Fejzulla BERISHA: Nga Deçani në Ohër...

Nga Deçani në Ohër: Si po ndërtohen dy autonomi për serbët brenda Republikës së Kosovës

Shkruan:Prof.Dr.Fejzulla BERISHA

A po krijohet një model i dyfishtë autonomie për serbët në Kosovë?

Kur analizohen paralelisht zhvillimet juridike dhe politike në Kosovë gjatë viteve të fundit, bëhet e qartë se nuk kemi të bëjmë vetëm me procese të veçuara administrative apo me vendime të izoluara juridike. Përkundrazi, këto zhvillime krijojnë përshtypjen e një arkitekture të re institucionale, në të cilën komuniteti serb po fiton dy dimensione të ndryshme të autonomisë brenda shtetit të Kosovës.

Ky model i dyfishtë mund të përkufizohet si:

1. Autonomi territoriale-pronësore, e lidhur me regjimin juridik të pronave të institucioneve fetare serbe dhe me zonat e mbrojtura rreth tyre.

2. Autonomi politike-institucionale, e lidhur me organizimin dhe koordinimin e komunave me shumicë serbe përmes mekanizmave të vetëmenaxhimit.

Nëse këto dy procese analizohen së bashku, ato krijojnë një realitet të ri politik dhe juridik në Kosovë.

Ndërthurja e dy dimensioneve të autonomisë

Dimensioni i parë lidhet me çështjen e pronave dhe zonave të mbrojtura të institucioneve fetare serbe, si rasti i Manastiri i Deçanit, ku vendimet juridike kanë krijuar një regjim të veçantë pronësor dhe administrativ.

Dimensioni i dytë lidhet me procesin politik të dialogut ndërmjet Kosovo dhe Serbia, i ndërmjetësuar nga Bashkimi Evropian, i cili ka prodhuar marrëveshje që parashohin mekanizma të vetëmenaxhimit për komunitetin serb, përfshirë elemente të përfshira në Marrëveshja e Ohrit për normalizimin e marrëdhënieve Kosovë–Serbi.

Kombinimi i këtyre dy proceseve prodhon një strukturë të dyfishtë autonomie, ku njëra lidhet me territorin dhe pronën, ndërsa tjetra me organizimin politik dhe institucional.

Pasojat për rendin kushtetues të Kosovës

Nga këndvështrimi i së drejtës kushtetuese, çdo shtet përballet me sfidën e balancimit ndërmjet:ruajtjes së sovranitetit dhe integritetit territorial;garantimit të të drejtave të komuniteteve etnike dhe fetare.

Në këtë kontekst, roli i Gjykata Kushtetuese e Kosovës është vendimtar për interpretimin e kufijve juridikë të këtyre mekanizmave.

Nëse dy dimensionet e autonomisë zhvillohen pa një koordinim të qartë kushtetues, ekziston rreziku i krijimit të një fragmentimi institucional, ku zona të caktuara të shtetit funksionojnë me rregulla të ndryshme administrative dhe politike.

Dimensioni krahasues në Evropë

Në historinë politike dhe kushtetuese të Evropës ekzistojnë disa modele të autonomisë etnike ose territoriale që shpesh përdoren si referencë në debatet për Kosovën.

Një model i suksesshëm është South Tyrol, ku komuniteti gjermanofolës gëzon kompetenca të gjera kulturore dhe administrative brenda shtetit italian.

Një tjetër model është Aland Islands, ku një komunitet gjuhësor ka arritur një nivel të lartë vetëqeverisjeje pa rrezikuar funksionalitetin e shtetit finlandez.

Megjithatë, për rajonin e Ballkanit ekziston një model më i ndërlikuar, ai i Republika Srpska, i cili shpesh ka krijuar tensione të vazhdueshme në funksionimin e shtetit të Bosnjë-Hercegovinës.

Pikërisht ky model shpesh përmendet në Kosovë si një paralajmërim për rreziqet e krijimit të strukturave që mund të dobësojnë kohezionin institucional të shtetit.

Dimensioni diplomatik dhe gjeopolitik

Proceset që lidhen me autonominë e komunitetit serb nuk mund të kuptohen pa analizuar dimensionin diplomatik dhe gjeopolitik të çështjes.

Dialogu ndërmjet Kosovës dhe Serbisë është pjesë e një strategjie më të gjerë të stabilizimit të rajonit të Ballkanit, në të cilën rol kyç luajnë organizata ndërkombëtare si Bashkimi Evropian dhe NATO.

Nga perspektiva ndërkombëtare, mekanizmat e autonomisë shpesh konsiderohen si instrumente për integrimin e komuniteteve pakicë dhe për parandalimin e konflikteve etnike.

Megjithatë, për shtetin e Kosovës sfida kryesore mbetet ruajtja e një ekuilibri të qëndrueshëm ndërmjet obligimeve ndërkombëtare dhe sovranitetit kushtetues të republikës.

Analiza e zhvillimeve të fundit në Kosovë sugjeron se vendi mund të jetë duke hyrë në një fazë të re të organizimit institucional, ku komuniteti serb përfiton nga një model i dyfishtë autonomie:një autonomi territoriale dhe pronësore e lidhur me institucionet fetare dhe zonat e mbrojtura;një autonomi politike dhe institucionale e lidhur me mekanizmat e vetëmenaxhimit të komunave me shumicë serbe.

Sfida kryesore për shtetin e Kosovës është që këto procese të menaxhohen në mënyrë të tillë që të mos cenojnë integritetin territorial, funksionalitetin institucional dhe karakterin unitar të republikës.

Nëse kjo balancë nuk arrihet, ekziston rreziku që decentralizimi i nevojshëm për mbrojtjen e të drejtave të komuniteteve të shndërrohet në një strukturë të fragmentimit institucional, me pasoja afatgjata për stabilitetin politik dhe juridik të Kosovës.