Filozofi ndryshe


Filozofi ndryshe: Graviteti i shkelur i fjalës dhe rizgjimi ndaj tij

(Një ndalesë e thelluar tek „Paritet“ i Fatmir Terziut)

Bujar Kapllani


Fatmir Terziu u shoqërua gjatë jetës dhe punës së tij në një gjeografi të lëvizshme, me situata dhe insinuata të përfshira në mendime të ndryshme kohërash dhe njerëzish. Në rrethana të tilla dukej se të gjithë kishin mendime të qëndrueshme për të gjitha llojet e pyetjeve të mëdha. I interesonte se si ata e dinin atë që dukej se dinin, ose pretendonin se dinin. Kjo është ajo që do ta quante në jetë si një projekt me një pyetje epistemologjike. Pyetjet dhe divergjencat e mbledhura në jetën e tij e bënë dhe e mundësuan që të lexoj shumë gjerësisht dhe të mendohet dhe për librin e tij filozofik „Paritet“. Ka qenë një periudhë e gjatë studimore, ndërsa Terziu iu nënshtrua rifillimit të studimeve të tij në MB, me HND, BA, MA, MPhil dhe PhD, e studimeve të tjera të mëvonshme, ku thelbi nuk ishte thjesht për kapjen dhe përfshirjen në Filozofi..., por ishte përvoja më e gjerë, pas botimeve të shumta në gjini të ndryshme, e një lloj ekstaze intelektuale. Dukej se tashmë ai po e dërgonte vetveten plotësisht jashtë vetes. Kishte shumë gjëra që nuk i kuptonte, por kishte diçka abstrakte dhe të përjetshme që qëndronte në themel të të gjitha fenomeneve në ndryshim të botës. Kur lexonte atë që Platoni e përdori në fjalën "fantasmagoria", e cila është një nga ato fjalë që duhej të kuptohej, dhe ndoshta nga të paktat që kishte kuptimin e saj pikant, normalisht mendimi thellohej pos asaj që duhej të kërkohej e kërkohej mbi baza shkencore.

Më pas ishin të gjitha llojet e gjërave që nisën të krijonin thelbin e të bëheshin interesantë. Një nga gjërat në lidhje me filozofinë është se nuk duhet të hiqni dorë nga asnjë fushë tjetër, cilado fushë që është, dhe kudo ekziston një fushë përkatëse që i përket filozofisë, sikurse i citon dhe i shtjellon Fatmir Terziu, dhe ato natyrshëm janë filozofia e gjuhës dhe letërsisë, filozofia e politikës, filozofia e matematikës. Të gjitha gjërat brenda një kuadri filozofik. Dhe kuadrati në sfondin e trajtesës së një shoqërie në rritje e në zhvillim të ri, sikurse mbetet shoqëria shqiptare me udhët e saj të hapërndara nëpër caqe gjeografike, natyrisht kërkon një vëzhgim, një eksperimentim, një trajtim ndryshe, natyrisht duke bërë të mundur dhe formën dhe forcën e rilindjes së një debati të duhur intelektual. Me këtë vizion dhe qëllim autori vjen para situatës së projektit të tij të ri „Paritet“, që në thelb ka stacione të ndryshme trajtesash në formën e eseve, që kanë kënde të ndryshme vështrimi dhe qasjeje filozofike. Në këtë analizë ndalesa jonë është të japim një trajtesë të këtij projekti, tek i cili shohim një punë të madhe dhe të lavdërueshme të autorit.

1.

Eseja “Enkomiastika” na përcjell rrufeshëm një vegim të fshehur në vellon e antikitetit, në tentim për të kapur me një dorë rrënjën me frutin bashkë, trashëgimtarët e së cilës kanë kohë që i kanë veçuar. Graviteti i shkelur i fjalës, shkrimit dhe kuptimit të “vesës së mëngjezit” ka humbur nën shkeljet e forcave trupore në rënie të lirë për të kapur frutin ardhur nga lashtësia e rrënjëve. Përfituesit e këtij fruti komunikimi me shije lavdesh mbajnë nën këmbë “vesën” optikën e leximit që na shpënë veten në kohën kur lindën dëshirat e atyre që mbollën këtë pemë dhe mjetet e perdorura pprej tyre. Por ortodoksia e mendimit kanonik vjen e mbushur me lavde “enkomiastike” për t’i tretur tërë ato burime reale në “famën” e përfituesit. Pra mosmirnjohja për diktuesin e parë është evidente dhe harresa është e qëllimshme për ndëshkimin e atyre që nuk njohin përfituesit real të kulturave jetësore.

Fakti që “enkomium” është rrënja greke e fjalës, nuk do të thotë se edhe vendet fqinjë me të nuk trashëgojnë të njejta metoda komunikimi, që synojnë grumbullimin e lavdeve për patricët, feudët, borgjezët apo oligarkët e kohëve moderne. Kjo dëshmon se edhe mundet të ketë mbulesë të qëllimshme të historisë nëpërmjet përdorimit “enkomiastik” të komunikimit, gjë e cila dëshmohet edhe shqetësimin e platonit për çështjet morale të shkrimeve jo kritike.

Spontaniteti si element jetësor që buron nga ndjesia për rrezatimet e çastit jetësor në shkrime dhe krijimtari, siç edhe ishte rasti i “vesës së mëngjesit”. Spontaniteti përkundrejt Paturpsisë së shkrimeve “enkomiastike” është perceptimi jetësor dhe burimi i vlerave të shkrimeve që i japin kuptim dialektikave të përjetuara jo vetëm në këndvështrime objektive të qenieve në dallim nga njëra tjetra, por edhe vlerave subjektive të përjetuara vazhdimisht në ndryshim brenda frymës së njeriut. Ndaj edhe në shkrimet spontane ne lexojmë adhurimin për jetën, jo për sunduesit e saj. Por spontaniteti si adhurim trajtohet në këtë ese jo si racionalizëm erotik për të konsumuar gjithshka metafizike, por për të kuptuar “Pse”-të dialektike në ekzistencën e lirë të fenomeneve, nëpërmjet të cilave njohim dhe kuptojmë veten dhe ekzistencën tonë.

Spontaniteti e çliron njeriun e bën të lirë dhe shkrihet në dëshirën universale për të jetuar kohën, diçka seksuale për Frojdin, apo abstrakte për Hegelin. Ndryshe nga aparenca “lëkura” e objekteve dhe fenomeneve natyrore në rrjedhën spontane të tyre. Por shqetësimi i autorit rrjedh nga fakti se këta elementë jetësor janë shndrruar në “subjekte kontrolli social”. Pra “aduro” është strukturë e lavdërimeve “enkomiastike” që shpesh njeriut mund t”i mungojnë dhe të ndjehet i privuar nga të qenit i barabartë me të tjerët që lavdërohen në saj të dundimit të përfitimit të frutit të trashëgimisë. Pra adhurimi mund të jetë “për të ndëzur” si edhe e mbyll shkrimin autori, por ose për të ndjerë superioritetin social ose për tu shndruar i adhuruar në veprimet e tij “të lira” instiktive frojdiste apo abstrakte hegeliane në potenca ekzistence “të adhurueshme”.

Individualiteti si ajër shpreh rëndësinë e marrdhënieve të tij si “produkt i mirë” me rrënjët më të mira të traditave që trahëgon njeriu në kaosin e mpleksjes të rrënjëve të tija, si një simbolikë “bashkimi” social apo edhe kombëtar. Synohet shkuarja përtej njohjeve të komplikuara dhe opinioneve interpretuese. Pra autori këtu vlerëson rëndësinë e individëve historik që janë produkt i “vullnetit të mirë”, i trashëgimive familjare më qëndrime sociale e kombëtare pozitive në çdo periudhë ndryshimesh. Autori ngre shqetësimin e madh për mbrojtjen e këtyre individëve, të cilët mund të marrin fraktura nga e cila nuk është se dëmtohet ai, si individ, por e tërë shoqëria humbet nga vrasja apo thyerja e “vullneteve të mira”. Individi mbetet përherë “produkt i mirë”, nëse është i tillë, pasi atë e ridimesionon sjellj e cila është ADN-ja e pandryshueshme e tij.

Sjelljen autori e sheh, si; ‘konsensus së përgjithshëm jo kritik’, larg egocentrizmave, hipokrizive dhe mistifikimeve. Krahasimi metaforik, në semantika individuale të ndryshueshmërive ndërmjet “grurit” dhe “egjrës”, autori thjeshtëson thyesën e nënkuptuar të mendimit aritmetik, për dallimet mes tyre. “Egjëra” e të fortëve, e trimave, e të marrëve, e të panënshtruarve apo e të paprekëshmëve politikë e ekonomikë, nuk është gjë tjetër veçse një bashkësitë poshtëruese “e prodhuara për botën”, botën e të tjerëve, të cilët ushqejnë boshësinë e kuptimeve sociale dhe kombëtare, për të nxjerrë nga tregu i lirisë produktin e mirë “grurin”, për të dhyer mendimet individuale me ato të turmave keqpërdorura ndaj bashkësisë dhe bashkëjetesës.

Autori bën kinse po na ngre shqetësimin e lokalizuar në cilësinë krijuese dhe promovuese të letrave, si një paralelizim me tipologjitë e ekzistencës në komunitet. Burimi i tyre janë ontologjitë e poshtërimit në tharje mendore dhe strukturore të shtresave të palogjikë në bashkësinë sociale e kombëtare, duke e ilustruar zgjidhjen e problemev si një “sopatë” që godet mes “shkurrnajave”; - “si një kahje rreptësisht e sfilatur në një rrëmijë shkurrore të korijes së goditur pa mëshirë me sëpatë ku dominojnë ferrat dhe shkurret, të cilat mund të pastrohen, për shembull”.

Në paragrafin e tretë, ndjehet antiteza alegorike e të qënit “i çensuruar” me të qenit “i harruar”, është koha kur “produkti i lirisë së shkrimit” ballafaqohet me “produktin i vullnetit të mirë”. Pra, dikur turmat çensuronin individin e lirë krijues, ndërsa sot janë bashkësia e individëve të lirë që i shndrrojnë turmat krijuese në shkrime në pafundësisht të palexueshme, zhytur në harresën pa kthim.

Fatmiri e sheh këtë sfidë të “produktit të mirë” me “egjrën” si sfidë standartizimi, përcaktuar nga kriteret e të qenit “produkt i mirë”, “vullnet i mirë”, “grurë” para se të të jesh zotërues i “procesit prodhimit” të vlerave me anën e dorës apo kompjuterit... Ajri i krijimtarisë është individualiteti si qelizë përbërëse e ideologjisë.

Beteja që shkruhen në puthje“ … Në këtë ese, ndjehet përkatsimi i trishtë i paqtë “në park” të huaj, ku sillen rrotull luftëtarë “të çarmatosur” nga ardhur larg. Kore e bukës do t’i ndjekë ngado, mbase si në një garë kuajsh për ekzistencë apo si gjethet e shpresave të humbura që kërkojnë shpëtim në memorien e e mermertë e të ftohtë të vendit pritës. Emigrimi si krahasim shpendësh, që ndotin këto statuja-kultura si shtegëtarë që vrapojnë vajtje-ardhje nga nevoja për ushqim, “që i djegin në stomak”. Ky shtegëtim i “gjetheve” dhe i “shpendëve” përballë “shikimeve të kuajve” pritës të ngjason me “Betejën e Kalorësve”.

Figuracione se në këtë vend-park asgjë nuk ndryshon veç “cipës së bojës në stol”, ku ulen luftëtarët e heshtur të rradhës. Përshkrimi i të qëndruarit “qetë” në park, si një “lajkatim” i ofruar nga “kryepushtuesi i vjeshtës së parë”, si në dremitje dhe si një “gudulisje” lez