Fejzulla Berisha: Nga aspirata kombëtare te realiteti historik dhe juridik

8 hours ago

8 min read

Prof. Dr. Fejzulla Berisha

Ideja e “Shqipërisë Natyrale” i përket një prej çështjeve më të ndërlikuara të historisë politike shqiptare të shekujve XIX dhe XX. Ajo nuk mund të kuptohet vetëm si një projekt territorial, por si shprehje e një procesi më të gjerë historik që lidhet me formimin e identitetit kombëtar shqiptar, me copëtimin e hapësirës së banuar nga shqiptarët dhe me përpjekjet për të ruajtur lidhjet kombëtare, kulturore, gjuhësore dhe politike ndërmjet tyre. Në kuptimin historik, nocioni i Shqipërisë Natyrale është i lidhur me hapësirën shqiptare që, në periudha të ndryshme, përfshinte territore me popullsi shqiptare, por që pas ndryshimeve të mëdha politike dhe territoriale të fundit të shekullit XIX dhe fillimit të shekullit XX mbetën jashtë kufijve të shtetit shqiptar. Për këtë arsye, çështja duhet shqyrtuar në dy plane të dallueshme: si aspiratë kombëtare dhe si projekt politik e juridik për rishikimin e kufijve.

1. Rrethanat historike të formimit të çështjes shqiptare

Formimi i shtetit shqiptar ishte rezultat i një procesi të gjatë politik, diplomatik dhe ushtarak. Lidhja Shqiptare e Prizrenit e vitit 1878 shënoi një etapë themelore në artikulimin politik të kërkesës për mbrojtjen e territoreve shqiptare dhe për organizimin e tyre në kuadër të një hapësire politike të lidhur me identitetin shqiptar.

Përpjekjet e Rilindjes Kombëtare nuk synonin vetëm zhvillimin kulturor të shqiptarëve. Ato gradualisht morën edhe dimension politik, veçanërisht përballë projekteve territoriale të shteteve fqinje dhe dobësimit të Perandorisë Osmane.

Shpallja e Pavarësisë së Shqipërisë më 28 nëntor 1912 ishte momenti themelues i shtetit shqiptar. Megjithatë, shteti i ri nuk përfshiu të gjitha territoret ku jetonte një popullsi shqiptare.

Vendimet e Fuqive të Mëdha dhe Konferencës së Ambasadorëve në Londër në vitet 1912–1913 përcaktuan një shtet shqiptar me kufij dukshëm më të ngushtë se hapësira e pretenduar nga lëvizja kombëtare shqiptare. Kosova, pjesë të Maqedonisë së sotme të Veriut, Mali i Zi dhe territore të tjera me prani shqiptare mbetën jashtë shtetit të ri shqiptar.

Kjo rrethanë krijoi një prej kontradiktave themelore të historisë moderne shqiptare: ekzistencën e një shteti shqiptar përballë një hapësire shumë më të gjerë të populluar nga shqiptarë.

2. Kufijtë e vitit 1913 dhe ndarja e hapësirës shqiptare

Kufijtë e përcaktuar në fillim të shekullit XX nuk përputheshin me kriterin e homogjenitetit etnik. Në praktikën e diplomacisë evropiane të kohës, përcaktimi i kufijve ishte rezultat i ndërthurjes së interesave strategjike, ekuilibrave ndërmjet Fuqive të Mëdha, interesave të shteteve ballkanike dhe konsideratave politike.

Për shqiptarët, pasojat ishin të rëndësishme.

Një pjesë e konsiderueshme e popullsisë shqiptare mbeti jashtë kufijve të shtetit shqiptar. Në Kosovë dhe në territoret e tjera shqiptare jashtë Shqipërisë Londineze, administratat e reja shtetërore ndoqën politika të ndryshme ndaj popullsisë shqiptare, ndërsa proceset e kolonizimit, shpërnguljeve dhe ndryshimeve demografike e komplikuan më tej situatën.

Për rrjedhojë, ideja e bashkimit kombëtar nuk u zhduk me krijimin e shtetit shqiptar. Përkundrazi, ajo vazhdoi të ekzistonte në forma të ndryshme në mendimin politik dhe kulturor shqiptar.

3. Shqipëria e viteve 1920 dhe problemi i konsolidimit shtetëror

Pas Luftës së Parë Botërore, një nga sfidat kryesore të Shqipërisë ishte mbijetesa dhe konsolidimi i shtetit.

Shqipëria ishte një shtet relativisht i ri, me institucione të dobëta, ekonomi të pazhvilluar, rivalitete të brendshme politike dhe presione të vazhdueshme nga jashtë.

Në këtë kontekst duhet kuptuar edhe ngritja politike e Ahmet Zogut.

Zogu u bë një prej figurave qendrore të jetës politike shqiptare të periudhës ndërmjet dy luftërave botërore. Ai kontribuoi në konsolidimin gradual të institucioneve shtetërore dhe në krijimin e një administrate më të centralizuar.

Në vitin 1928, Shqipëria u shpall monarki dhe Ahmet Zogu mori titullin Mbret i Shqiptarëve.

Vetë formulimi “Mbret i Shqiptarëve”, në dallim nga një përcaktim thjesht territorial si “Mbret i Shqipërisë”, ka rëndësi simbolike dhe politike. Ai pasqyronte konceptimin e monarkisë së Zogut për lidhjen e shtetit shqiptar me tërësinë e kombit shqiptar, përfshirë edhe shqiptarët që jetonin jashtë kufijve shtetërorë.

Megjithatë, duhet bërë një dallim i domosdoshëm ndërmjet simbolikës politike dhe një projekti konkret për ndryshimin e kufijve ndërkombëtarë.

4. A ekzistonin premisa për “Shqipërinë Natyrale” gjatë periudhës së Zogut?

Kjo është një nga pyetjet më të rëndësishme të analizës historike.Nëse me “premisa” kuptojmë ekzistencën e faktorëve historikë, demografikë, kulturorë dhe kombëtarë që mund të ushqenin një projekt të bashkimit të territoreve shqiptare, atëherë përgjigjja është pozitive.

Por nëse me premisa kuptojmë mundësinë konkrete që Mbretëria Shqiptare të ndryshonte kufijtë ndërkombëtarë dhe të bashkonte me forcë ose diplomatikisht Kosovën dhe territoret e tjera shqiptare, situata ishte shumë më e ndërlikuar.

Shqipëria e Zogut nuk kishte kapacitetin ushtarak, ekonomik dhe diplomatik për të imponuar një rishikim të kufijve të vendosur nga Fuqitë e Mëdha.

Për më tepër, Jugosllavia e periudhës ndërmjet dy luftërave botërore e konsideronte Kosovën dhe territoret shqiptare në kuadër të saj si pjesë të rendit të saj territorial dhe strategjik. Çdo përpjekje shqiptare për ndryshimin e këtij realiteti do të kishte prodhuar një konflikt me pasoja të paparashikueshme.

Prandaj, premisat kombëtare ekzistonin, ndërsa premisat ndërkombëtare për realizimin e tyre ishin shumë të kufizuara.

5. Faktori jugosllav

Marrëdhëniet shqiptaro-jugosllave përbënin një nga faktorët përcaktues të politikës së jashtme shqiptare.

Për Mbretërinë Jugosllave, Kosova kishte rëndësi të veçantë strategjike, politike dhe territoriale. Për Shqipërinë, ndërkohë, çështja e shqiptarëve në Kosovë përbënte një problem kombëtar që nuk mund të injorohej plotësisht.

Kjo krijonte një situatë të vështirë për Tiranën zyrtare.

Çdo deklarim i drejtpërdrejtë për ndryshimin e kufijve mund të interpretohej si kërcënim ndaj rendit territorial rajonal. Në këto kushte, politika e Zogut u karakterizua më shumë nga përpjekjet për ruajtjen e shtetit shqiptar, manovrimi diplomatik dhe mbijetesa politike sesa nga një projekt i hapur për bashkim territorial.

Kjo nuk do të thotë se çështja shqiptare jashtë kufijve shtetërorë ishte zhdukur. Ajo vazhdoi të ekzistonte si çështje kombëtare dhe si realitet shoqëror e kulturor.

6. Shqipëria dhe sistemi ndërkombëtar

Në periudhën e Zogut, Shqipëria ishte pjesë e një sistemi ndërkombëtar ku sovraniteti formal i shteteve bashkëjetonte me një realitet të fuqishëm të politikës së Fuqive të Mëdha.

Shteti shqiptar kishte nevojë për njohje ndërkombëtare, stabilitet financiar dhe mbështetje politike. Në këto kushte, një politikë e drejtpërdrejtë revizioniste do ta dobësonte pozitën e tij ndërkombëtare.

Kjo shpjegon edhe një paradoks të rëndësishëm historik: sa më shumë që Shqipëria kishte nevojë të konsolidohej si shtet sovran, aq më e kufizuar ishte aftësia e saj për të ndjekur një politikë aktive të ndryshimit territorial.

Konsolidimi i shtetit shqiptar ishte, në vetvete, një parakusht për çdo politikë të ardhshme kombëtare.

7. Dimensioni juridiko-ndërkombëtar

Nga pikëpamja e së drejtës ndërkombëtare, ndryshimi i kufijve nuk mund të trajtohet vetëm mbi bazën e argumentit etnik.

Në periudhën ndërmjet dy luftërave botërore, parimet e vetëvendosjes dhe të sovranitetit territorial ishin në zhvillim dhe nuk kishin marrë kuptimin juridik që do të fitonin pas Luftës së Dytë Botërore.

Prandaj, kërkesa për bashkimin e territoreve shqiptare duhej të përballej me një sistem ndërkombëtar ku kufijtë ekzistues kishin peshë të konsiderueshme juridike dhe politike.

Këtu duhet bërë dallimi ndërmjet: identitetit kombëtar;vetëvendosjes politike; integritetit territorial të shteteve; sovranitetit shtetëror;dhe rishikimit të kufijve ndërkombëtarë.

Këto koncepte nuk janë sinonime dhe nuk mund të barazohen automatikisht.

Pikërisht kjo e bën çështjen e Shqipërisë Natyrale një temë jo vetëm historike, por edhe juridiko-politike.

8. Pushtimi italian dhe ndryshimi i përkohshëm i realitetit territorial

Një kthesë e rëndësishme ndodhi pas pushtimit italian të Shqipërisë në prill 1939.

Italia fashiste e përdori çështjen shqiptare për qëllime strategjike dhe propagandistike. Pas pushtimit, territore të banuara nga shqiptarë në Jugosllavi iu bashkuan administrativisht zonave nën kontrollin italian, duke krijuar përkohësisht një hapësirë më të gjerë nën administrimin e Tiranës së kontrolluar nga Italia.

Megjithatë, ky zhvillim nuk mund të interpretohet si realizim i pavarur i projektit të Shqipërisë Natyrale.

Ai ishte produkt i një rendi pushtues dhe i politikës ekspansioniste italiane në Ballkan. Për këtë arsye, duhet dalluar qartë bashkimi territorial i imponuar nga një fuqi pushtuese nga një bashkim i realizuar përmes vullnetit të lirë të popujve dhe marrëdhënieve legjitime ndërkombëtare.

Ky dallim është thelbësor për një analizë objektive historike.

9. Shqipëria Natyrale si ide kombëtare

Pavarësisht kufizimeve politike, ideja e Shqipërisë Natyrale mbijetoi si koncept në vetëdijen kombëtare shqiptare.

Ajo u ushqye nga përvoja e shqiptarëve që jetonin të ndarë në disa shtete, nga ruajtja e gjuhës dhe identitetit kombëtar dhe nga bindja se kufijtë politikë nuk kishin përputhur plotësisht hapësirën historike dhe demografike shqiptare.

Megjithatë, në analizën bashkëkohore duhet shmangur një interpretim anakronik. Konceptet politike dhe juridike të shekullit XXI nuk mund të projektohen mekanikisht mbi realitetin e vitit 1913, 1928 apo 1939.

Çështja shqiptare duhet kuptuar brenda kontekstit të kohës së vet.

10. Nga projekti territorial te e drejta për vetëvendosje

Historia e mëvonshme e Kosovës ndryshoi në mënyrë të rëndësishme natyrën e debatit.

Në vend që çështja të trajtohej vetëm si kërkesë për bashkim territorial me Shqipërinë, ajo gradualisht u shndërrua në një çështje të së drejtës së shqiptarëve të Kosovës për vetëvendosje politike.

Kjo rrugë kaloi nëpër periudha të ndryshme: nga kërkesat për të drejta kombëtare dhe republikë brenda Jugosllavisë, te rezistenca politike, lufta e viteve 1998–1999, ndërhyrja e NATO-s, administrimi ndërkombëtar dhe, më pas, shpallja e pavarësisë së Kosovës më 17 shkurt 2008.

Kështu, historia politike shqiptare në Ballkan nuk u zhvillua vetëm në drejtim të një bashkimi territorial Shqipëri–Kosovë, por edhe në drejtim të krijimit të institucioneve të veçanta shtetërore shqiptare.

11. Dy shtete shqiptare dhe një hapësirë kombëtare

Realiteti politik i sotëm shqiptar në Ballkan karakterizohet nga ekzistenca e dy shteteve sovrane shqiptare: Shqipërisë dhe Kosovës.

Ky zhvillim krijon një situatë të re historike.

Bashkëpunimi ndërmjet Shqipërisë dhe Kosovës mund të zhvillohet në fusha të shumta – ekonomi, arsim, kulturë, diplomaci, siguri, infrastrukturë dhe integrim euro-atlantik – pa cenuar karakterin sovran dhe juridikisht të veçantë të secilit shtet.

Në këtë kuptim, ideja kombëtare mund të shfaqet edhe përmes bashkëpunimit institucional dhe evropian, pa qenë domosdoshmërisht e lidhur me ndryshimin e kufijve.

Kjo është një nga transformimet më të rëndësishme të çështjes shqiptare gjatë shekullit XXI.

Pyetja nëse gjatë periudhës së Ahmet Zogut ekzistonin premisa për realizimin e Shqipërisë Natyrale duhet të marrë një përgjigje të diferencuar.

Premisat historike dhe kombëtare ekzistonin. Popullsia shqiptare ishte e ndarë ndërmjet disa shteteve, ndërsa ideja e bashkimit kombëtar kishte rrënjë të fuqishme në historinë politike shqiptare.

Premisat shtetërore shqiptare ishin më të kufizuara. Shqipëria ishte ende në fazën e konsolidimit institucional, ekonomik dhe diplomatik.

Premisat ndërkombëtare ishin edhe më të pafavorshme. Fuqitë e Mëdha, sistemi evropian i sigurisë dhe interesat e shteteve fqinje nuk krijonin një mjedis të përshtatshëm për ndryshimin e kufijve.

Prandaj, periudha e Ahmet Zogut nuk mund të paraqitet në mënyrë të thjeshtëzuar as si një periudhë ku Shqipëria kishte një mundësi reale dhe të afërt për të realizuar Shqipërinë Natyrale, e as si një periudhë në të cilën çështja kombëtare ishte braktisur.

Ajo ishte një periudhë e ekuilibrit ndërmjet idealit kombëtar dhe realpolitikës shtetërore.

Në këtë kuptim, kontributi historik i periudhës së Zogut duhet parë para së gjithash në përpjekjen për të ruajtur dhe konsoliduar shtetin shqiptar në një sistem ndërkombëtar tepër të pafavorshëm. Pa një shtet shqiptar të konsoliduar, çështja kombëtare do ta kishte pasur edhe më të vështirë vazhdimësinë e saj politike.

Historia e mëvonshme dëshmoi se çështja shqiptare nuk u zhduk. Ajo ndryshoi formë: nga kërkesa për mbrojtjen e territoreve shqiptare dhe bashkimin kombëtar, drejt artikulimit të të drejtave politike, vetëvendosjes dhe krijimit të institucioneve shtetërore.

Për këtë arsye, “Shqipëria Natyrale” duhet studiuar jo vetëm si një projekt territorial, por si pjesë e historisë së gjatë të formimit të kombit shqiptar, shtetformimit, vetëvendosjes dhe marrëdhënies ndërmjet identitetit kombëtar dhe rendit juridik ndërkombëtar.

Ky këndvështrim e nxjerr debatin nga romantizmi politik dhe e vendos atë në fushën e analizës historike, juridike dhe institucionale – aty ku mund të vlerësohen me objektivitet premisat, kufizimet dhe zhvillimet që kanë përcaktuar fatin e çështjes shqiptare.

ChatGpt