

Ore bej or maskara / Topjak e xhelepe s’ka / Jemi bote fukara/Jetojme me lekera / Kater shtepi me nje ka .

Ne kater vargje te shkurtra na ka dhene , jo vetem rebelimin fshatar , por dhe varferine ekstreme te fshatit , nen feudalin . Kete periudhe te rende ekonomike na i ka pershkruar edhe shkrimtari , Xoxa .

Midis fshatareve , kishte elemente , qe kishin dale nga sundimi i beut . Si ishte realizuar ky raport ? Paten blere toke nga Beu , natyrisht me cmimime astronomike . Kishin fituar statusin e fshatarit te lire. Ne rraste te tilla , fshatari gezonte lirine , qe te jep prona . E menazhonte vete kohen e punes dhe gezonte familjarisht , frytet e punes se tij . Fshataret me toke ishin nje pakice , por ekzistonin . Ky eshte realiteti kohes .

Ne librin e Llaqi Jankos “ Ne dallget e jetes “ gjejme nje te dhene per familjn Janko . Ajo familje semanjanke kishte ne pronesi 12 Ha. toke bujqesore , 12 Ha. pyll , blegtori , qe rritej ne hergjele . 10- 12 lope , 15 buallica etj .

Krahas kesaj pasurie , qe spjegon Llaqi , kemi romanet e J. Xoxes, dhe realitetin historik te pushtetit te beut , mbi fshatarin argat , pa toke . Duket sikur keto tre dekllarime kundershtojne njera tjetren . Faktikisht , jane te tria te verteta .

Pasuria e familjes “Janko “ , nuk perfaqesonte shumicen e fshataresise myzeqere . Kishte origjine te larte klerike dhe bente pjese ne grupin e fshatarev te lire , qe ishin pakice e pa perfillshme. Me te tille prejardhje . Me me pak pasuri se Janko , u shpallen kulaket, nga Diktatura. Me kohe , mund t’i vinte radha, per kulak dhe familjes Janko .

Ne zonen kodrinore – malore , fshataret e lire , pronare te tokes , ishin shumice , por fshatra te vecante , madje dhe krahina ishin cifliqe te bejlereve , sic ishte Krina dhe Hundekuqi , ne Lunxheri , sic ishte zona e Vurkut , Bajkaj , Mursia, Dropulli e krahina te tjera .

Nje lloj tjeter ishin , Venomet , zona , qe kishin fituar te drejten e vetadministrimit nga Qeverria , por paguanin taxat . Kishin nje adminístrate lokale te tyre , sic ishte Mirdita, Kurveleshi , Dukagjini , Himara .

Ne kete status e gjeti Lufta e dyte boterore Shqiperine dhe Semanin . Kjo eshte arsyeja , qe fshataresia dhe , bashke me te dhe Semani rroken armet kunder pushtusit . Lufte , qe mori bran edhe bejlere , agallare , fajdexhinjte dhe tregetaret e kohes . Ajo lufte mori bran dhe nje pjese te shtreses intelektuale , qe ishin pergatitur ne Universitet e Europes .

Te gjithe fshataret pa toke , moren toke , nepermjet te reformes agrare , qe ishte reforma me radikale , qe ndermori pushteti i dale nga Lufta . Filloi nje jete e re , per fshatarin shqiptar , qe ishte ropatur me shekuj , duke punuar me shume per te tjere, se sa per vete .

Mbaroi liria fshatare , pas pak vitesh . Nen diktatin e shtetit , u krijuan Kooperativat bujqesore te tipit sovjetik . U bashkuan tokat dhe krahet e punes , filloi te perjetohet nje rend i ri shoqeror , i pa njohur dhe i pa formatuar brenda vendit , qofte dhe ne forme embrionale , rendi i ri kooperativist ishte i importuar nga Rusia bollshevike .

Nen Mbreteri kane ekzistuar dallimet e qarta te tre klasave . Kete do ta sqarojme ne sythin , ku do te analizojme te tere vepren e Ll. Jankos , “Ne dallget e jetes “ . Libri i autorit , Janko , duke qene shume kompleks , na i jep fshatin te projektuar ne te tera pamjet e mundeshme , perfshire dhe kete klauzole , qe leme mangut ne kete syth .

Ne regjimin perpara kooperativist , mjaftushem na jane tabllote e jetes fshatare te Myzeqese nga romancieri, Xoxa .

Sic pame nga ky pershkrim i shkurter , jeta fshatare dhe forma e regjimit , eshte kondicionuar me pronesine mbi token . Sundus ka qene ai , qe ka pasar token prone te vet . Pronesia mbi token i ka dhene emrin real fshatarit dhe regjimit . Ky liber, pronar te vetem te tokes ben shtetin , qe u perket te gjithve. Duke qene keshtu , sejcili nenshtetas , ndihet pronar . S’ka qene kurre , keshtu . Shteti demokratik presupozohet te jete aleati me i sinqerte i fshatarit. Fshatari me shtetin demokratik , behet ortak . Toka eshte prone e te gjithe banoreve te shtetit .

Fshatarit sa toka, i eshte dhimbsur edhe liria ! Te tera luftrat , per liri , jane kryer ne fshat , me pjesmarrjen e gjere te fshataresise shqipetare .

Ish shteti monist token e shtetezoi me dhune . Shtetezoi dhe kopshtin personal , prane shtepise . Ne rrastin tone , toka shtetezohet , duke lene te hapur mundesine , qe fshatari mund te dali nga bashkesia . Pervec kaq , fshatari mban nje kopsht personal , qe nuk eshte i pa perfillshem , po te kemi prasysh , qe mban dhe nje lope ose 20 te imta . Tokat e kopshteve , caketohen ne kendin e hartes te ekonomise bujqesore . Mos te duket anormale , kjo vendosje . Ne NY gjen parcella kopshtare , ku kane etiketat e pronareve , qe mbjellin kultura kopshtarie . Kam informim , qe dhe ne Athine , ka kopshte te tilla . Kur ka ne metropole te tilla fragmente bujqesore , duket sa i lehte zbatimi i rendit te reformuar , ne fshatin e c’do shteti , ne Glob.

Dilema e Papa Franceskut , per fshatin plotesohet me lehte se sa ne qytet , ku jetojne tregetaret grociste , pronaret e fabrikave te medha dhe pronaret e rillstaten , qe jane ndertuar ne troje shume te shtrenjta .

24.-Shqiperia dhe Semani nen rendin kooperativist extrem

Rendi kolektiv , u shpik me qellimin e mire , per te eliminuar cfrytezimin e perjetshem fshatar . U shpik dhe u instalua ne ish Rusine cariste , ku feudalizmi kishte hedhur rrenje te thella , si vend bujqesor , me shume toke fizike dhe bujqesore . Ishte fshataresia me e varfer , qe kishte njohur Europa . Thone se burrat mbreheshin ne zgjedhe , per te leruar token .

Ky regjim tiranik , u permbys , me revolucionin e vitit 1905 . Fshatari rus , kaloi nga zgjedha ne zgjedhe , sepse pushteti i ri , qe menazhonte token , nuk kishte ndonje metode ndryshe cfrytezimi , nga ajo e beut carist .

Sistemin kolektiv te bujqesise e adoptoi edhe shteti shqiptar , duke e zbatuar , fillimisht , ne zonen fushore dhe dora – dores , ne te gjithe vendin . Semani u kolektivizua , fillimisht ne baze fshati dhe me von u be ekonomi e zgjeruar kooperativiste , qe shtrihej ne te tere zonen . Fillimet e kesaj praktike pune , kaluan ne shume peripeci dhe trauma , qe e lodhen fshatarin myzeqar , duke e varferuar me shume se sa, kur kishte qene i varfer .

Ndodhi zhgenjimi i madh . Fshatari kooperativist punonte , per mbijetese . Ne forme pagse , i kthehej vetem vlera e mbijeteses , mbi vlera , pervetesohej nga shteti dhe investohej , per ekonomine e pergjithshme kolektive . Gara e armatimit dhe e luftes se ftofte , realisht financohej, kryesisht nga mbivlera e punes fshatare .

Krahina Seman e perbere nga kooperativa ne baze fshati , shenonte grafiqe poshte e me poshte . Mbrapambetja ekonomike dhe totale e krahines Seman, terhoqi vemendjen e pushtetit lokal , ne Fier dhe te Qeverrise ne qender . Semanin e vizitonte ish Kryeministri , Mehmet Shehu . Semani , Libofsha , Roskoveci , bartin kulture dhe edukate tradicionale myzeqare . Duhej qe me c’do kusht te delnin nga prapambetja kooperativiste .

Per kete arsye madhore u vendos , qe ne drejtiimn e Kooperatives bujqesore Seman te coheshin , per drejtimin e kooperatives , dy specialiste te larte , qe paten mbaruar Institutin e Larte bujqesor , ne Tirane dhe kishin cfaqur aftesi drejtuse te lavderushme , ne praktiken e gjere te prodhimit .

Zooteknikja e larte , Naunka Shqepa ( Bozo ) u emerua ( gjoja u zgjodh ) kryetare e Kooperatives te zmadhuar Seman , kolegu , NIkoll Janko , semanjak , u caketua te kryente detyren e k/Agronomit te kooperatives . Te dy specialistet historia i vuri perpara nje detyre shume te veshtire . Duhej te nxirrnin ekonomine bujqesore nga prapambetja dhe mbi bazen e ligjshmerise se kohes , te benin bashkefshataret te lumtur .

Te dy ishin Antare te Partise se punes dhe ky detyrim partiak i bente dyfish pergjegjes , perpara bashkefshaterve dhe Partise .

Enveri kishte dekllaruar , me shume se nje here se te ishe antar i Partise se tij , nuk ishte priviligj , por shkalle e larte pergjegjesie. E pare me kete sy , Naunka dhe Llaqi , ndiheshin te terrorizuar , deri sa te shifnin sukseset e punes se tyre . E vecanta e kesaj drame , ishte se edhe kur Llaqi pati suksese te dukeshme , ne pune , Diktatura e burgosi , per te treguar se nuk mundesh te gezosh suksesin , kur ai eshte mbi masen , qe planifikonte regjimi .

Pandi Zaka shkruan: “ Punen e Naumkes , e rriti shkalle- shkalle , Llaqi Janko “ ( Libri “Nje burre nga Myzeqeja “ f .93 )

Naunka u largua nga Semani , me nje detyre te larte ne administraten e kohes . E nderoi puna e saj ne ish kooperative dhe askush tjeter . Per vendin e saj, kryetar kooperative , propozoi Llaqi Jankon , Kryeagronomin . Llaqi shkruan ne “Dallget e jetes “ faqe 91: “Naunka kishte krijuar besim , ne aftesite e mija “ .

Llaqi e justifikoi,kete besim te ish kryetares, bashkefshatares , Naunka dhe te gjithe banorve te Semanit , ku benin pjese 6 fshatra dhe kishin nje siparfaqe bujqesore , prej 1300 Ha. Meditja e fuqise puntore , fillimisht ishte shume e ulet , deri ne 60 Leke te vjetra per dite pune ( libri “Ne dallget e jetes “ Faqe 70 ) .

Ish ekonomija bujqesore , u be per Llaqin nje akademi e vertete . Aty Llaqi Janko , vuri ne jete te tera mesimet , qe kishte marre ne fakultet , si dhe krijimtarine , qe buronte nga aftesite e lindura drejtuse , te bashkuara me inteligjencen natyrale , qe nuk i kane munguar . Ne frontin bujqesor , qe ishte detyra kryesore , ndodhen transformime te medha ne ish ekonomine bujqesore te Semanit .Nga kultura e grurit dhe misrit , qe merreshin 8 dhe 10 Kv/ha arriten ne 42.5 dhe 60 Kv/ha. Pambuku arriti ne 20 Kv/ Ha.

U punua intensivisht ne te tera frontet e prodhimit dhe te mireqenies se njrezve . Ne kulturen e fasules , u be nje pune specifike , kryesisht me llojin dhe faren . Kjo pune e specializuar beri , qe te arrihej rendimenti 20 Kv/ ha, ne nje siperfaqe 500 Ha. (“ Ne dallget e jetes ” Faqe 101 )

Me duhet te shenoj se keto ishin rendimente me te larta , ne shkalle rrethi dhe ne shkalle Republike.

Ne shkalle Republike . Fasule merrej rendimenti 11.9 Kv./Ha , grur merrej 38 Kv/ha dhe miser 35 Kv/ ha . ( Anuari Statistikori K. planit , viti 1985 ) .

Nuk ka skeptik te mos bindet se Ish Kooperativa Seman ,nen drejtimin e Ll. Jankos , perfaqesonte ekonomi bujqesore te shekullit te arthem . Semani i Llaqi Jankos e anash kaloi kooperativizmin enverist . Mbi vlera e punes , u vu ne sherbim te mirqenies se popullit semanjak .

C’do te thote instiktivisht , ne konteksin e kesaj fjalie ?

Diktatura e kerkonte rritjen ekonomike te kooperativave , por deri ne nje cak te caketuar . Ne se mesataria e Republikes ishte 80 leke/ dite pune, mund te lejohej nje tejkalim , te themi 20 L/ dp .

Po qe se tejkalohej ky limit , shtetit i fillonte xhelozia me drejtusit e ekonomise . Nuk eshte rrrastesi , qe shumica e kryetarve te koop. Bujqesore , qe arriten vlera te larta te dp , u arrestuan . Ishte e domosdoshme , qe drejtusi te rrinte brenda vathes se hekurt te regjimit . Xhelozia konsistonte ne faktin , qe asnje individ , nuk mund te dilte mbi synimet dhe leshimet ekonomike , qe lejonte Diktatura . Indivdi gjithnje kishte vleren zero , ne se tejkalonte limitin e varferise . Kete vlere , njerzve te shquar, ja u jepte vetem burgu.

Nuk ishte vetem xhelozia . Po qe se nje ekonomi mirrte shperblim me shume se sa i planifikuari , krijohej anomali ne treg . Konnsumatori kishte kerkesa me shume dhe realizonte blerie , qe ulin fuqine blerese te monedhes . Xhelozia shteterore , kishte baze fiskale . Crregulloohej qarkullimi i parave . Kete fenomen financiar monizmi e mohonte .

Diktatura gjente menyra , qe te gjitha pergjegjesite dhe deshtimet t’i kalonte te njerzit e shquar, qe kishin punuar , per te vene ne jete vijen e Partise , filloi me Sejfulla Maleshoven dhe perfundoi me Mehmet Shehun . Keshtu ndodhi dhe me ish drejtusit e ekonomive bujqesore te shquar .

Analizoni njerzit , qe u burgosen , nga vatha shteterore e kohes , shumica dermuse , jane njerez te shquar, bij te popullit , qe me punen e tyre , munden te tejkalonin mbrapambetjen e kohes . Ishin burgosur me heret , Sabri Cevani dhe Tajar Bonjaku , ish kryetare kooperativash ne Kavaje . Arestimi me i bujshem , qe ishte kryer ne Shqiperine diktatoriale , ishte per kryetarin e shquar , Llaqi Janko. U trondit Shqiperia , jo vetem fshataresia . Disa ish kryetare u burgosen si familjare te “armiqve te popullit “ .

Diktatori dhe kupola drejtuse e atij shteti , trumbetonin se shteti i tyre nuk ka kriza dhe inflacion . Kjo ishte e vertete . S’kish si te kishte kriza , kur varferia ishte e planifikuar . Dihej sa para qarkullonin dhe sa vlera mallrash kishte ne treg . Shqiptari gdhihej i varfer dhe ishte e sigurte , qe do te ngrysej i varfer . Ky ishte tregu dhe qarkullimi monetar i asaj kohe . Gjithcka ishte formale , brenda nje plani rigoroz . Ishte e pa mundur te kalohej rrethi i hekurt dhe i zjarrte i konsumit . E ter jeta duhet te ishte nje kursim i madh , qe te mos lekundej tregu i varfer dhe tejet i lodhur . Te kaperxeje kete situate , per vete dhe familjen , ishte e veshtire , por ta kapexente nje komunitet i tere , sic ishte Semani , ishte heroizem .

E mbani mend si mburrej Enveri : “Ekonomija kapitaliste , perseriste Ai , per te mijten here , eshte ne anarshi te plote , ndryshe nga ekonomija jone , qe ecen me plane prespektive “ .

Enveri e bastardoi shkencen e planifikimit , por specialistet e kesaj fushe dhe ata , qe drejtuan prodhimin , ne baze , munden te vendoseshin ne nje platforme reale dhe nuk bene pak , ne rritjen progresive te ekonomiise se kohes . Meditja kooperativiste , si Shqiperi , arriti 100 lek /dp , me te gjitha keto pengesa , qe paraqeste planifikimi i ashtuquajtur socialist . Eshte nje meditje , qe nuk ploteson nevojat e familes fshatre , por eshte dyfishi , i asaj meditjeje , nga ishte nisur sistemi kooperativist shqiptar .

Permbledhesja e gjithe veprimtarise prodhuse te ekonomise te madhe Seman eshte vlera e dites se punes , qe arriti shifren 220 Leke / Dite pune ( Te gjitha shifrat e monedhes ,qe shenohen ne liber , jane ne leke te vjetra ) .

Duhet te bejme llogari edhe te ardhurat nga 3 dynym kopsht personal dhe nje lope . Ne kete siperfaqe do te prodhoheshin perimet dhe vezet , per familjen si dhe baza ushqimore e lopes , qe e konsideroj 3 mije litra . Vetem qumushti i lopes llogaritet 30 /leke ,per dite pune. Nuk po futim ne te ardhura , vicin , vezet dhe perimet e familjes . Keto prodhime do t’i konsiderojm koeficent sigurie , per llogarite e te ardhurave te pergjithshme . Perfundimisht te ardhurat , ne ish Semanin kooperativist , per dite pune arrijne 280 Leke, gati trefishi i meditjes te Shqiperise . Kete e vertetojne dokumentat dhe libri dokumentar I Llaqit .

Nuk gjejme ndonj modul , per konvertimin me leket e sotme . Do te konvertojme te dy rrastet ne prodhim te blere sot . Me 220 leket e dites se punes , mund te bleje mbi 2 kg mish te kualitet te mesem.

Per te blere kete sasi mishi sot duhen 23 000 Leke . Pra, dita e punes ,ne Semanin e Ll. Jankos kishte vlere afer 25 $ . Eshte nje vlere , qe do ta preferonte sejcili fshatar shqiptar , kudo , qe ndodhej. Kur kemi parasysh , qe banesa, arsimi dhe shendetesia ishin falas , pagesa e ish ekonominise Seman , ishin te mjaftushme , per te bere nje jete normale .

Tregetia e lire , partneriteti me organet e tregetimit , liria e pa kufizuar sociale dhe bashkepunimi me homologet , mundesia e pa kufishme , per investime ne ekonomi dhe komunikimi me partnere , jasht shtetit , si dhe ndonje emigrim i shkurter . Sot keto jane asete , qe ate koh nuk mund te supozoheshin .

Me duhet te shtoj se ne ish ekonomine Seman beheshin investime dhe veprimtari kulturore - sportive , paguheshin sherbimet e sigurimit te pensioneve , ndihmohej familja , per ndertim shtepi me themel etj . Po qe se shumica dermuse e fshatrave te Shqiperise , do te arrinte nivelin ekonomik dhe social -kulturor te ish ekonomise Seman , te LL. Jankos , ky eshte sistemi i ri , qe kerkon Papa Francesku , te ndertohet , pa bipolarizim pasuror. Kemi parasysh shendetesi falas dhe arsimin e ulet , po ashtu . Per arsimin e larte studenti , merr kredi .

Llogarite jane kryer per punen dhe fshatin e mesviteve 70 te shekullit te kaluar , por jeta ecen , shkenca po ashtu . Perparimi ekonomik , eshte objeksion.

Per te pare se si kane levizur gjerat ne Semanin post monist , bashkepuntori im , mesusi Llambi Mefsha , realizoi 3 intervista ,me semanjake , qe i kane perjetuar te dy regjimet .

( Syth i shkeputur nga “Kapitalizmi perpjestimor “, ne doreshkrim )

Illo Foto – Studjus ne NY, Korrik 2023