Kozma Gjergji: GJARPRORËT

Tregim i ripunuar nga Kozma Gjergji

Mua dhe kolegut arkeolog na u ngarkua të presim, shoqërojm dhe i përgjigjemi interesit shkencor të Profesor Shulsit për qytetin antik të Apolonisë, ku dhe punojmë. Nder dhe përgjegjësi të njihemi e bashkëbisedojmë nga afër me këtë personalitet të shquar europian. I jemi shumë mirënjohës, veç të tjerave, për hulumtimin e dritësimin e disa të vërtetave rreth etnogjenezës e formimit të kombit shqiptar  dhe vazhdimësisë iliro-shqiptare, të deformuar e keqinterpretuar qëllimshëm nga politikat ekspansioniste.

Dhe ja tek mbërriti bashkë me një akademik tonin. Takohemi  dhe i urojmë mirëseardhjen. I ftojmë në bar, por Profesori preferon të fillojmë menjëherë punën. Ashtu bëjm. E nisim nga njohja me shëtitoren që çon tek partenoni, agora, nekropoli, amfiteatri, odeoni, banjat, ujësjellësi, punishtja e verës, mozaikët…

Në vijim ndalemi dhe tek zbulimet më të reja të ekspeditës që drejtojm, në të cilën kontribojnë edhe arkeologë të huaj me përvojë. Profesor Shulsi pyet për gjithçka e dëgjon me vëmendje. Thjeshtësia e përzemërsia e tij na e lehtëson komunikimin. Mbase për ta ngjyrosur dialogun dhe me pak humor ai fiksohet një çast pranë njërës prej figurave provokuese dhe kërkon të dijë më tepër rreth saj.

-Ç'të jetë vallë gjithë kjo shtyllë madhështore e skalitur mjeshtërisht?!

Ndonëse dyshojmë që të mos e kuptoi i përgjigjemi.

-Është shëmbëlltyra e organit gjenital mashkullor, simbol i pjellshmërisë…

-Ah, po…, -pohon me entuziazëm e disi i habitur. -Ja dhe një tjetër vlerë interesante që befason, josh e tërheq turistë e vizitorë… Të moçmit kishin nderim tejet të lartë për jetën dhe prandaj i ngrinin kulte… Nëpërmjet tyre na porosisin ta duam, shtojmë, çmojmë e mbrojmë si gjënë më të shtrenjtë…

Itinerarin e vizitës e përfundojmë me manastirin e Shën Mërisë të shekullit XIII dhe Muzeun Arkeologjik, në pavionet dhe mjediset e të cilit ekspozohen statujat e mermerta dhe gjetjet e deritanishme.

Profesori duket i kënaqur, ndaj përsërit vlerësimin e Ciceronit për Apoloninë: “Një qytet i madh e hijerëndë!” Dhe shton se, është një karakteristikë domethënëse që si këtu, ashtu dhe në Butrint, Dyrrah, Antigonea, Bylis, Amantia e qytetet e tjera të Ilirisë, gjen të shkrirë mrekullisht me njëra-tjetrën hijeshinë dhe madhështinë e kulturës vendase dhe greko-romake. Siç dihet, gadishulli i Ilirisë dhe Apenin kanë qenë qendra e civilizimit, që shekuj më vonë u çvendos gradualisht në Perëndimin e sotshëm. Asokohe ne gjermanët ishim ende barbarë…

E pyesim me kureshtje se ç'shtysë e kishte nxitur t'i përkushtohej studimit të qytetrimit iliro-shqiptar.

-Ka ndodhur rastësisht. Në vitin e fundit universitar më bie në dorë një përmbledhje që i kushtohej pikërisht historisë së tij e ilustruar e plotësuar dhe me skica, piktura, foto, kronika, krijime folklorike, dëshmi, dokumenta, kujtime, shënime të udhëtarëve, diplomatëve e ushtarakëve të betejave.

Qe një zbulim befasues që më nxiti e frymëzoi ta eksplorojë sa më parë. Më intriguan, sidomos, valët e dyndjeve sllave, ngjajshëm me hordhitë rrënuese të perandorisë romake. Tribu gjysëm të egra ardhur nga Karpatet, Uralet e stepat ruse.

Vendasit iliro-arbëror me standarte të larta zhvillimi nuk i luftuan, rikthyen mbrapshtë apo i bënin skllevër. Përkundrazi, i pranuan dhe i ndihmuan bujarisht, duke iu dhuruar tokë, bagëti, kafshë e mjete pune. Edhe banorët e frikësuar që nuk i dëshironin, iu ofruan përkrahje, siç i këshillonte urtësia, që po e ushqeve krokodilin kurrë nuk do të të hajë.

Dhe vërtetë midis dy etnive për një kohë të konsiderueshme zotëroi paqja, harmonia e bashkëjetesa e mirë. Por me mëkëmbjen e fuqizimin ekonomik, bashkësia sllave me emrin e gjarprit nisi armiqësitë me vendasit. Përhapte shpifje e gënjeshtra se gjoja ishin ardhacakë e grabitës, si justifikim për t’i vrarë e përzën dhe iu rrëmbyer territoret e pasuritë. Mizoritë apokaliptike bënë që të kapitullonin e zbrazeshin pjesë të tëra të Ilirisë dhe kërcënohej ekzistenca e saj. Kjo qe arsyeja që pushtuesi i ri osman, krahas qëndresës, u prit dhe krahëhapur.

Sa e sa kujtime e akte të heroizmit, pabesisë e zhgënjimeve tronditëse me gjarprorët lanë gjurmë të pashlyeshme në zemra e u rrënjosën thellë në kujtesën arbërore; vibruan, gjëmuan e klithën në telat e lahutave e çiftelive, dhe shndërruan në xhevahire artistike të rralla. Më kanë sugjestionuar. Dëshiroj t'iu ritregoj një prej rrëfenjave, e cila me fare pak fjalë përcjellë thelbin e tragjedisë së madhe. Dëgjojeni: Një fshatar, përfaqëson autoktonët, teksa kalonte në pyll pa një gjarpër të ngrirë nga të ftohtit. Gjarpri me zë të mekur iu lut: “O njeri zemërbardhë, më merr me vete e më shpëto për hir të Zotit!”

        Fshatarit i erdhi keq e menjëherë e mbështolli me brezin e lesht dhe e futi në gji. Kur arriti në shtëpi e afroi pranë zjarrit dhe e ushqeu me qumësht e mjaltë.  Gjarpri u gjallërua dhe erdhi krejt në formë. Ndërsa fshatari zgjati dorën ta përkëdhelte dhe e pyes se si ndihet, ai vrullshëm i dha pickimin më të egër vdekjeprurës.

-Ç'bëre?!... Unë të shpëtova jetën, kurse ti më jep helmin! -i thotë fshatari.

-Kështu jam unë. Ti e dije qysh më parë që isha gjarpër  e tani s'ke pse habitesh! -ia ktheu ky i krekosur.

Këtë tregimth e kanë marrë e rikrijuar dhe popuj të tjerë e disa shkrimtarë e fabulistë të famshëm. E kam përdorur dhe unë në një përsiatje, me të cilën u paraqita në një konkurs ndërkombëtar në gjininë e eses me temë: “Mosmirënjohja!”, ku u vlerësua me çmim.

Kështu, që atëhere unë mbeta i dashuruar me Ilirinë dhe ju shqiptarët. Trishtohem kur shoh që gadishulli i ka me bollëk gjarprinjtë krejtësisht si i fabulës. Vetëm lëkurën kanë ndryshuar, dhe përveç helmit nxjerrin nga goja edhe flakë e zjarr. Flas për gjarprinjtë  njerëzor, misioni i të cilëve vazhdon të jetë po ai shekullor, shkulja me rrënjë, përzënia,  gjarpërzimi dhe zhdukja e autoktonëve.