Fejzulla BERISHA: NGA AKTGJYKIMI TE ARGUMENTI JURIDIK I APELIT

Ekspertiza profesionale e Kosovës, Shqipërisë dhe diasporës për një shqyrtim të drejtë, të pavarur dhe të argumentuar të vendimit gjyqësor

Shkruan: Prof. Dr. Fejzulla BERISHA

Aktgjykimi i 16 shtatorit 2026 i Dhomave të Specializuara të Kosovës në Hagë ndaj Hashim Thaçit, Kadri Veselit, Rexhep Selimit dhe Jakup Krasniqit shënon një fazë të rëndësishme të procesit gjyqësor dhe hap rrugën për shqyrtimin e tij në instancën e apelit. Të katër të akuzuarit u shpallën fajtorë për disa vepra penale, ndërsa për disa akuza dhe incidente të tjera u shpallën të pafajshëm.

Vendimi ka ngjallur reagime të ndryshme në Kosovë, Shqipëri dhe në diasporë. Këto reagime janë të kuptueshme, duke pasur parasysh peshën historike dhe shoqërore të personave të përfshirë në proces. Megjithatë, faza e apelit kërkon një qasje tjetër: më pak emocionale, më të përqendruar në argumentin juridik, në analizën e provave dhe në standardet e drejtësisë penale ndërkombëtare.

Në këtë kontekst, ekspertiza juridike e Kosovës, Shqipërisë dhe diasporës mund të japë një kontribut të rëndësishëm, nëse angazhimi i saj zhvillohet në mënyrë profesionale, të pavarur dhe në respekt të plotë të kompetencave të ekipeve të mbrojtjes dhe të institucioneve gjyqësore.

Sipas njoftimit të Dhomave të Specializuara, afati për paraqitjen e njoftimeve të apelit është 27 nëntor 2026. Për këtë arsye, periudha e ardhshme është veçanërisht e rëndësishme për një analizë të strukturuar të aktgjykimit dhe për identifikimin e çështjeve që, në vlerësimin e mbrojtjes, mund të jenë objekt i shqyrtimit në apel.

Apeli kërkon argument juridik dhe analizë profesionale

Apeli nuk duhet të kuptohet si një përsëritje politike e procesit të shkallës së parë. Ai është një mekanizëm juridik përmes të cilit shqyrtohen pretendimet për gabime eventuale të ligjit, të faktit ose të procedurës që mund të kenë ndikuar në vendimin e gjykatës.

Pikërisht për këtë arsye, kontributi i ekspertizës juridike duhet të jetë i përqendruar në analizën e aktgjykimit, në identifikimin e çështjeve juridike dhe në krahasimin e tyre me standardet dhe jurisprudencën relevante.

Një analizë serioze duhet të shqyrtojë, ndër të tjera, nëse ligji është interpretuar dhe zbatuar drejt, nëse standardet e vlerësimit të provave janë respektuar, nëse përfundimet e gjykatës mbështeten në materialin provues dhe nëse të drejtat e mbrojtjes janë respektuar gjatë gjithë procesit.

Nuk mjafton të konstatohet në mënyrë të përgjithshme se një aktgjykim është i padrejtë. Për një apel juridikisht të qëndrueshëm duhet të përcaktohet se ku qëndron gabimi, cili është standardi juridik i zbatueshëm dhe në çfarë mënyre gabimi i pretenduar mund të ketë ndikuar në rezultatin e çështjes.

Kjo kërkon analizë të hollësishme të aktgjykimit, të provave, të dëshmive, të arsyetimit juridik dhe të jurisprudencës krahasuese.

Përgjegjësia individuale si parim themelor

Një nga çështjet që meriton vëmendje të veçantë në çdo analizë të apelit është parimi i përgjegjësisë individuale penale.

Në debatin publik duhet të ruhet një dallim i qartë ndërmjet përgjegjësisë eventuale penale të individëve konkretë dhe vlerësimeve historike e politike që lidhen me Ushtrinë Çlirimtare të Kosovës, luftën e viteve 1998–1999 dhe historinë e shtetformimit të Kosovës.

Procesi gjyqësor individual nuk duhet të shndërrohet në një gjykim të përgjithshëm historik ndaj një populli apo ndaj aspiratave të tij për liri dhe shtetësi. Në të njëjtën kohë, mbrojtja e këtij dallimi duhet të bëhet përmes argumenteve juridike dhe jo përmes retorikës politike.

Në këtë drejtim, ekspertiza duhet të përqendrohet në pyetje konkrete: a është provuar përgjegjësia individuale e secilit të dënuar; a janë lidhur provat konkrete me veprimet e individit; a është përcaktuar në mënyrë të mjaftueshme roli, njohuria dhe sjellja e tij; dhe a është respektuar standardi i kërkuar për përcaktimin e përgjegjësisë penale?

Pozita politike, ushtarake apo institucionale e një personi mund të jetë relevante për analizën e përgjegjësisë, por vetvetiu nuk mund të zëvendësojë provën e përgjegjësisë individuale.

Analiza e provave – themeli i një apeli të argumentuar

Një prej kontributeve më të rëndësishme të ekspertizës juridike do të ishte analiza sistematike e provave mbi të cilat mbështetet aktgjykimi.

Kjo punë duhet të zhvillohet me metodologji të qartë: të identifikohen provat kryesore, mënyra e interpretimit të tyre, marrëdhënia ndërmjet provave të ndryshme dhe përfundimet që gjykata ka nxjerrë prej tyre.

Nëse ekzistojnë mospërputhje ndërmjet provave dhe përfundimeve të gjykatës, ato duhet të evidentohen me saktësi dhe të shpjegohen në kontekstin e standardeve juridike të apelit.

Po aq e rëndësishme është të shqyrtohet trajtimi i provave shfajësuese. Një analizë e plotë duhet të vlerësojë jo vetëm materialin që mbështet akuzën, por edhe provat dhe rrethanat që mund të kenë ndikim në vlerësimin e përgjegjësisë individuale.

Megjithatë, duhet të ruhet një standard i lartë profesional. Nuk mjafton të thuhet se një dëshmitar është i pabesueshëm ose se një dokument është interpretuar gabimisht. Duhet të argumentohet konkretisht pse një vlerësim i tillë mund të jetë juridikisht problematik dhe çfarë ndikimi mund të ketë pasur në përfundimin përfundimtar.

Standardi i provës dhe prezumimi i pafajësisë

Një tjetër element thelbësor është standardi i provës në procedurën penale.

Në çdo proces penal, përgjegjësia duhet të përcaktohet mbi bazën e standardit juridik të zbatueshëm dhe në respekt të prezumimit të pafajësisë. Për këtë arsye, në apel mund të jetë me rëndësi të shqyrtohet nëse përfundimet e gjykatës janë mbështetur në një bazë të mjaftueshme provuese dhe nëse inferencat e nxjerra prej saj janë të arsyeshme.

Veçanërisht në rastet komplekse të krimeve të luftës, ku një pjesë e provave mund të jetë indirekte ose e bazuar në dëshmi të ndryshme, kërkohet kujdes i veçantë në vlerësimin e lidhjes ndërmjet provës dhe përgjegjësisë konkrete të individit.

Këtu ekspertiza akademike mund të kontribuojë duke analizuar standardet e aplikuara në jurisprudencën ndërkombëtare dhe mënyrën se si ato janë interpretuar në raste të ngjashme.

Një platformë e përbashkët e ekspertizës nga Kosova dhe Shqipëria

Nëse shihet e arsyeshme nga profesionistët dhe ekipet e mbrojtjes, do të ishte me interes krijimi i një platforme të pavarur të ekspertizës juridike, me pjesëmarrjen e specialistëve nga Kosova, Shqipëria dhe diaspora, si dhe të ekspertëve ndërkombëtarë.

Një strukturë e tillë nuk do të duhej të zëvendësonte ekipet e mbrojtjes dhe as të merrte kompetenca që i takojnë ekskluzivisht procesit gjyqësor. Roli i saj do të ishte akademik dhe profesional: të analizojë aktgjykimin, të evidentojë çështje juridike, të krahasojë standardet e aplikuara me jurisprudencën ndërkombëtare dhe t’u ofrojë, nëse konsiderohet e dobishme, ekspertizë ekipeve përkatëse të mbrojtjes.

Puna mund të organizohej në fusha të specializuara: e drejta penale ndërkombëtare, procedura penale, analiza e provave, përgjegjësia komanduese, format e përgjegjësisë individuale dhe jurisprudenca krahasuese.

Një qasje e tillë do ta ngrinte debatin nga niveli i reagimit publik në nivelin e analizës së strukturuar juridike.

Bashkëpunimi me ekspertizën ndërkombëtare

Duke pasur parasysh natyrën e procesit, bashkëpunimi me juristë ndërkombëtarë me përvojë në drejtësinë penale ndërkombëtare mund të jetë i dobishëm.

Ekspertiza ndërkombëtare mund të kontribuojë në krahasimin e standardeve të aplikuara në raste të tjera, veçanërisht në çështjet që lidhen me përgjegjësinë individuale, përgjegjësinë komanduese, format e pjesëmarrjes penale, provat indirekte dhe standardin e shqyrtimit në apel.

Në këtë proces, ekspertiza nga Kosova dhe Shqipëria nuk duhet të konsiderohet dytësore. Ajo mund të sjellë një vlerë të veçantë për shkak të njohjes së kontekstit juridik, institucional dhe historik të Kosovës.

Kombinimi i njohurive vendore me standardet ndërkombëtare do të mund të krijonte një bazë më të gjerë dhe më profesionale për analizën juridike.

Kritikë juridike, jo presion institucional

Në një proces të tillë duhet të ruhet një kufi i qartë ndërmjet kritikës juridike dhe presionit institucional.

Ekspertët, akademikët dhe institucionet publike mund ta analizojnë dhe kritikojnë një aktgjykim, por nuk duhet të ushtrojnë presion mbi gjykatën dhe as të paragjykojnë rezultatin e apelit.

Pavarësia e gjyqësorit duhet të respektohet. Në të njëjtën kohë, kjo pavarësi nuk e përjashton analizën shkencore dhe kritike të vendimeve gjyqësore.

Në fakt, një sistem i shëndoshë i drejtësisë presupozon që vendimet gjyqësore të mund të analizohen, të kritikohen dhe të testohen përmes mjeteve juridike të parashikuara me ligj.

Prandaj, komunikimi publik duhet të jetë i matur. Sulmet ndaj gjyqtarëve, deklaratat e pakonfirmuara ose teoritë konspirative nuk e forcojnë argumentin e mbrojtjes. Përkundrazi, ato mund ta dobësojnë seriozitetin e debatit.

Argumenti më i fuqishëm mbetet ai që mbështetet në ligj, prova, jurisprudencë dhe arsyetim profesional.

Roli i universiteteve dhe akademisë

Edhe universitetet dhe fakultetet juridike të Kosovës dhe Shqipërisë mund të kenë një rol të rëndësishëm.

Konferencat shkencore, tryezat e ekspertëve, studimet krahasuese dhe botimet akademike mund të kontribuojnë në zhvillimin e një debati më të thelluar mbi standardet e drejtësisë penale ndërkombëtare.

Kjo nuk do të duhej të kishte karakter politik. Përkundrazi, universitetet mund të ofrojnë një hapësirë të pavarur për analizën e aktgjykimit dhe të jurisprudencës përkatëse.

Një angazhim i tillë do të kishte rëndësi edhe përtej këtij procesi. Ai do të kontribuonte në zhvillimin e shkencës juridike në Kosovë dhe Shqipëri dhe në ngritjen e kapaciteteve të ekspertizës në fushën e së drejtës penale ndërkombëtare.

Roli i institucioneve shtetërore

Institucionet e Kosovës dhe Shqipërisë mund të japin mbështetje në fusha që nuk ndërhyjnë në pavarësinë e procesit gjyqësor.

Kjo mund të përfshijë mbështetjen e aktiviteteve akademike, përkthimin dhe sistemimin e jurisprudencës, organizimin e konferencave shkencore dhe lehtësimin e bashkëpunimit me ekspertë ndërkombëtarë.

Çdo mbështetje duhet të jetë transparente, profesionale dhe në përputhje me ligjin. Institucionet shtetërore nuk duhet të përcaktojnë përmbajtjen e argumenteve të mbrojtjes dhe as të krijojnë përshtypjen e ndërhyrjes në proces.

Kjo është veçanërisht e rëndësishme për kredibilitetin ndërkombëtar të Kosovës dhe për marrëdhëniet e saj me partnerët strategjikë.

Nga reagimi publik te përgjegjësia juridike

Kosova ka të drejtë ta ruajë kujtesën e saj historike dhe të vlerësojë luftën për liri. Por faza e apelit kërkon një gjuhë tjetër: gjuhën e argumentit juridik.

Pyetjet kryesore duhet të jenë konkrete:

A është provuar përgjegjësia individuale sipas standardit të kërkuar?

A është interpretuar dhe zbatuar drejt ligji?

A janë vlerësuar në mënyrë të arsyeshme provat?

A janë trajtuar si duhet provat shfajësuese?

A janë respektuar të drejtat e mbrojtjes?

A është arsyetuar në mënyrë të mjaftueshme lidhja ndërmjet provave dhe përgjegjësisë penale?

A janë dënimet e shqiptuara të arsyetuara në përputhje me standardet juridike përkatëse?

Këto pyetje nuk mund të marrin përgjigje përmes deklaratave politike. Ato kërkojnë punë profesionale, dokumentacion, analizë krahasuese dhe njohje të thellë të jurisprudencës.

Përfundim

Pas aktgjykimit të 16 shtatorit 2026, sfida kryesore nuk është vetëm reagimi ndaj vendimit, por mënyra se si do të trajtohet faza e ardhshme juridike.

Apeli është një e drejtë procedurale dhe një mekanizëm i rëndësishëm i kontrollit gjyqësor. Për këtë arsye, ai meriton të përgatitet me profesionalizëm maksimal, me argumente të sakta dhe me respekt të plotë për standardet e drejtësisë.

Ekspertiza juridike e Kosovës dhe Shqipërisë, në bashkëpunim me diasporën akademike dhe me specialistë ndërkombëtarë, mund të japë një kontribut të rëndësishëm në këtë proces. Ky kontribut duhet të jetë i pavarur, shkencor, i dokumentuar dhe i orientuar drejt së drejtës.

Qëllimi nuk duhet të jetë delegjitimimi i gjykatës dhe as presioni ndaj saj. Qëllimi duhet të jetë që çdo çështje juridike, faktike apo procedurale që mund të jetë relevante për apelin të identifikohet, të analizohet dhe të paraqitet në mënyrën më të argumentuar të mundshme.

Në këtë kuptim, kalimi nga aktgjykimi te sfida e apelit nuk duhet të jetë kalim nga një reagim politik në një tjetër, por nga reagimi emocional te përgjegjësia juridike; nga deklaratat e përgjithshme te analiza e provave; dhe nga polemika publike te argumenti profesional.

Kjo do të ishte edhe mënyra më serioze për të dëshmuar pjekurinë juridike dhe institucionale të Kosovës, Shqipërisë dhe të gjithë hapësirës shqiptare: respekt për drejtësinë, besim në argumentin juridik dhe vendosmëri për të përdorur në mënyrë të plotë e profesionale të gjitha mjetet që ofron ligji.