Fejzulla BERISHA: Mbrojtja e rendit juridik global...

Neni 6 i Kartës së OKB-së dhe sfida e përgjegjësisë ndërkombëtare të shteteve: Mbrojtja e rendit juridik global përballë shkeljeve të vazhdueshme të parimeve themelore

(Një analizë juridiko-institucionale mbi kriteret e përjashtimit nga Organizata e Kombeve të Bashkuara dhe debati mbi sjelljen ndërkombëtare të Republikës së Serbisë)

Shkruan: Prof.Dr. Fejzulla BERISHA

E drejta ndërkombëtare nuk e përjashton mundësinë që një shtet anëtar i Organizatës së Kombeve të Bashkuara të humbasë anëtarësinë e tij. Përkundrazi, Karta e OKB-së, në nenin 6, e parashikon shprehimisht këtë mundësi në rastet kur një shtet ka shkelur vazhdimisht parimet themelore të Kartës. Ky dispozitiv nuk është deklarativ, por përfaqëson një mekanizëm juridik të jashtëzakonshëm, të krijuar për të mbrojtur integritetin e vetë Organizatës dhe rendin juridik ndërkombëtar.

Për të vlerësuar nëse mund të iniciohet procedura për përjashtimin e Republikës së Serbisë nga OKB-ja, analiza duhet të mbështetet në katër elemente themelore: përmbajtjen e nenit 6 të Kartës së OKB-së, kuptimin juridik të shprehjes “shkelje të vazhdueshme të parimeve të Kartës”, praktikën institucionale të OKB-së dhe rregullat e përgjithshme të përgjegjësisë ndërkombëtare të shteteve 

I. Kuptimi juridik i Nenit 6 të Kartës së OKB-së dhe kriteri i “shkeljes së vazhdueshme të parimeve të Kartës”

Neni 6 i Kartës nuk kërkon domosdoshmërisht që një shtet të ketë kryer një akt të vetëm agresioni. Ai përdor formulimin “ka shkelur vazhdimisht parimet e Kartës”, çka nënkupton një model të përsëritur sjelljeje që bie ndesh me detyrimet themelore të një anëtari të Organizatës së Kombeve të Bashkuara.

Në këtë kuptim, objekti i vlerësimit juridik nuk është vetëm një ngjarje e izoluar, por sjellja e përgjithshme e shtetit në raport me parimet themelore të rendit juridik ndërkombëtar: ndalimin e përdorimit të forcës, respektimin e sovranitetit dhe integritetit territorial të shteteve, mbrojtjen e të drejtave të njeriut dhe detyrimin për zgjidhjen paqësore të mosmarrëveshjeve ndërkombëtare.

Neni 6 i Kartës së OKB-së paraqet një nga mekanizmat më të jashtëzakonshëm institucionalë të krijuar nga rendi juridik ndërkombëtar pas Luftës së Dytë Botërore. Qëllimi i tij nuk është ndëshkimi politik i një shteti, por mbrojtja e autoritetit të Kartës dhe garantimi që anëtarësimi në Organizatë të shoqërohet me respektimin e detyrimeve themelore ndërkombëtare.

Në rastin e Republikës së Serbisë, ekziston një debat juridik lidhur me faktin nëse veprimet e saj, të vlerësuara në kontekstin historik dhe në dritën e detyrimeve ndërkombëtare, mund të konsiderohen si pjesë e një sjelljeje të vazhdueshme në kundërshtim me parimet e Kartës së OKB-së.

Ky vlerësim nuk mund të mbështetet vetëm në konsiderata politike, por kërkon analizë të thelluar të fakteve juridike, vendimeve të gjykatave ndërkombëtare, rezolutave të organeve të Kombeve të Bashkuara dhe standardeve të përgjegjësisë ndërkombëtare të shteteve.

Në aspektin juridik, duhet bërë dallimi ndërmjet ekzistencës së një baze për shqyrtim dhe realizimit praktik të një procedure të tillë. Fakti se një shtet mund të akuzohet për shkelje të parimeve të Kartës nuk nënkupton automatikisht përjashtimin e tij nga OKB-ja. Kjo procedurë kërkon plotësimin e kushteve të përcaktuara nga vetë Karta dhe respektimin e mekanizmave institucionalë të Organizatës.

Një argument juridik që mund të shtrohet është se, nëse provohet se një shtet ka vepruar në mënyrë të përsëritur në kundërshtim me nenin 2 të Kartës së OKB-së, i cili ndalon kërcënimin ose përdorimin e forcës kundër integritetit territorial dhe pavarësisë politike të shteteve, atëherë mund të lindë nevoja për shqyrtimin e përmbushjes së kushteve materiale të nenit 6.

Megjithatë, ekzistenca e një baze juridike për shqyrtim nuk do të thotë se përjashtimi është automatik. Sipas Kartës së OKB-së, procedura kërkon rekomandimin e Këshillit të Sigurimit dhe vendimin përfundimtar të Asamblesë së Përgjithshme.

Për këtë arsye, çdo analizë serioze juridike duhet të dallojë ndërmjet argumentit normativ dhe realitetit institucional. Një pretendim mund të jetë i argumentueshëm në aspektin juridik, por realizimi i tij varet edhe nga struktura e vendimmarrjes ndërkombëtare, veçanërisht nga roli i Këshillit të Sigurimit dhe mekanizmi i vetos.

II. Interpretimi juridik i shprehjes “shkelje të vazhdueshme të parimeve të Kartës” dhe zbatueshmëria e saj në rastin e Republikës së Serbisë

Neni 6 i Kartës së Kombeve të Bashkuara nuk përcakton në mënyrë shteruese se cilat veprime përbëjnë “shkelje të vazhdueshme të parimeve të Kartës”. Për këtë arsye, interpretimi i kësaj dispozite duhet të mbështetet në rregullat e përgjithshme të interpretimit të traktateve ndërkombëtare, veçanërisht në nenet 31 dhe 32 të Konventës së Vjenës për të Drejtën e Traktateve të vitit 1969.

Sipas këtyre rregullave, një dispozitë ndërkombëtare duhet të interpretohet në mirëbesim, duke marrë parasysh kuptimin e zakonshëm të termave të përdorur, kontekstin juridik ku ajo është vendosur, si dhe objektin dhe qëllimin e traktatit.

Objekti dhe qëllimi themelor i Kartës së OKB-së është ruajtja e paqes dhe sigurisë ndërkombëtare, zhvillimi i marrëdhënieve miqësore ndërmjet kombeve dhe garantimi i respektimit të parimeve themelore të së drejtës ndërkombëtare. Për rrjedhojë, çdo sjellje shtetërore që në mënyrë të përsëritur cenon këto objektiva mund të bëhet objekt shqyrtimi në kuadër të nenit 6.

Në këtë aspekt, parimet themelore të Kartës së OKB-së janë të përfshira kryesisht në nenin 2 të saj. Ndër parimet më të rëndësishme përfshihen: barazia sovrane e shteteve, detyrimi për zgjidhjen paqësore të mosmarrëveshjeve, ndalimi i kërcënimit ose përdorimit të forcës kundër integritetit territorial apo pavarësisë politike të çdo shteti dhe detyrimi për përmbushjen me mirëbesim të obligimeve ndërkombëtare.

Nga pikëpamja juridike, nocioni “shkelje e vazhdueshme” nuk duhet kuptuar vetëm si një veprim i pandërprerë në kohë. Ky koncept mund të përfshijë një model të përsëritur sjelljeje shtetërore, i cili përmes veprimeve ose mosveprimeve të ndryshme tregon një mospërputhje sistematike me detyrimet që burojnë nga Karta e OKB-së.

Ky interpretim është në përputhje me parimet bashkëkohore të së drejtës ndërkombëtare mbi përgjegjësinë e shteteve, sipas të cilave një shtet mund të mbajë përgjegjësi jo vetëm për një akt të vetëm të paligjshëm ndërkombëtarisht, por edhe për një seri veprimesh që, të marra së bashku, krijojnë një sjellje të kundërligjshme.

Në analizën e rastit të Republikës së Serbisë, çdo pretendim për ekzistencën e kushteve të nenit 6 duhet të mbështetet në fakte juridikisht të verifikueshme dhe në burime të njohura të së drejtës ndërkombëtare. Kjo nënkupton shqyrtimin e dokumenteve të Këshillit të Sigurimit, rezolutave të Asamblesë së Përgjithshme, vendimeve të Gjykatës Ndërkombëtare të Drejtësisë, jurisprudencës së Tribunalit Penal Ndërkombëtar për ish-Jugosllavinë dhe dokumenteve të tjera relevante ndërkombëtare.

Në këtë kontekst, çështja juridike nuk është vetëm nëse kanë ekzistuar shkelje të së kaluarës, por nëse mund të identifikohet një vazhdimësi e sjelljes shtetërore që bie ndesh me parimet themelore të Kartës së OKB-së.

Duhet theksuar se përgjegjësia ndërkombëtare e një shteti nuk është e njëjtë me përgjegjësinë penale individuale të udhëheqësve ose zyrtarëve të tij. Vendimet e Tribunalit Penal Ndërkombëtar për ish-Jugosllavinë kanë përcaktuar përgjegjësi penale individuale për persona të caktuar lidhur me krime të rënda ndërkombëtare, por kjo nuk nënkupton automatikisht përgjegjësi të shtetit në kuptimin e nenit 6 të Kartës së OKB-së.

Përjashtimi i një shteti nga Organizata e Kombeve të Bashkuara kërkon një analizë të veçantë juridike mbi sjelljen ndërkombëtare të vetë shtetit, raportin e tij me normat e Kartës dhe përputhshmërinë e veprimeve të tij me detyrimet ndërkombëtare.

Në këtë drejtim, rëndësi të veçantë ka parimi i vazhdimësisë së sjelljes shtetërore. Nëse pretendohet se shkeljet nuk janë vetëm episode historike, por vazhdojnë të prodhojnë pasoja juridike ose shfaqen përmes veprimeve të reja që bien ndesh me detyrimet ndërkombëtare, atëherë ky element mund të përbëjë pjesë të argumentimit juridik.

Megjithatë, një pretendim i tillë duhet të mbështetet në prova konkrete, dokumente zyrtare dhe analiza të organeve kompetente ndërkombëtare. E drejta ndërkombëtare nuk funksionon mbi bazën e supozimeve politike, por mbi bazën e normave juridike dhe standardeve të provueshmërisë.

Prandaj, nga këndvështrimi i së drejtës ndërkombëtare, çështja thelbësore nuk është vetëm nëse mund të formulohen kritika politike ndaj një shteti, por nëse ekziston një bazë juridike e mjaftueshme që organet kompetente të OKB-së të shqyrtojnë zyrtarisht zbatimin e procedurës së parashikuar në nenin 6 të Kartës.

Pikërisht ky standard i lartë juridik e bën nenin 6 një nga mekanizmat më të rrallë dhe më kompleksë të së drejtës institucionale ndërkombëtare.

III. Kompetenca e Këshillit të Sigurimit dhe e Asamblesë së Përgjithshme në procedurën e përjashtimit të një shteti anëtar sipas Nenit 6 të Kartës së OKB-së

Përjashtimi i një shteti anëtar nga Organizata e Kombeve të Bashkuara është një procedurë e rregulluar në mënyrë të veçantë dhe të kufizuar nga vetë Karta e OKB-së. Ndryshe nga procedurat e zakonshme të miratimit të rezolutave nga Asambleja e Përgjithshme, përjashtimi nuk mund të vendoset vetëm nga ky organ. Karta ka përcaktuar një mekanizëm të dyfishtë institucional, i cili përfshin fillimisht rekomandimin e Këshillit të Sigurimit dhe më pas vendimin përfundimtar të Asamblesë së Përgjithshme.

Ky mekanizëm është krijuar me qëllim ruajtjen e ekuilibrit ndërmjet autoritetit të Këshillit të Sigurimit, si organi kryesor përgjegjës për ruajtjen e paqes dhe sigurisë ndërkombëtare, dhe karakterit përfaqësues të Asamblesë së Përgjithshme, ku marrin pjesë të gjitha shtetet anëtare të Organizatës.

Nga interpretimi sistematik i nenit 6 të Kartës rezulton se rekomandimi i Këshillit të Sigurimit përbën një kusht juridik paraprak (conditio sine qua non) për vazhdimin e procedurës së përjashtimit. Në mungesë të këtij rekomandimi, Asambleja e Përgjithshme nuk ka kompetencë juridike për të marrë vendim përfundimtar mbi përjashtimin e një shteti anëtar.

Kjo qasje është në përputhje me parimin e ndarjes së kompetencave ndërmjet organeve kryesore të OKB-së. Karta nuk i ka dhënë Asamblesë së Përgjithshme një kompetencë të pavarur për të përjashtuar shtete, por e ka lidhur këtë kompetencë me vlerësimin paraprak të Këshillit të Sigurimit.

Ky interpretim është mbështetur edhe nga praktika e Gjykatës Ndërkombëtare të Drejtësisë, e cila në Opinionin Këshillimor të vitit 1950 mbi kushtet e pranimit të shteteve në Organizatën e Kombeve të Bashkuara theksoi rëndësinë juridike të rekomandimit të Këshillit të Sigurimit në procedurat ku Karta e kërkon një veprim të tillë paraprak.

Nga pikëpamja procedurale, çdo shtet anëtar i OKB-së mund të ngrejë çështje që lidhen me respektimin e parimeve të Kartës dhe me sjelljen ndërkombëtare të një shteti tjetër. Një ose disa shtete mund t’i drejtohen Këshillit të Sigurimit duke kërkuar shqyrtimin e një situate konkrete dhe, nëse konsiderohet e arsyeshme, edhe rekomandimin sipas nenit 6 të Kartës.

Megjithatë, paraqitja e një kërkese nuk krijon detyrim juridik për Këshillin e Sigurimit që të miratojë rekomandimin. Këshilli vepron mbi bazën e vlerësimit politik dhe juridik të situatës, duke marrë parasysh faktet, normat e Kartës dhe interesat e ruajtjes së paqes dhe sigurisë ndërkombëtare.

Në praktikë, miratimi i një rekomandimi të tillë varet nga rregullat e votimit në Këshillin e Sigurimit. Për çështjet që nuk konsiderohen procedurale, kërkohet jo vetëm shumica e nevojshme e votave, por edhe mungesa e një vote kundërshtuese nga ndonjëri prej pesë anëtarëve të përhershëm të Këshillit të Sigurimit.

Kjo do të thotë se e drejta e vetos mund të ndikojë drejtpërdrejt në mundësinë e zbatimit praktik të nenit 6. Edhe nëse shumica e anëtarëve të Këshillit të Sigurimit do të mbështeste një rekomandim për përjashtim, ai nuk do të mund të miratohej nëse një anëtar i përhershëm do të ushtronte të drejtën e vetos.

Në rastin e Republikës së Serbisë, çdo analizë juridike duhet të marrë parasysh këtë realitet institucional të Organizatës së Kombeve të Bashkuara. Marrëdhëniet ndërkombëtare, aleancat diplomatike dhe qëndrimet e anëtarëve të përhershëm të Këshillit të Sigurimit mund të ndikojnë në fatin praktik të një iniciative të tillë.

Megjithatë, duhet bërë një dallim i rëndësishëm ndërmjet ekzistencës së bazës juridike dhe realizimit politik të saj. Një iniciativë mund të jetë juridikisht e argumentueshme edhe nëse përballet me pengesa të mëdha politike në procesin e vendimmarrjes ndërkombëtare.

Nga këndvështrimi i së drejtës ndërkombëtare, mundësia e përdorimit të vetos nuk e eliminon të drejtën e shteteve për të ngritur çështje që lidhen me respektimin e Kartës së OKB-së. Ajo vetëm ndikon në rezultatin përfundimtar të procedurës.

Prandaj, analiza e nenit 6 duhet të bëjë gjithmonë dallimin ndërmjet dy elementeve themelore: mundësisë normative për të iniciuar procedurën dhe mundësisë reale institucionale për ta përfunduar atë me sukses.

Përfundimisht, neni 6 i Kartës së OKB-së paraqet një mekanizëm juridik të vlefshëm, por zbatimi i tij është i lidhur ngushtë me strukturën e pushtetit ndërkombëtar dhe me mënyrën e funksionimit të Këshillit të Sigurimit.

IV. A mund të konsiderohen veprimet e Republikës së Serbisë si “shkelje të vazhdueshme të parimeve të Kartës së OKB-së”?

Për të vlerësuar nëse ekziston një bazë juridike për inicimin e procedurës së parashikuar në nenin 6 të Kartës së Kombeve të Bashkuara, është e domosdoshme të analizohet nëse sjellja ndërkombëtare e Republikës së Serbisë mund të përmbushë kriterin juridik të “shkeljeve të vazhdueshme të parimeve të Kartës”. Ky vlerësim nuk mund të mbështetet vetëm në qëndrime politike, por duhet të bazohet në burime të së drejtës ndërkombëtare, në dokumentacion zyrtar dhe në jurisprudencën e institucioneve ndërkombëtare.

Një nga parimet themelore të Kartës së OKB-së është ndalimi i kërcënimit ose përdorimit të forcës në marrëdhëniet ndërkombëtare, i përcaktuar në nenin 2, paragrafi 4, të Kartës. Ky parim konsiderohet një nga shtyllat kryesore të rendit juridik ndërkombëtar bashkëkohor dhe lidhet drejtpërdrejt me ruajtjen e paqes, sovranitetit dhe integritetit territorial të shteteve.

Nga këndvështrimi juridik, përdorimi i paligjshëm i forcës, ndërhyrja në punët e brendshme të shteteve, cenimi i sovranitetit ose mosrespektimi i detyrimeve ndërkombëtare mund të përbëjnë elemente që duhet të shqyrtohen në kuadër të përgjegjësisë ndërkombëtare të një shteti.

Në lidhje me territorin e ish-Jugosllavisë, ekzistojnë dokumente dhe vendime të shumta të institucioneve ndërkombëtare që kanë trajtuar konfliktet e viteve 1990, përfshirë përgjegjësinë individuale për krime të rënda ndërkombëtare. Jurisprudenca e Tribunalit Penal Ndërkombëtar për ish-Jugosllavinë ka dokumentuar një numër të madh krimesh lufte, krimesh kundër njerëzimit dhe shkeljesh të rënda të së drejtës ndërkombëtare humanitare.

Megjithatë, nga pikëpamja e së drejtës ndërkombëtare, duhet bërë një dallim i qartë ndërmjet përgjegjësisë penale individuale dhe përgjegjësisë ndërkombëtare të shtetit. Fakti që individë të caktuar janë dënuar për krime ndërkombëtare nuk krijon automatikisht përfundimin juridik se të gjitha pasojat juridike ndaj shtetit janë të njëjta. Përgjegjësia e shtetit kërkon një analizë të veçantë mbi atribuimin e sjelljes dhe shkeljen e detyrimeve ndërkombëtare.

Në këtë drejtim, një rëndësi të veçantë ka aktgjykimi i vitit 2007 i Gjykatës Ndërkombëtare të Drejtësisë në çështjen “Bosnja dhe Hercegovina kundër Serbisë dhe Malit të Zi”. Gjykata nuk konstatoi se Serbia kishte kryer drejtpërdrejt gjenocid, por konstatoi shkelje të detyrimit për të parandaluar gjenocidin në Srebrenicë dhe të detyrimit për bashkëpunim me Tribunalin Penal Ndërkombëtar për ish-Jugosllavinë.

Ky vendim përbën një element të rëndësishëm në analizën e përgjegjësisë ndërkombëtare të shtetit, sepse tregon se një shtet mund të mbajë përgjegjësi ndërkombëtare edhe për mosveprime ose për mospërmbushje të detyrimeve që burojnë nga normat ndërkombëtare.

Sa i përket Kosovës, Opinioni Këshillimor i Gjykatës Ndërkombëtare të Drejtësisë i datës 22 korrik 2010 trajtoi çështjen e përputhshmërisë së shpalljes së pavarësisë së Kosovës me të drejtën ndërkombëtare. Gjykata arriti në përfundimin se deklarata e shpalljes së pavarësisë nuk kishte shkelur të drejtën ndërkombëtare.

Ky opinion ka rëndësi juridike sepse trajton një nga çështjet themelore të debatit ndërkombëtar mbi Kosovën dhe përcakton se shpallja e pavarësisë nuk mund të konsiderohet si akt në kundërshtim me normat e përgjithshme të së drejtës ndërkombëtare.

Nga këndvështrimi i nenit 6 të Kartës së OKB-së, pyetja kryesore juridike nuk është vetëm nëse kanë ekzistuar shkelje historike, por nëse mund të provohet një model i vazhdueshëm i sjelljes shtetërore që bie ndesh me parimet themelore të Kartës.

Një analizë e tillë do të kërkonte shqyrtimin e elementeve konkrete: qëndrimet zyrtare të shtetit, veprimet institucionale, respektimin e vendimeve ndërkombëtare, sjelljen në raport me fqinjët dhe përputhshmërinë e politikave shtetërore me detyrimet që burojnë nga Karta e OKB-së.

Në këtë kuptim, një pretendim për zbatimin e nenit 6 duhet të ndërtohet mbi një bazë të plotë provuese dhe jo mbi një interpretim vetëm politik. Standardi juridik kërkon dokumente, fakte të verifikueshme dhe lidhje të qartë ndërmjet sjelljes së shtetit dhe shkeljes së parimeve të Kartës.

Prandaj, nga perspektiva e së drejtës ndërkombëtare, çështja e përjashtimit të një shteti nga OKB-ja mbetet një çështje shumë komplekse, ku ndërthuren dimensioni juridik, institucional dhe politik. Vetëm një analizë e mbështetur në prova të plota dhe në interpretim rigoroz të Kartës mund të përcaktojë nëse ekzistojnë kushtet për shqyrtim sipas nenit 6.

V. Inicimi i procedurës për përjashtimin e Serbisë nga OKB-ja: subjektet kompetente, baza juridike dhe dokumentacioni provues

Një nga çështjet më të rëndësishme në analizën e nenit 6 të Kartës së Kombeve të Bashkuara është përcaktimi i subjekteve që mund të iniciojnë procedurën për përjashtimin e një shteti anëtar. Edhe pse Karta e OKB-së nuk përcakton një procedurë të hollësishme për paraqitjen e një iniciative të tillë, interpretimi sistematik i dispozitave të saj dhe praktika institucionale e Organizatës lejojnë përcaktimin e disa parimeve themelore juridike.

Para së gjithash, çdo shtet anëtar i Organizatës së Kombeve të Bashkuara, në ushtrimin e subjektivitetit të tij juridik ndërkombëtar, ka të drejtë të paraqesë çështje që lidhen me respektimin e Kartës dhe ruajtjen e paqes e sigurisë ndërkombëtare. Kjo e drejtë buron nga parimi i barazisë sovrane të shteteve, i sanksionuar në nenin 2, paragrafi 1, të Kartës së OKB-së.

Për rrjedhojë, nuk ekziston ndonjë pengesë juridike që një ose disa shtete anëtare të kërkojnë shqyrtimin e sjelljes ndërkombëtare të një shteti tjetër, nëse ato vlerësojnë se kjo sjellje mund të jetë në kundërshtim me parimet themelore të Kartës.

Në rastin e Republikës së Serbisë, një iniciativë e tillë do të duhej të paraqitej mbi bazën e një argumentimi të strukturuar juridik, ku do të kërkohej që organet kompetente të OKB-së të shqyrtonin nëse ekzistojnë kushtet materiale dhe procedurale për zbatimin e nenit 6 të Kartës.

Duhet theksuar se paraqitja e një kërkese për shqyrtim nuk përbën vetvetiu vendim për përjashtim. Ajo përfaqëson vetëm fillimin e një procesi institucional, në të cilin duhet të vlerësohen faktet, normat juridike dhe përgjegjësia e pretenduar ndërkombëtare e shtetit përkatës.

Një iniciativë serioze juridike do të kërkonte përgatitjen e një dosjeje të plotë dokumentare, e cila nuk do të mbështetej në deklarata politike, por në burime të njohura të së drejtës ndërkombëtare.

Një dosje e tillë do të duhej të përfshinte, ndër të tjera:dispozitat relevante të Kartës së OKB-së, veçanërisht nenet 1, 2, 5, 6, 24, 25, 39 dhe 94;rezolutat e Këshillit të Sigurimit dhe të Asamblesë së Përgjithshme që lidhen me konfliktet në territorin e ish-Jugosllavisë;aktgjykimet dhe opinionet këshillimore të Gjykatës Ndërkombëtare të Drejtësisë;vendimet përfundimtare të Tribunalit Penal Ndërkombëtar për ish-Jugosllavinë, në atë masë që dokumentojnë fakte relevante për vlerësimin e sjelljes shtetërore;raportet e Sekretarit të Përgjithshëm të OKB-së dhe dokumentet zyrtare të organizatave ndërkombëtare.

Nga këndvështrimi i së drejtës ndërkombëtare, barra e provës do të binte mbi shtetin ose shtetet që do të kërkonin inicimin e procedurës. Ato do të duhej të dëshmonin jo vetëm ekzistencën e shkeljeve, por edhe karakterin e tyre të vazhdueshëm, serioz dhe të papajtueshëm me parimet themelore të Kartës.

Ky standard i lartë provues është i domosdoshëm, sepse përjashtimi nga Organizata e Kombeve të Bashkuara përbën masën më të rëndë institucionale ndaj një shteti anëtar. Një vendim i tillë nuk mund të bazohet në konsiderata të përkohshme politike, por vetëm në një vlerësim të thellë juridik dhe institucional.

Një element tjetër me rëndësi është dallimi ndërmjet përgjegjësisë historike dhe përgjegjësisë aktuale të shtetit. Për qëllimet e nenit 6, nuk mjafton vetëm evidentimi i ngjarjeve të së kaluarës. Duhet të analizohet nëse ekziston një vazhdimësi e sjelljes shtetërore që vazhdon të cenojë parimet dhe detyrimet e Kartës së OKB-së.

Pikërisht ky element i vazhdimësisë përbën thelbin juridik të nenit 6 dhe njëkohësisht sfidën kryesore në ndërtimin e një argumentimi juridik për çdo rast konkret.

Nga analiza e dispozitave të Kartës së OKB-së rezulton se ekziston mundësia juridike për inicimin e një procedure shqyrtimi ndaj një shteti anëtar, nëse pretendohet dhe argumentohet se ai ka shkelur vazhdimisht parimet themelore të Kartës.

Megjithatë, suksesi i një iniciative të tillë nuk varet vetëm nga ekzistenca e një baze juridike, por edhe nga forca e provave, cilësia e argumentimit dhe respektimi i procedurave institucionale të Organizatës së Kombeve të Bashkuara.

Prandaj, çdo përpjekje për zbatimin e nenit 6 duhet të ndërthurë tri elemente themelore: bazën normative të Kartës, dokumentimin e plotë të fakteve dhe analizën objektive të përgjegjësisë ndërkombëtare të shtetit.

VI. E drejta e vetos në Këshillin e Sigurimit dhe ndikimi i saj në procedurën e përjashtimit të një shteti anëtar sipas Nenit 6 të Kartës së OKB-së

Një nga çështjet më të ndërlikuara në zbatimin praktik të nenit 6 të Kartës së Kombeve të Bashkuara është marrëdhënia ndërmjet kompetencës së Këshillit të Sigurimit për të rekomanduar përjashtimin e një shteti anëtar dhe ushtrimit të së drejtës së vetos nga anëtarët e përhershëm të këtij organi.

Edhe pse Karta e OKB-së njeh mundësinë juridike të përjashtimit të një shteti që shkel vazhdimisht parimet themelore të saj, mekanizmi institucional i vendosur nga Karta e lidh këtë proces ngushtë me funksionimin e Këshillit të Sigurimit. Për rrjedhojë, çdo analizë e nenit 6 duhet të marrë parasysh jo vetëm aspektin normativ të dispozitës, por edhe realitetin institucional të vendimmarrjes ndërkombëtare.

Sipas nenit 6 të Kartës së OKB-së, Asambleja e Përgjithshme mund të përjashtojë një shtet anëtar vetëm mbi bazën e një rekomandimi paraprak të Këshillit të Sigurimit. Ky rekomandim nuk përbën një formalitet procedural, por një kusht juridik të domosdoshëm për vazhdimin e procedurës.

Pa një rekomandim të Këshillit të Sigurimit, Asambleja e Përgjithshme nuk ka kompetencë juridike për të marrë vendim përfundimtar mbi përjashtimin e një shteti anëtar.

Procedura e vendimmarrjes në Këshillin e Sigurimit rregullohet nga neni 27 i Kartës së OKB-së. Për çështjet jo-procedurale, kërkohet shumica e nevojshme e votave, por njëkohësisht kërkohet edhe që të mos ketë votë kundërshtuese nga ndonjëri prej pesë anëtarëve të përhershëm të Këshillit të Sigurimit.

Pikërisht ky mekanizëm krijon efektin praktik të së drejtës së vetos. Një votë kundër nga një anëtar i përhershëm mund të pengojë miratimin e rekomandimit, edhe nëse shumica e anëtarëve të Këshillit mbështet një iniciativë të tillë.

Nga këndvështrimi juridik, e drejta e vetos nuk është një element jashtë Kartës së OKB-së, por një pjesë përbërëse e strukturës së saj institucionale. Hartuesit e Kartës, në vitin 1945, e ndërtuan Këshillin e Sigurimit mbi bazën e një kompromisi ndërmjet nevojës për veprim kolektiv dhe rolit të fuqive të mëdha në ruajtjen e paqes dhe sigurisë ndërkombëtare.

Megjithatë, në praktikën bashkëkohore të së drejtës ndërkombëtare, përdorimi i vetos ka qenë objekt i debatit të vazhdueshëm, veçanërisht në rastet që lidhen me shkelje të rënda të normave themelore ndërkombëtare, si agresioni, gjenocidi, krimet kundër njerëzimit dhe krimet e luftës.

Në rastin e Republikës së Serbisë, ky aspekt ka rëndësi të veçantë. Çdo analizë mbi mundësinë e një procedure sipas nenit 6 duhet të marrë parasysh konfigurimin politik të Këshillit të Sigurimit, marrëdhëniet diplomatike ndërmjet shteteve dhe qëndrimet e anëtarëve të përhershëm të këtij organi.

Ky realitet politik nuk e eliminon ekzistencën e një argumenti juridik, por ndikon në mundësinë praktike të realizimit të tij. Në të drejtën ndërkombëtare duhet bërë dallim i qartë ndërmjet së drejtës për të paraqitur një iniciativë dhe mundësisë që ajo iniciativë të miratohet nga organet kompetente.

Pra, edhe nëse një ose disa shtete paraqesin një kërkesë të argumentuar juridikisht për shqyrtimin e sjelljes së një shteti anëtar sipas nenit 6 të Kartës, rezultati përfundimtar do të varet nga procesi institucional i Këshillit të Sigurimit dhe më pas nga Asambleja e Përgjithshme.

Nga perspektiva e teorisë së së drejtës ndërkombëtare, kjo situatë ngre një pyetje të rëndësishme: nëse mekanizmat ekzistues të OKB-së arrijnë të sigurojnë barazi reale në zbatimin e normave juridike ndaj të gjitha shteteve, apo nëse struktura e vetos krijon kufizime në realizimin e përgjegjësisë ndërkombëtare.

Megjithatë, deri në ndryshimin e mundshëm të Kartës së OKB-së, e drejta e vetos mbetet një kompetencë juridike e njohur për anëtarët e përhershëm të Këshillit të Sigurimit. Për këtë arsye, çdo analizë serioze e nenit 6 duhet të përfshijë paralelisht dy dimensione: dimensionin juridik të përgjegjësisë së shtetit dhe dimensionin institucional të procesit të vendimmarrjes ndërkombëtare.

Përfundimisht, pengesa kryesore për zbatimin praktik të nenit 6 nuk qëndron domosdoshmërisht në mungesën e bazës juridike, por në mënyrën se si Karta e OKB-së ka ndërtuar raportin ndërmjet normës juridike, kompetencave institucionale dhe ekuilibrave politike ndërkombëtare.

VII. De lege ferenda – Nevoja për reformimin e Nenit 6 të Kartës së OKB-së në funksion të mbrojtjes efektive të rendit juridik ndërkombëtar

Analiza e nenit 6 të Kartës së Kombeve të Bashkuara dëshmon se e drejta pozitive ndërkombëtare e njeh mundësinë e përjashtimit të një shteti anëtar që vazhdimisht shkel parimet themelore të Kartës. Megjithatë, përvoja historike që nga themelimi i Organizatës së Kombeve të Bashkuara në vitin 1945 tregon se ky mekanizëm nuk është zbatuar asnjëherë në praktikë.

Ky fakt nuk nënkupton domosdoshmërisht mungesën e rasteve kur mund të jenë ngritur çështje serioze lidhur me respektimin e Kartës, por tregon se struktura institucionale e krijuar nga Karta ka bërë që zbatimi i nenit 6 të jetë jashtëzakonisht kompleks dhe politikisht i vështirë.

Shkaku kryesor i kësaj vështirësie qëndron në faktin se procedura e përjashtimit është e varur nga rekomandimi paraprak i Këshillit të Sigurimit. Përderisa ky rekomandim i nënshtrohet mekanizmit të votimit dhe, në veçanti, të drejtës së vetos së pesë anëtarëve të përhershëm, zbatimi i nenit 6 nuk varet vetëm nga ekzistenca e shkeljeve juridike, por edhe nga vullneti politik i fuqive të mëdha.

Nga këndvështrimi i teorisë së së drejtës ndërkombëtare, një sistem juridik fiton autoritet dhe besueshmëri vetëm atëherë kur normat e tij mund të zbatohen në mënyrë efektive dhe të barabartë ndaj të gjithë subjekteve të tij. Kur një normë ekziston në planin teorik, por pengohet në zbatimin praktik nga faktorë institucionalë, lind nevoja për shqyrtimin e reformave të mundshme.

Në këtë kuadër, mund të shtrohet çështja e reformimit të nenit 6 të Kartës së OKB-së, me qëllim që mekanizmat e përgjegjësisë ndërkombëtare të jenë më efektivë dhe më të përshtatur me zhvillimet e së drejtës ndërkombëtare bashkëkohore.

Një mundësi reformuese do të ishte shqyrtimi i kufizimit të përdorimit të vetos në rastet që lidhen me shkelje të rënda të normave detyruese të së drejtës ndërkombëtare (jus cogens), si agresioni, gjenocidi, krimet kundër njerëzimit dhe krimet e luftës.

Një qasje e tillë nuk do të synonte dobësimin e rolit të Këshillit të Sigurimit, por forcimin e autoritetit juridik të Kartës së OKB-së dhe garantimin se parimet themelore të saj nuk mbeten vetëm deklarata politike, por norma efektive të rendit ndërkombëtar.

Një alternativë tjetër mund të ishte zhvillimi i mëtejshëm i rolit të Asamblesë së Përgjithshme nëpërmjet mekanizmave ekzistues, si Rezoluta 377 A (V) “Uniting for Peace”, veçanërisht në situatat kur Këshilli i Sigurimit mbetet i bllokuar për shkak të vetos.

Megjithatë, duhet theksuar se kjo rezolutë nuk mund të zëvendësojë procedurën e nenit 6 dhe nuk i jep Asamblesë së Përgjithshme kompetencë të pavarur për të përjashtuar një shtet nga OKB-ja. Ajo mund të shërbejë si një mekanizëm politik dhe diplomatik për mobilizimin e bashkësisë ndërkombëtare dhe për forcimin e presionit ndaj shkeljeve serioze të Kartës.

Në kuadër të zhvillimit progresiv të së drejtës ndërkombëtare, mund të shqyrtohet edhe nevoja për krijimin e kritereve më të qarta juridike për interpretimin e shprehjes “shkelje të vazhdueshme të parimeve të Kartës”.

Mungesa e një përkufizimi të detajuar të këtij koncepti krijon hapësirë për interpretime të ndryshme dhe rrezikon që një dispozitë juridike të ndikojë nga konsiderata politike. Për këtë arsye, përcaktimi i standardeve më të qarta do të kontribuonte në rritjen e sigurisë juridike dhe në parandalimin e përdorimit selektiv të normave ndërkombëtare.

Çdo reformë e mundshme e Kartës së OKB-së duhet të respektojë procedurën e ndryshimit të saj, të përcaktuar në nenin 108 të Kartës. Kjo procedurë kërkon miratimin nga shumica e kërkuar e shteteve anëtare dhe ratifikimin nga të gjithë anëtarët e përhershëm të Këshillit të Sigurimit.

Pikërisht kjo kërkesë e bën reformën juridikisht të mundshme, por politikisht jashtëzakonisht të vështirë.

Përfundim:Nga analiza juridike e nenit 6 të Kartës së Organizatës së Kombeve të Bashkuara mund të nxirren disa përfundime themelore.

Së pari, neni 6 krijon një bazë juridike për përjashtimin e një shteti anëtar që ka shkelur vazhdimisht parimet themelore të Kartës. Kjo dispozitë përfaqëson një instrument të jashtëzakonshëm për mbrojtjen e integritetit të rendit juridik ndërkombëtar.

Së dyti, ekzistenca e një baze juridike nuk nënkupton automatikisht realizimin e përjashtimit. Procedura është e lidhur me mekanizmat institucionalë të OKB-së, veçanërisht me rekomandimin e Këshillit të Sigurimit dhe vendimin e Asamblesë së Përgjithshme.

Së treti, çdo vlerësim konkret, përfshirë edhe rastin e Republikës së Serbisë, duhet të mbështetet në prova të verifikueshme, dokumentacion zyrtar ndërkombëtar, jurisprudencë të gjykatave ndërkombëtare dhe analizë objektive të sjelljes shtetërore.

Së katërti, duhet bërë dallimi ndërmjet përgjegjësisë historike, përgjegjësisë politike dhe përgjegjësisë juridike ndërkombëtare të një shteti. Vetëm kjo e fundit mund të shërbejë si bazë për mekanizmat juridikë të parashikuar nga Karta e OKB-së.

Së pesti, pengesa kryesore për zbatimin praktik të nenit 6 nuk është mungesa e një baze normative, por struktura institucionale e Organizatës dhe veçanërisht ndikimi i mekanizmit të vetos në Këshillin e Sigurimit.

Në përfundim, zhvillimi i së drejtës ndërkombëtare dhe sfidat e reja të rendit global kërkojnë një debat të thelluar shkencor dhe juridik mbi reformimin e mekanizmave të Kombeve të Bashkuara, në mënyrë që parimet themelore të Kartës të mbrohen në mënyrë më efektive dhe të zbatohen me standarde të barabarta për të gjitha shtetet anëtare.

Vetëm përmes forcimit të sundimit të së drejtës ndërkombëtare mund të garantohet që Karta e OKB-së të mbetet jo vetëm një dokument themelues i rendit botëror, por edhe një instrument real për ruajtjen e paqes, drejtësisë dhe përgjegjësisë ndërmjet kombeve.