Flamur Buçpapaj: KUSH E CAKTON “SHKRIMTARIN MË TË MIRË” NË SHQIPËRI?

KUSH E CAKTON “SHKRIMTARIN MË TË MIRË” NË SHQIPËRI? KRIZA E KRITIKËS LETRARE, PROPAGANDA KULTURORE DHE MITI I SHKRIMTARËVE TË FABRIKUAR

Nga Flamur Buçpapaj

Duke lexuar disa ditë më parë një shkrim të Agim Vinca, ku thuhej se Ben Blushi është “shkrimtari më i mirë shqiptar bashkëkohor”, ndjeva nevojën të reagoj. Nuk dua ta ul apo ta shpërfill Agim Vincën; e respektoj si intelektual dhe si emër të njohur të letrave shqipe. Por pikërisht për këtë arsye, kur bëhen renditje të tilla absolute, duhet më shumë maturi, më shumë argument dhe më pak entuziazëm subjektiv.

Problemi nuk është vetëm një emër apo një deklaratë e rastësishme. Problemi është vetë mënyra si funksionon kultura shqiptare dhe mënyra se si ndërtohen hierarkitë letrare në Shqipëri dhe Kosovë. Edhe sot, pas më shumë se tre dekadash nga rënia e komunizmit, duket sikur vazhdojmë të jetojmë me të njëjtin mentalitet kulturor: disa njerëz vendosin kush duhet të quhet “më i miri”, kush duhet promovuar dhe kush duhet heshtur.

Koha e realizmit socialist ka mbaruar, por hija e tij vazhdon të endet mbi kulturën shqiptare. Në diktaturë, letërsia nuk ishte art i lirë; ishte instrument ideologjik. Shkrimtari nuk matej me talentin apo me fuqinë artistike të veprës, por me afërsinë ndaj pushtetit. Kush i shërbente partisë ngrihej në piedestal, botohej, dekorohej dhe shpallej “i madh”. Kush mendonte ndryshe, përjashtohej ose fshihej.

Ky mentalitet la pasoja të thella në jetën kulturore shqiptare. Ai krijoi një sistem ku vlera artistike shpesh ngatërrohej me besnikërinë politike. Shumë autorë u promovuan jo sepse lexuesi i ngriti lart, por sepse sistemi kishte nevojë për figura që i shërbenin propagandës së kohës. Librat botoheshin me urdhër ideologjik, kritikët shkruanin sipas vijës politike dhe arti humbiste lirinë e vet të natyrshme.

Edhe sot, në mënyrë të tërthortë, duket sikur disa pjesë të atij mentaliteti kanë mbijetuar. Nuk kemi më censurën klasike të dikurshme, por kemi establishment kulturor. Kemi grupe të mbyllura që promovojnë njëri-tjetrin, kemi media që riciklojnë të njëjtët emra dhe kemi një klimë ku shpesh lavdërimi vlen më shumë se analiza reale.

Por letërsia nuk funksionon kështu.

Në vendet serioze, një autor nuk shpallet “më i madhi” nga një artikull gazete apo nga mendimi personal i një kritiku. Një shkrimtar provohet në kohë. Ai kalon përmes lexuesit, tregut, kritikës së pavarur, universiteteve dhe përkthimeve ndërkombëtare. Vetëm pas shumë vitesh mund të krijohet një vlerësim i qëndrueshëm.

Në Francë, Gjermani, Angli apo SHBA, askush nuk ngrihet në piedestal vetëm sepse një grup intelektualësh e dëshiron këtë. Atje ekziston konkurrenca e lirë e ideve dhe e artit. Një autor përballet me publikun, me kritikën, me tregun dhe me kohën. Vetëm pasi i mbijeton të gjitha këtyre provave, ai mund të quhet figurë e madhe.

Ndërsa tek ne shpesh mjafton një rreth miqsh, disa media kulturore dhe pak promovim që të ndërtohen mite letrare.

Në Shqipëri kritika letrare ka hyrë në krizë të thellë. Shpesh nuk kemi kritikë të pavarur, por lavdërime reciproke. Shkrimtarët promovojnë kritikët që i mbështesin, kritikët promovojnë autorët që kanë afër, ndërsa lexuesi mbetet jashtë gjithë këtij sistemi. Kjo krijon një kulturë artificiale, të shkëputur nga realiteti dhe nga publiku.

Kjo është arsyeja pse shumë njerëz sot nuk i besojnë më kritikës letrare shqiptare. Sepse ajo në shumë raste nuk shihet si analizë objektive, por si pjesë e një mekanizmi interesash kulturore. Kur çdo autor shpallet “gjeni”, “më i madhi”, “fenomen”, atëherë vetë fjala humbet peshën e saj.

Pyetja që duhet bërë është shumë e thjeshtë: mbi çfarë baze shpallet dikush “më i miri”?

A kemi statistika reale shitjesh? A dimë sa lexohen autorët shqiptarë? A dimë cilët libra kërkohen nga publiku? A dimë sa ndikim kanë jashtë Shqipërisë?

Në shumicën e rasteve jo.

Në Shqipëri mungon transparenca kulturore. Nuk kemi treg serioz libri, nuk kemi statistika të sakta dhe nuk kemi institucione të pavarura kritike. Në këtë terren të paqartë, propaganda kulturore bëhet shumë e lehtë.

Një autor mund të promovohet pafund në media, por kjo nuk do të thotë automatikisht se ai është shkrimtari më i madh. Historia botërore e letërsisë ka treguar plot raste kur autorët më të reklamuar të kohës u harruan shpejt, ndërsa disa emra të heshtur mbijetuan dhe u bënë klasikë.

Kjo ndodh sepse koha është filtri më i madh i artit.

Shumë figura që dikur dukeshin të paprekshme sot mezi kujtohen. Dikur propaganda i paraqiste si “zëra të pavdekshëm”, por sapo ndryshoi sistemi politik, ndryshoi edhe pesha e tyre reale. Kjo tregon se fama e ndërtuar artificialisht nuk është e qëndrueshme.

Ndërsa autorët që kanë vlerë të vërtetë arrijnë të mbijetojnë edhe pa propagandë. Ata vazhdojnë të lexohen brez pas brezi, sepse arti i tyre lidhet me njeriun dhe jo me pushtetin.

Nëse dikush duhet quajtur “shkrimtar i madh”, atëherë duhet të kalojë disa prova reale. Duhet parë: sa lexohet; sa ndikim ka; sa përkthehet; nëse hyn në tregjet ndërkombëtare; nëse studiohet jashtë; nëse ka fituar vlerësim serioz kritik; nëse arrin të komunikojë përtej hapësirës shqiptare.

Duhet parë nëse veprat e tij jetojnë edhe jashtë zhurmës mediatike. Duhet parë nëse ai autor arrin të mbijetojë kur shuhet propaganda, kur kalon moda e momentit dhe kur mbetet vetëm teksti përballë lexuesit.

Pa këto standarde, çdo shpallje absolute mbetet thjesht opinion personal.

Shqipëria është një vend i vogël, me treg libri të dobët, me emigracion masiv dhe me krizë leximi. Në një realitet të tillë, deklaratat pompoze për “gjeni letrarë” shpesh tingëllojnë më shumë si propagandë lokale sesa si analizë objektive.

Ndërkohë, problemi më i madh është se kultura shqiptare vazhdon të mbyllet brenda vetes. Në vend që të krijojmë ura me letërsinë europiane dhe botërore, ne vazhdojmë të sillemi sikur disa emra lokalë janë automatikisht figura universale. Kjo është një formë provincializmi kulturor që i bën dëm vetë letërsisë shqiptare.

Një kulturë serioze nuk ka frikë nga debati. Përkundrazi, ajo ushqehet prej tij. Vetëm përmes debatit të lirë lindin standardet reale. Kurse në Shqipëri shpesh çdo kritikë interpretohet si sulm personal. Kjo tregon dobësinë e sistemit kulturor.

Në shumë raste, kush guxon të ketë mendim ndryshe etiketohet menjëherë si “armiqësor”, “xheloz” apo “kundër kulturës”. Kjo është pikërisht fryma që dëmton mendimin e lirë. Letërsia nuk rritet në atmosferë servilizmi. Ajo rritet përmes përplasjes së ideve dhe analizës së ndershme.

Askush nuk ka të drejtë të vetëshpallet ose të shpallet “mbret” i letërsisë shqiptare nga rrethe të vogla mediatike apo ideologjike. Historia e letërsisë nuk shkruhet në kafene, as në studio televizive dhe as në artikuj entuziastë.

Ajo shkruhet nga koha.

Dhe koha është gjykatësi më i pamëshirshëm. Ajo rrëzon propagandën, rrëzon mitet artificiale dhe lë në këmbë vetëm veprat që kanë vlerë të vërtetë artistike.

Shumë emra që dikur dukeshin të paprekshëm sot mezi kujtohen. Ndërsa autorë që u injoruan apo u heshtën vazhdojnë të lexohen me pasion. Ky është ligji i artit.

Prandaj duhet më shumë përulësi intelektuale dhe më pak nostalgji ideologjike kur flasim për letërsinë shqiptare.

Duhet më shumë ndershmëri në kritikë, më shumë standarde profesionale dhe më shumë respekt për lexuesin. Letërsia shqiptare nuk ka nevojë për mite artificiale, por për vepra që i mbijetojnë kohës.

Sepse në fund, koha i zhvesh të gjitha iluzionet.

Letërsinë nuk e cakton partia. Nuk e cakton establishmenti kulturor. Nuk e cakton shoqëria e miqve. Nuk e cakton propaganda.

Letërsinë e cakton koha, lexuesi dhe vlera e vërtetë artistike.