Fejzulla BERISHA: TRI SHTYLLA TË QËNDRESËS

TRI SHTYLLA TË QËNDRESËS KOMBËTARE NË KOSOVË

HALIL ALIDEMA, UKSHIN HOTI DHE EKREM KRYEZIU

Shkruan: Prof. Dr. Fejzulla BERISHA

Historia e Kosovës gjatë gjysmës së dytë të shekullit XX u shënua nga përpjekje të vazhdueshme për liri, barazi, dinjitet kombëtar dhe të drejtën e popullit shqiptar për të vendosur për të ardhmen e vet. Në këtë periudhë, intelektualët, veprimtarët politikë, profesorët universitarë dhe krijuesit e artit e të kulturës luajtën një rol të rëndësishëm në ruajtjen e vetëdijes kombëtare dhe në artikulimin e kërkesave për ndryshime politike e shoqërore.

Në mesin e personaliteteve që përfaqësojnë forma të ndryshme të kësaj qëndrese janë Halil Alidema, Ukshin Hoti dhe Ekrem Kryeziu. Ata i bashkon përballja me një sistem politik represiv, por secili e shprehu angazhimin e vet në një fushë të veçantë. Alidema u dallua për veprimtarinë politike, organizimin kombëtar dhe bashkëpunimin me veprimtarë të tjerë në hartimin e platformave politike; Hoti për mendimin politik, analizën intelektuale dhe kërkesën për të drejta kolektive; ndërsa Kryeziu për krijimtarinë artistike, dramaturgjinë dhe filmin.

Burgosja politike dhe presioni institucional ndaj intelektualëve shqiptarë nuk ishin vetëm përvoja individuale. Ato ishin pjesë e një realiteti më të gjerë, në të cilin shprehja e lirë e mendimit, kërkesat për barazi dhe organizimi politik shqiptar shpesh trajtoheshin si kërcënim ndaj rendit ekzistues. Për këtë arsye, biografitë e këtyre personaliteteve duhen parë jo vetëm si histori personale, por edhe si pjesë e historisë politike, intelektuale dhe kulturore të Kosovës.

Halil Alidema – veprimtaria politike, bashkëpunimi profesional-shkencor dhe organizimi kombëtar

Halil Alidema (15 mars 1936 – 19 mars 1996) zë një vend të veçantë në historinë e veprimtarisë politike shqiptare në Kosovë. Jeta dhe angazhimi i tij u zhvilluan në një periudhë të karakterizuar nga kufizime të mëdha politike, presion ndaj veprimtarëve kombëtarë dhe përpjekje të vazhdueshme për ruajtjen e identitetit dhe të drejtave të shqiptarëve.

Alidema nuk e kufizoi angazhimin e tij vetëm në bindjet personale. Ai u përfshi në veprimtari politike e kombëtare, duke kërkuar organizim më të qëndrueshëm dhe artikulim më të qartë të synimeve të shqiptarëve të Kosovës. Për ta kuptuar rolin e tij, duhet marrë parasysh konteksti historik në të cilin çdo veprim politik shqiptar mund të shoqërohej me pasoja personale, profesionale dhe familjare.

Në këtë kuadër, dëshiroj të theksoj edhe bashkëpunimin tim të drejtpërdrejtë me Halil Alidemën si bashkëpunëtor profesional-shkencor në hartimin, përpunimin dhe artikulimin e programit dhe të statutit të UNIKOMB-it. Ky bashkëpunim nuk ishte vetëm një marrëdhënie formale ndërmjet dy bashkëpunëtorëve, por një përpjekje e përbashkët për t’i dhënë organizimit politik një bazë më të qartë programore, institucionale dhe kombëtare.

Në punën për programin dhe statutin e UNIKOMB-it, bashkëpunimi ynë u përqendrua në nevojën që organizimi politik të mbështetej në parime të përcaktuara qartë, në përgjegjësi institucionale, në përfaqësimin e interesave kombëtare dhe në kërkesën për të drejtat politike të shqiptarëve të Kosovës. Për ne, programi nuk duhej të ishte vetëm një dokument deklarativ, por një platformë që do të shprehte synimet politike, kombëtare dhe demokratike të organizimit.

Po kështu, statuti duhej të përcaktonte mënyrën e funksionimit të organizatës, strukturat e saj, përgjegjësitë e organeve, raportet ndërmjet anëtarëve dhe parimet e vendimmarrjes. Në këtë proces, Alidema tregonte vendosmëri politike dhe përvojë organizative, ndërsa bashkëpunimi im profesional-shkencor synonte që këto ide të sistemoheshin në një formë më të argumentuar, më të qartë dhe më të qëndrueshme.

Ky bashkëpunim dëshmon se veprimtaria e Halil Alidemës nuk ishte e kufizuar vetëm në deklarata politike apo në angazhime individuale. Ai synonte ndërtimin e një organizimi të strukturuar, i cili do të mund të përfaqësonte kërkesat kombëtare në rrethana të vështira politike. Në këtë përpjekje, puna e përbashkët për programin dhe statutin e UNIKOMB-it përbënte një pjesë të rëndësishme të veprimtarisë së tij politike dhe organizative.

Burgosja politike përbën një pjesë të rëndësishme të biografisë së Alidemës. Përvoja e burgut nuk ishte e shkëputur nga rrethanat e përgjithshme të kohës, kur shumë intelektualë dhe veprimtarë shqiptarë u përballën me ndjekje, hetime dhe dënime për shkak të bindjeve dhe angazhimeve të tyre politike.

Në këtë kontekst përmenden edhe personalitete të tjera me të cilat Alidema u lidh përmes përvojës së burgosjes dhe të përndjekjes politike, ndër ta profesor Ukshin Hoti, regjisori Ekrem Kryeziu, Mentor Kaçi, Shemsi Reçica, Ali Kryeziu dhe Hilmi Ratkoceri. Përvoja e përbashkët e burgut i vendos këta emra në një kapitull të rëndësishëm të historisë së represionit politik ndaj shqiptarëve. Megjithatë, rrethanat e arrestimit, kohëzgjatja e burgimit dhe veprimtaria e mëvonshme e secilit duhet të trajtohen veçmas dhe në përputhje me dokumentacionin historik.

Pas burgosjes dhe presionit politik, Alidema vazhdoi angazhimin e tij kombëtar. Kufizimet ndaj veprimtarisë politike në Kosovë e shtynë drejt organizimit përtej hapësirës së drejtpërdrejtë të veprimit në vend. Në periudhën e mëvonshme, ai zhvilloi veprimtari edhe në mërgim, përfshirë Shkupin dhe Tiranën, ku përpjekjet për organizimin politik të shqiptarëve morën rëndësi të veçantë.

Bashkëpunimi im me të vazhdoi edhe në Tiranë, ku u takuam dhe punuam së bashku deri në ditët e fundit të jetës së tij. Kjo periudhë ishte një vazhdim i natyrshëm i bashkëpunimit të nisur në kuadër të programit dhe statutit të UNIKOMB-it. Në Tiranë, rrethanat politike dhe kombëtare kërkonin përkushtim të veçantë, sepse çështja e Kosovës po hynte në një fazë të re të ndërkombëtarizimit dhe të organizimit politik.

Në ato takime, bashkëpunimi ynë u zhvillua në frymën e një angazhimi të përbashkët profesional, shkencor dhe kombëtar. Diskutonim për nevojën e organizimit politik, për qartësimin e platformës kombëtare, për forcimin e bashkëpunimit ndërmjet veprimtarëve shqiptarë dhe për mënyrat se si çështja e Kosovës duhej të paraqitej para opinionit shqiptar dhe ndërkombëtar.

Për mua, bashkëpunimi me Halil Alidemën në Tiranë mbetet një përvojë e rëndësishme njerëzore dhe intelektuale. Ai ishte një bashkëpunim që vazhdoi deri në ndërrimin e tij jetë, më 19 mars 1996. Prania e tij në atë periudhë dëshmonte se, pavarësisht sëmundjes, lodhjes dhe vështirësive të jetës në mërgim, ai mbeti i përkushtuar ndaj çështjes kombëtare dhe ndaj nevojës për organizim politik.

Emri i tij lidhet ngushtë me UNIKOMB-in, jo vetëm si një nga figurat kryesore të tij, por edhe si një veprimtar që synonte t’i jepte këtij organizimi një bazë të qartë politike dhe institucionale. Në këtë proces, bashkëpunimi im me të si bashkëpunëtor profesional-shkencor në programin dhe statutin e UNIKOMB-it përbën një pjesë të rëndësishme të kujtesës sime personale dhe të historisë së këtij organizimi.

Kjo veprimtari dëshmon se angazhimi i Alidemës nuk u ndërpre me përvojën e burgut, por vazhdoi në forma të tjera, të lidhura me organizimin politik, komunikimin me bashkësitë shqiptare, hartimin e platformave politike dhe ndërkombëtarizimin e çështjes së Kosovës.

Vlera historike e veprimtarisë së Halil Alidemës duhet vlerësuar në kontekstin e kohës së tij. Ai i përkiste një gjenerate për të cilën çështja kombëtare nuk ishte vetëm temë diskutimi intelektual, por edhe përgjegjësi politike e shoqërore. Jeta e tij dëshmon lidhjen ndërmjet bindjeve politike, përvojës së represionit, bashkëpunimit profesional-shkencor dhe përpjekjes për të vazhduar organizimin kombëtar deri në fund të jetës.

Ukshin Hoti – mendimtari politik i lirisë

Ukshin Hoti përfaqëson një nga figurat më të rëndësishme të mendimit politik shqiptar në Kosovë. Kontributi i tij nuk mund të kufizohet vetëm në veprimtarinë politike apo në përvojën e burgosjes. Ai dallohet veçanërisht për përpjekjen për ta interpretuar çështjen e Kosovës në raport me të drejtën, demokracinë, vetëvendosjen, marrëdhëniet ndërkombëtare dhe zhvillimet politike të kohës.

Hoti e trajtoi çështjen shqiptare si një problem që kërkonte analizë të thelluar politike dhe juridike. Në mendimin e tij, liria nuk duhej kuptuar vetëm si përfundim i një periudhe represioni, por si mundësi për ndërtimin e një shoqërie demokratike, në të cilën qytetarët do të kishin të drejta të barabarta dhe institucionet do të ishin të përgjegjshme ndaj tyre.

Një nga veçoritë kryesore të mendimit të tij ishte përpjekja për ta vendosur çështjen e Kosovës në kontekstin e zhvillimeve evropiane dhe ndërkombëtare. Ai nuk u mjaftua me përshkrimin e padrejtësive të përjetuara nga shqiptarët, por kërkoi të shpjegonte shkaqet politike dhe historike të konfliktit, raportin ndërmjet pushtetit dhe të drejtave të popujve, si dhe rëndësinë e organizimit politik të shoqërisë.

Për Hotin, intelektuali kishte përgjegjësi përtej fushës së vet profesionale. Ai duhej të merrte pjesë në debatet themelore të shoqërisë, të analizonte zhvillimet politike dhe të kontribuonte në formimin e vetëdijes qytetare. Kjo qasje e vendosi atë në një pozitë të veçantë në jetën publike të Kosovës, sidomos në periudhën kur kërkesat për barazi dhe vetëvendosje po merrnin përmasa gjithnjë e më të mëdha.

Edhe përvoja e tij e burgosjes politike duhet parë në këtë kontekst. Ajo ishte pjesë e përballjes ndërmjet një mendimi politik që kërkonte të drejta dhe ndryshime thelbësore dhe një sistemi që kufizonte hapësirat e veprimit të lirë. Burgosja nuk e zbehu rëndësinë e ideve të tij; përkundrazi, me kalimin e kohës, shkrimet dhe qëndrimet e Hotit u bënë objekt i interesimit të studiuesve dhe i debatit publik.

Fati i tij pas përfundimit të burgimit mbetet një nga plagët më të rënda të historisë së Kosovës. Ukshin Hoti u zhduk në vitin 1999, pas lirimit nga burgu, dhe fati i tij përfundimtar nuk është sqaruar. Kjo rrethanë e bën rastin e tij jo vetëm çështje të kujtesës historike, por edhe çështje të së drejtës për të vërtetën, drejtësisë dhe përgjegjësisë institucionale.

Trashëgimia e Ukshin Hotit lidhet me bindjen se liria politike duhet të shoqërohet me kulturë demokratike, mendim kritik dhe përgjegjësi qytetare. Rëndësia e tij qëndron jo vetëm në atë që përfaqësoi gjatë jetës, por edhe në pyetjet që vazhdon t’ia shtrojë shoqërisë kosovare për shtetin, demokracinë, drejtësinë dhe rolin e intelektualit në jetën publike.

Ekrem Kryeziu – arti si formë e kujtesës

Ekrem Kryeziu zë një vend të rëndësishëm në historinë e artit skenik dhe të filmit shqiptar në Kosovë. Në dallim nga veprimtaria politike e Halil Alidemës dhe mendimi politik i Ukshin Hotit, kontributi i Kryeziut u shpreh kryesisht përmes dramaturgjisë, regjisurës dhe trajtimit artistik të realitetit shoqëror e historik.

Arti në Kosovën e asaj periudhe nuk zhvillohej i shkëputur nga rrethanat politike. Krijuesit përballeshin me kufizime të ndryshme, ndërsa temat që trajtonin historinë, identitetin, padrejtësinë, konfliktin shoqëror dhe fatin e individit merrnin shpesh një domethënie që e tejkalonte përmasën thjesht artistike.

Kryeziu e përfaqëson këtë lidhje ndërmjet artit dhe shoqërisë. Përmes gjuhës së dramaturgjisë dhe filmit, ai kontribuoi në zhvillimin e kulturës shqiptare në Kosovë dhe në trajtimin e temave që lidhen me kujtesën, historinë dhe përvojën njerëzore. Në veprat artistike, konflikti ndërmjet individit dhe rrethanave shoqërore mund të shndërrohet në një mënyrë për të shprehur pyetje më të gjera mbi lirinë, përgjegjësinë dhe dinjitetin njerëzor.

Në këtë kuadër përmendet edhe vepra “Epoka para gjyqit”, e cila lidhet me krijimtarinë e tij dhe me trajtimin artistik të realitetit të kohës. Për vlerësimin e plotë të kësaj vepre, është e rëndësishme të shqyrtohen të dhënat për datën e krijimit, zhanrin, realizimin dhe kontekstin historik. Një analizë e tillë do të ndihmonte të kuptohej më saktë vendi i saj në krijimtarinë e Kryeziut dhe në historinë e artit shqiptar në Kosovë.

Në listat e veprave dhe të realizimeve që lidhen me krijimtarinë e tij përmenden tituj si “E kafshoja terrin”, “Të ngujuarit”, “Kur pranvera vonohet”, “Gjurmë të bardha”, “Viktimat e Tivarit”, “Dashuria e Bjeshkëve të Nemuna”, “Rruga pa kthim” dhe “Kodi i jetës”. Po ashtu, në repertorin dramatik të lidhur me emrin e tij përmenden “Korridoret e tmerrit”, “Lulekuqet”, “Teuta ose qerrja e fitores”, “I biri i Rozafës”, “Përplasjet”, “Komploti ilir”, “Buka e hidhur”, “Mallkimi i kuajve” dhe “Trenat për veri”.

Këta tituj dëshmojnë gjerësinë tematike të krijimtarisë që i atribuohet Kryeziut dhe interesimin për çështje historike, shoqërore e njerëzore. Megjithatë, për botim përfundimtar, secili titull duhet të verifikohet në katalogët përkatës të filmit, teatrit dhe botimeve. Gjithashtu, duhet bërë dallimi ndërmjet veprave të shkruara, të regjisuara, të interpretuara apo të realizuara në bashkëpunim. Ky kujdes është i domosdoshëm për saktësinë dokumentare dhe për t’i dhënë secilit krijues meritat që i takojnë.

Përvoja e burgosjes dhe përballja me represionin politik e vendosin Kryeziun në një kontekst më të gjerë të historisë së intelektualëve shqiptarë të Kosovës. Megjithatë, biografia e tij nuk duhet reduktuar vetëm në këtë përvojë. Vlerësimi i tij kërkon të merren parasysh kontributi artistik, zhvillimi i gjuhës skenike dhe filmike, temat e trajtuara dhe ndikimi në kulturën shqiptare.

Arti nuk e zëvendëson veprimin politik dhe as analizën juridike, por mund ta plotësojë kujtesën kolektive në një mënyrë që dokumentet dhe deklaratat politike nuk e arrijnë gjithmonë. Përmes personazheve, konflikteve dhe simboleve, krijimtaria artistike i jep përvojës historike një dimension njerëzor. Pikërisht këtu qëndron rëndësia e Ekrem Kryeziut: ai përfaqëson mënyrën se si arti mund ta ruajë dhe ta interpretojë përvojën e një shoqërie që kërkonte liri dhe dinjitet.

Burgu politik si përvojë dhe dëshmi historike

Përvoja e burgosjes politike i lidh biografitë e disa prej këtyre personaliteteve, por nuk i bën ato identike. Burgu ishte një përvojë e dhimbshme individuale, por njëkohësisht pasqyronte raportin ndërmjet pushtetit dhe veprimtarisë së lirë politike, intelektuale e kulturore.

Në rastin e Halil Alidemës, burgosja duhet parë në raport me angazhimin e tij politik, me vazhdimësinë e veprimtarisë kombëtare dhe me përpjekjet e tij të mëvonshme për organizim politik. Në rastin e Ukshin Hotit, ajo lidhet me mendimin e tij politik dhe me kërkesat për të drejta e vetëvendosje. Për Ekrem Kryeziun, përvoja personale duhet shqyrtuar krahas kontributit të tij në art dhe kulturë, pa e kufizuar identitetin e tij krijues vetëm te represioni që përjetoi.

Në mesin e personave që përmenden në këtë kontekst janë Mentor Kaçi, Shemsi Reçica, Ali Kryeziu dhe Hilmi Ratkoceri. Përfshirja e tyre në një rrëfim historik kërkon dokumentimin e rrethanave të burgosjes dhe të rolit të secilit, në mënyrë që kujtesa të mbështetet në fakte dhe jo vetëm në përshkrime të përgjithshme.

Po ashtu, duhet bërë dallim ndërmjet personave që u burgosën bashkë me Alidemën dhe atyre që e mbështetën ose e shoqëruan gjatë veprimtarisë së tij në mërgim. Në Shkup, përkrahja dhe rrjetet e bashkëpunimit të shqiptarëve kishin rëndësi për vazhdimin e angazhimit kombëtar. Në këtë kontekst përmenden emrat e Beqir Mustafë Kabashit, Daim Hysenit, Driton Salihut, Xhevat Ademit dhe Kadishe Hamitit. Roli i tyre duhet paraqitur sipas dokumenteve dhe dëshmive përkatëse, pa i barazuar automatikisht me bashkëvuajtësit e burgut.

Kjo ndarje është e rëndësishme për një paraqitje të saktë të historisë. Përvoja e burgut, veprimtaria politike në mërgim, bashkëpunimi profesional-shkencor dhe mbështetja shoqërore ishin forma të ndryshme të angazhimit. Ato mund të ndërthureshin, por duhet të identifikohen qartë.

Tri forma të një qëndrese të përbashkët

Halil Alidema, Ukshin Hoti dhe Ekrem Kryeziu përfaqësojnë tri mënyra të ndryshme të pjesëmarrjes në historinë e Kosovës. Alidema e shprehu angazhimin e tij përmes veprimtarisë politike, organizimit kombëtar dhe bashkëpunimit me intelektualë e veprimtarë të tjerë në hartimin e platformave politike. Hoti zhvilloi një mendim politik që e lidhte çështjen e Kosovës me lirinë, vetëvendosjen dhe rendin demokratik. Kryeziu kontribuoi në kulturën shqiptare përmes artit, dramaturgjisë dhe filmit.

Në rastin e Halil Alidemës, kjo veprimtari merr një dimension të veçantë edhe përmes bashkëpunimit tim me të. Puna jonë e përbashkët në programin dhe statutin e UNIKOMB-it, si dhe vazhdimi i bashkëpunimit në Tiranë deri në ndërrimin e tij jetë, dëshmojnë se organizimi politik kërkonte jo vetëm vullnet dhe guxim, por edhe përgatitje profesionale, mendim të sistemuar dhe bashkëpunim ndërmjet fushave të ndryshme të dijes e të veprimit.

Këto dallime nuk duhen zbehur në emër të një kujtese të përgjithshme. Përkundrazi, pikërisht dallimet ndërmjet tyre e bëjnë më të pasur kuptimin e qëndresës shqiptare në Kosovë. Historia nuk ndërtohet vetëm nga veprimet politike, as vetëm nga idetë intelektuale apo nga krijimtaria artistike. Ajo formohet nga ndërveprimi i këtyre fushave dhe nga mënyrat e ndryshme se si individët reagojnë ndaj rrethanave të kohës.

Kujtesa historike, për të qenë e qëndrueshme, duhet të mbështetet në dokumente, dëshmi të verifikueshme dhe analizë kritike. Respekti ndaj personaliteteve nuk kërkon idealizimin e tyre, por njohjen e kontributit real, sqarimin e rrethanave në të cilat vepruan dhe vlerësimin e ndikimit që patën në shoqëri.

Në këtë kuptim, trajtimi i këtyre tri figurave është një përpjekje për ta parë historinë e Kosovës përtej një rrëfimi të vetëm. Ai nxjerr në pah rolin e organizimit politik, rëndësinë e mendimit kritik, vlerën e bashkëpunimit profesional-shkencor dhe fuqinë e artit për ta ruajtur përvojën njerëzore. Secila prej këtyre fushave kontribuoi në formimin e vetëdijes kombëtare dhe në përgatitjen e shoqërisë për sfidat e lirisë.

Biografitë e Halil Alidemës, Ukshin Hotit dhe Ekrem Kryeziut dëshmojnë se qëndresa e shqiptarëve të Kosovës u shpreh në forma të ndryshme, të cilat plotësonin njëra-tjetrën. Ajo u shfaq përmes organizimit politik, mendimit intelektual, krijimtarisë artistike dhe përpjekjeve për të ruajtur identitetin e dinjitetin njerëzor përballë represionit.

Halil Alidema mbetet i lidhur me veprimtarinë politike, organizimin kombëtar dhe përpjekjen për ndërtimin e një platforme të strukturuar politike. Në këtë kuadër, bashkëpunimi im me të si bashkëpunëtor profesional-shkencor në programin dhe statutin e UNIKOMB-it përbën një dëshmi të rëndësishme të punës së përbashkët për organizimin politik shqiptar. Ky bashkëpunim vazhdoi edhe në Tiranë, deri në ditët e fundit të jetës së tij, duke e bërë atë një përvojë të rëndësishme jo vetëm politike e profesionale, por edhe njerëzore.

Ukshin Hoti mbetet i lidhur me mendimin politik dhe kërkesën për liri e vetëvendosje, ndërsa Ekrem Kryeziu me kontributin në artin skenik dhe filmik shqiptar. Përvojat e tyre, ndonëse të ndryshme, i përkasin një historie të përbashkët të përpjekjeve për liri dhe për afirmimin e të drejtave të shqiptarëve në Kosovë.

Kujtimi i tyre ka kuptim të qëndrueshëm kur shoqërohet me hulumtim, saktësi historike dhe vlerësim të matur të kontributit të secilit. Përgjegjësia e studiuesve dhe e institucioneve kulturore është që këto biografi të dokumentohen, veprat të katalogohen, programet politike të ruhen dhe dëshmitë e bashkëpunimeve të evidentohen për brezat e ardhshëm.

Nga burgu politik te organizimi kombëtar, nga bashkëpunimi profesional-shkencor te mendimi politik dhe arti, këto tri profile tregojnë se liria e Kosovës u parapërgatit edhe përmes sakrificave, ideve, bashkëpunimeve dhe krijimtarisë së njerëzve që vepruan në rrethana të vështira. Njohja e këtij kontributi është pjesë e domosdoshme e kujtesës historike dhe e kuptimit të rrugës së Kosovës drejt lirisë dhe shtetësisë.