Fejzulla Berisha: PRESIDENTJA E RE E KOSOVËS

Fejzulla Berisha: PRESIDENCA E RE E KOSOVËS: SFIDAT E NJË MANDATI DHE PËRGJEGJËSIA INSTITUCIONALE

Zgjedhja e Presidentes së re në kuadër të konsolidimit demokratik, respektimit të Kushtetutës dhe forcimit të rolit të Republikës së Kosovës

Shkruan: Prof. Dr. Fejzulla Berisha

Zgjedhja e Akademike  Justina Shiroka-Pulës në postin e Presidentes së Republikës së Kosovës përbën një zhvillim me rëndësi në jetën institucionale të vendit. Përtej aspektit politik të procesit të zgjedhjes, kjo ngjarje duhet të vlerësohet në kuadër të funksionimit të institucioneve kushtetuese, të stabilitetit politik dhe të sfidave që shoqërojnë konsolidimin e shtetësisë së Kosovës.

Një analizë e përgjegjshme e këtij zhvillimi kërkon të ndahet nga vlerësimet personale dhe nga pritshmëritë e pakushtëzuara politike. Mandati presidencial duhet të shqyrtohet në bazë të kompetencave kushtetuese, përgjegjësive institucionale dhe rolit që Presidentja mund të luajë në përfaqësimin e Republikës, në garantimin e funksionimit kushtetues të institucioneve dhe në përfaqësimin e interesave shtetërore në planin ndërkombëtar.

Në këtë kuadër, edhe profili profesional i Presidentes së re merr rëndësi. Formimi i saj në fushën e ekonomisë, përvoja universitare dhe akademike, si dhe përvoja në institucionet publike, përbëjnë elemente që mund të ndikojnë në mënyrën e ushtrimit të këtij funksioni. Megjithatë, vlerësimi përfundimtar i një mandati presidencial nuk mund të bëhet mbi bazën e biografisë së individit. Ai duhet të mbështetet në veprimtarinë konkrete institucionale dhe në rezultatet e mandatit.

Presidenca si institucion kushtetues

Në sistemin politik të Republikës së Kosovës, Presidentja e Republikës ka një pozitë të veçantë në strukturën institucionale të shtetit. Roli i saj nuk kufizohet vetëm në përfaqësimin ceremonial, por lidhet me një sërë kompetencash të përcaktuara nga Kushtetuta dhe ligjet e Republikës.

Kjo e bën Presidencën një institucion me përgjegjësi të rëndësishme në ruajtjen e funksionimit të rendit kushtetues dhe të stabilitetit institucional.

Pikërisht për këtë arsye, një prej çështjeve themelore të mandatit të ri do të jetë ruajtja e ekuilibrit ndërmjet autoritetit politik dhe përgjegjësisë kushtetuese.

Presidentja duhet të ushtrojë kompetencat e saj brenda kufijve kushtetues, duke respektuar ndarjen e pushteteve dhe autonominë e institucioneve të tjera.

Një qasje e tillë është e rëndësishme për çdo Presidencë, pavarësisht nga personi që e ushtron këtë funksion.

Në rastin e Presidentes së re, kjo çështje merr rëndësi të veçantë edhe për shkak të përvojës së saj të mëparshme politike. Përvoja në politikë mund të jetë një burim njohurish mbi funksionimin e institucioneve, por detyra presidenciale kërkon një përgjegjësi të ndryshme nga ajo e një funksionari partiak apo qeveritar.

Pas zgjedhjes, detyrimi kryesor është ndaj Kushtetutës dhe Republikës.

Nga përvoja akademike te përgjegjësia shtetërore

Prof.Dr.Justina Shiroka-Pula vjen në Presidencë me një përvojë të gjerë në fushën universitare, akademike dhe publike. Veprimtaria e saj në Universitetin e Prishtinës, përvoja në institucionet publike dhe drejtimi i Akademisë së Shkencave dhe të Arteve të Kosovës përbëjnë një profil profesional që dallon nga ai i një politikani të karrierës.

Kjo përvojë nuk duhet as të idealizohet, as të nënvlerësohet.

Ajo mund të jetë e dobishme në një institucion ku kërkohet analizë, maturi, komunikim dhe aftësi për të vlerësuar çështjet komplekse të interesit publik.

Bota akademike funksionon mbi kërkimin, argumentin dhe vlerësimin kritik. Institucionet politike funksionojnë mbi vendimmarrjen dhe përgjegjësinë publike. Sfida e Presidentes së re do të jetë që këto dy përvoja t’i ndërthurë në mënyrë të përshtatshme me natyrën kushtetuese të detyrës.

Në këtë pikë, lidhja ndërmjet akademisë dhe politikëbërjes mund të jetë me interes të veçantë për Kosovën.

Vendimmarrja publike bashkëkohore kërkon gjithnjë e më shumë ekspertizë. Politikat në ekonomi, arsim, energji, teknologji, shëndetësi, administratë publike dhe zhvillim rajonal duhet të mbështeten në analiza profesionale dhe në të dhëna të besueshme.

Institucionet akademike dhe shkencore, nga ana tjetër, duhet të kenë mundësi të ndikojnë më drejtpërdrejt në zhvillimin e politikave publike.

Nëse Presidenca arrin të krijojë hapësira të qëndrueshme për këtë bashkëpunim, kjo do të përbënte një kontribut pozitiv në forcimin e kulturës institucionale.

Pavarësia institucionale dhe neutraliteti presidencial

Një nga çështjet më të rëndësishme të mandatit të ri do të jetë ruajtja e pavarësisë institucionale të Presidencës.

Në një sistem demokratik, Presidentja nuk duhet të perceptohet si përfaqësuese e një grupimi politik, edhe nëse zgjedhja e saj është rezultat i një marrëveshjeje ose mbështetjeje politike.

Legjitimiteti presidencial buron nga procedura kushtetuese e zgjedhjes dhe nga ushtrimi i përgjegjshëm i mandatit.

Për këtë arsye, marrëdhënia me partitë politike duhet të bazohet në komunikim institucional, jo në varësi politike.

Presidentja duhet të ketë mundësi të komunikojë me të gjitha subjektet politike, ndërsa partitë duhet ta respektojnë Presidencën si institucion të Republikës.

Në këtë kuptim, neutraliteti presidencial nuk nënkupton mungesë qëndrimi.

Përkundrazi, Presidentja duhet të ketë qëndrime të qarta kur bëhet fjalë për Kushtetutën, sundimin e ligjit, interesin shtetëror dhe detyrimet ndërkombëtare të Republikës.

Ajo që duhet shmangur është shndërrimi i këtyre qëndrimeve në instrument të konkurrencës partiake.

Stabiliteti institucional si interes i përbashkët

Një prej çështjeve që duhet të jetë në qendër të mandatit të ri është stabiliteti institucional.

Kosova, si demokraci relativisht e re, ka kaluar nëpër periudha të tensioneve politike, mosmarrëveshjeve ndërmjet institucioneve dhe krizave të ndryshme të funksionimit parlamentar.

Këto zhvillime nuk janë të pazakonta në demokracitë në tranzicion dhe në shtetet që ende janë duke konsoliduar institucionet e tyre.

Megjithatë, me kalimin e kohës, institucionet duhet të bëhen më të qëndrueshme dhe mekanizmat e zgjidhjes së mosmarrëveshjeve duhet të funksionojnë në mënyrë më efikase.

Në këtë drejtim, Presidenca mund të kontribuojë përmes dialogut institucional.

Roli i Presidentes nuk duhet të jetë zëvendësimi i institucioneve të tjera, por krijimi i hapësirave për komunikim kur marrëdhëniet ndërmjet tyre vështirësohen.

Një kulturë e tillë institucionale është veçanërisht e rëndësishme në një shoqëri me polarizim politik.

Stabiliteti nuk nënkupton mungesë të debatit.

Stabiliteti nënkupton aftësi për ta zhvilluar debatin brenda rregullave demokratike.

Sundimi i ligjit dhe përgjegjësia institucionale

Çdo mandat presidencial duhet të vlerësohet edhe në raport me parimin e sundimit të ligjit.

Kosova ka ndërtuar një sistem institucional që synon të garantojë ndarjen e pushteteve, pavarësinë e gjyqësorit dhe kontrollin institucional.

Megjithatë, ekzistenca formale e institucioneve nuk është e mjaftueshme.

Ajo duhet të shoqërohet me funksionim efektiv, profesionalizëm dhe llogaridhënie.

Në këtë kuadër, Presidentja ka një rol të rëndësishëm në respektimin dhe promovimin e kulturës kushtetuese.

Një institucion presidencial me autoritet nuk është ai që ndërhyn në kompetencat e institucioneve të tjera, por ai që respekton kufijtë kushtetues dhe njëkohësisht kërkon respektimin e tyre nga të gjithë.

Kjo qasje do të ishte e rëndësishme për konsolidimin e mëtejshëm të shtetit të së drejtës.

Dimensioni ekonomik

Profili profesional i Presidentes në fushën e ekonomisë mund të ketë rëndësi edhe në mënyrën se si Presidenca e trajton debatin për zhvillimin ekonomik.

Megjithatë, duhet të bëhet një dallim i qartë institucional: politika ekonomike është përgjegjësi kryesisht e Qeverisë dhe institucioneve përkatëse.

Presidenca nuk duhet të ndërhyjë në kompetencat ekzekutive.

Por Presidentja mund të kontribuojë në një diskutim më të gjerë kombëtar mbi zhvillimin ekonomik, kapitalin njerëzor, arsimin, inovacionin dhe konkurrueshmërinë.

Kosova përballet me sfida të rëndësishme: migrimin e fuqisë punëtore, nevojën për vende të reja pune, zhvillimin e sektorit privat, rritjen e produktivitetit dhe përmirësimin e mjedisit institucional për investime.

Këto çështje kanë ndikim të drejtpërdrejtë në stabilitetin shoqëror dhe në perspektivën evropiane të vendit.

Për këtë arsye, një debat institucional mbi zhvillimin ekonomik duhet të jetë pjesë e dialogut kombëtar.

Politika e jashtme dhe orientimi euroatlantik

Një tjetër dimension i rëndësishëm i Presidencës është përfaqësimi ndërkombëtar i Republikës.

Kosova ka nevojë për një politikë të jashtme të koordinuar dhe të qëndrueshme, veçanërisht në marrëdhëniet me Shtetet e Bashkuara të Amerikës, Bashkimin Evropian dhe partnerët e tjerë strategjikë.

Presidentja ka një rol të rëndësishëm në këtë fushë.

Diplomacia presidenciale duhet të jetë e orientuar drejt forcimit të marrëdhënieve ndërkombëtare, promovimit të interesave të Republikës dhe ndërtimit të besimit me partnerët.

Në këtë proces, koordinimi ndërinstitucional është vendimtar.

Politika e jashtme nuk mund të jetë rezultat i deklarimeve individuale të institucioneve të ndryshme.

Ajo duhet të ketë një bosht strategjik dhe një komunikim të harmonizuar.

Në marrëdhëniet me SHBA-në dhe vendet e Bashkimit Evropian, Kosova duhet të dëshmojë vazhdimisht se është një partner i qëndrueshëm, i përgjegjshëm dhe i orientuar drejt demokracisë dhe sundimit të ligjit.

Kjo është veçanërisht e rëndësishme në procesin e integrimit evropian dhe në forcimin e subjektivitetit ndërkombëtar të Republikës.

Roli i diasporës

Për Kosovën, diaspora shqiptare në Shtetet e Bashkuara dhe në vendet e tjera perëndimore përbën një burim të rëndësishëm njerëzor, ekonomik dhe profesional.

Marrëdhëniet me diasporën nuk duhet të kufizohen në dimensionin sentimental apo ceremonial.

Ato mund të zhvillohen në një nivel më institucional.

Universitetet, bizneset, profesionistët, studiuesit dhe organizatat e diasporës mund të kontribuojnë në zhvillimin ekonomik, arsimor dhe diplomatik të Kosovës.

Presidenca mund të luajë rol në krijimin e një komunikimi më të qëndrueshëm ndërmjet institucioneve të Republikës dhe diasporës.

Në veçanti, komuniteti shqiptar në SHBA ka një histori të gjatë të angazhimit për çështjen e Kosovës.

Ky kapital historik dhe shoqëror mund të shndërrohet në një partneritet modern, të bazuar në bashkëpunim profesional dhe institucional.

Dimensioni gjinor dhe përfaqësimi në institucionet shtetërore

Zgjedhja e Justina Shiroka-Pulës ka gjithashtu rëndësi në aspektin e përfaqësimit të grave në institucionet e larta të Republikës.

Pas Atifete Jahjagës dhe Vjosa Osmanit, ajo është gruaja e tretë që merr detyrën e Presidentes së Kosovës.

Ky zhvillim duhet të shihet në kuadrin më të gjerë të pjesëmarrjes së grave në vendimmarrjen publike.

Përfaqësimi gjinor në institucionet shtetërore nuk duhet të trajtohet vetëm si çështje simbolike. Ai lidhet me parimin e mundësive të barabarta dhe me nevojën që institucionet të pasqyrojnë strukturën e shoqërisë.

Fakti që Shiroka-Pula ka pasur një rol të rëndësishëm në jetën akademike dhe në drejtimin e institucioneve shkencore e bën këtë dimension edhe më domethënës.

Megjithatë, edhe këtu kriteri kryesor duhet të mbetet profesionalizmi dhe performanca institucionale.

Pritshmëritë nga mandati i ri

Pritshmëritë ndaj Presidentes së re janë të mëdha, por ato duhet të jenë realiste dhe të lidhura me kompetencat kushtetuese.

Presidentja nuk mund t’i zgjidhë e vetme problemet ekonomike, sociale dhe politike të Kosovës.

Nuk mund ta zëvendësojë Qeverinë.

Nuk mund ta zëvendësojë Kuvendin.

Nuk mund ta zëvendësojë gjyqësorin.

Ajo mund të kontribuojë në krijimin e një klime institucionale më të qëndrueshme dhe në përfaqësimin e interesave të Republikës brenda dhe jashtë vendit.

Prandaj, një vlerësim serioz i mandatit duhet të bazohet në disa kritere të qarta: respektimin e Kushtetutës dhe të kompetencave institucionale; ruajtjen e pavarësisë së Presidencës;komunikimin me të gjitha forcat politike;forcimin e rolit përfaqësues të Republikës; koordinimin në politikën e jashtme;mbështetjen e dialogut institucional;promovimin e kulturës së sundimit të ligjit;dhe forcimin e lidhjeve me botën akademike dhe diasporën.

Këto janë fusha ku një mandat presidencial mund të lërë gjurmë të qëndrueshme.

Rëndësia e institucionit mbi individin

Zgjedhja e Justina Shiroka-Pulës Presidente e Republikës së Kosovës duhet të vlerësohet në radhë të parë për rëndësinë që ka për institucionin presidencial dhe për funksionimin e shtetit.

Profili i saj akademik, profesional dhe politik përbën një bazë të rëndësishme për ushtrimin e detyrës, por ai nuk është garanci automatike për suksesin e mandatit.

Suksesi do të përcaktohet nga mënyra se si ajo do ta ushtrojë përgjegjësinë kushtetuese.

Do të përcaktohet nga raporti me institucionet e tjera.

Nga pavarësia e saj ndaj interesave partiake.

Nga mënyra se si do ta përfaqësojë Kosovën në arenën ndërkombëtare.

Nga aftësia për të ndërtuar dialog institucional.

Dhe, mbi të gjitha, nga respektimi i parimit se institucioni është më i rëndësishëm se individi që e drejton atë.

Kosova ka nevojë për institucione të qëndrueshme, jo për personalizim të pushtetit.

Ka nevojë për dialog politik, jo për polarizim të përhershëm.

Ka nevojë për ekspertizë dhe profesionalizëm, jo për vendimmarrje të mbështetur vetëm në interesa afatshkurtra.

Në këtë kuadër, Presidenca e re mund të jetë një mundësi për të forcuar më tej kulturën institucionale të Republikës.

Mandati i Presidentes së re do të jetë, në këtë kuptim, jo vetëm një test për një figurë publike, por edhe një test për vetë sistemin politik të Kosovës: për aftësinë e tij për të respektuar institucionet, për të ndarë kompetencat dhe për ta vendosur interesin shtetëror mbi konkurrencën politike të momentit.

Prandaj, vlerësimi më i drejtë i kësaj zgjedhjeje nuk duhet të bëhet as përmes entuziazmit politik dhe as përmes skepticizmit të paracaktuar.

Duhet të bëhet përmes punës së saj konkrete.

Institucionet demokratike maten me rezultate, me transparencë, me përgjegjësi dhe me respektimin e rregullave.

Edhe Presidenca do të vlerësohet në të njëjtën mënyrë.

Zgjedhja e Justina Shiroka-Pulës hap një kapitull të ri institucional. Se sa i rëndësishëm do të jetë ky kapitull për Republikën e Kosovës, do ta përcaktojë vetë ushtrimi i mandatit.

Në fund, standardi duhet të jetë i thjeshtë dhe i qartë:Republika mbi interesin partiak, Kushtetuta mbi vullnetin individual dhe institucioni mbi çdo person që përkohësisht e drejton atë.

Ky është parimi mbi të cilin duhet të ndërtohet çdo Presidencë e Republikës së Kosovës.