Fejzulla Berisha: Kosova përballë një udhëkryqi historik

Kosova përballë një udhëkryqi historik: nga kriza politike drejt një Republike më funksionale, profesionale dhe kushtetuese

(Koha për të kapërcyer përplasjet partiake, për të forcuar institucionet dhe për të ndërtuar një administratë të bazuar në meritokraci, ekspertizë dhe përgjegjësi shtetërore)

Nga Prof. Dr. Fejzulla Berisha

Kosova ndodhet përballë një momenti të rëndësishëm politik dhe institucional, në të cilin përgjegjësia e aktorëve politikë nuk duhet të matet vetëm me aftësinë për të fituar një betejë partiake, por mbi të gjitha me aftësinë për të mbrojtur funksionalitetin e Republikës dhe interesin publik.

Një krizë politike është pjesë e natyrshme e demokracisë. Mosmarrëveshjet ndërmjet partive, vështirësitë për krijimin e shumicave parlamentare, debatet për politikat publike dhe përplasjet politike janë pjesë e jetës demokratike. Por, kur këto mosmarrëveshje fillojnë të pengojnë funksionimin normal të institucioneve, atëherë kriza politike kalon në një fazë tjetër: ajo shndërrohet në krizë institucionale.

Në këtë pikë, pyetja nuk është më vetëm se kush do të qeverisë. Pyetja themelore është: A po arrin shteti të funksionojë në mënyrë të rregullt, kushtetuese dhe në shërbim të qytetarëve?

Kjo pyetje duhet të jetë në qendër të debatit publik.

Partitë politike janë pjesë e demokracisë, por ato nuk janë shteti. Qeveritë ndryshojnë, koalicionet krijohen dhe shpërbëhen, mandatet përfundojnë dhe zgjedhjet përsëriten. Ndërkaq, Republika, Kushtetuta dhe institucionet e saj duhet të vazhdojnë të ekzistojnë dhe të funksionojnë.

Prandaj, nëse kriza politike po shndërrohet në krizë institucionale, kërkohet një qasje tjetër: jo improvizim politik, por përgjegjësi kushtetuese, profesionalizëm dhe përgjegjësi shtetërore.

Kushtetuta duhet të jetë pika e përbashkët

Në çdo krizë institucionale ekziston një parim themelor: zgjidhja duhet të kërkohet brenda Kushtetutës dhe ligjeve të Republikës, jo jashtë tyre.

Kushtetuta nuk është dekor i shtetit dhe as thjesht një dokument juridik. Ajo është themeli mbi të cilin ndërtohet legjitimiteti i institucioneve dhe funksionimi i rendit demokratik.

Prandaj, çdo përpjekje për tejkalimin e një krize duhet të nisë nga dy pyetje themelore:

Çfarë lejon Kushtetuta?

Çfarë kërkon interesi i Republikës?

Këto dy pyetje duhet të ecin së bashku.

As interesi politik nuk mund të vendoset mbi Kushtetutën, por as një interpretim i ngushtë formal nuk duhet të përdoret si justifikim për paralizë institucionale. Kjo kërkon përgjegjësi nga të gjitha institucionet dhe nga të gjithë aktorët politikë.

Në një Republikë demokratike, legjitimiteti politik nuk mund ta zëvendësojë legjitimitetin kushtetues. Fitimi i zgjedhjeve është burim i legjitimitetit politik, por ushtrimi i pushtetit është i ligjshëm vetëm kur zhvillohet në përputhje me Kushtetutën dhe ligjin.

Ky është themeli i shtetit të së drejtës.

Kur kriza politike kalon në krizë institucionale

Demokracia nuk nënkupton mungesën e krizave. Përkundrazi, një demokraci e shëndoshë është ajo që ka mekanizma për t’i menaxhuar krizat pa lejuar që ato të dëmtojnë ose të paralizojnë institucionet.

Kur partitë nuk pajtohen për programet, kjo është politikë.

Kur përplasen për politikat publike, kjo është politikë.

Kur zhvillohet debat i ashpër për prioritetet e vendit, kjo është politikë.

Por kur funksionimi i institucioneve bllokohet, vendimmarrja publike vonohet, administrata humb orientimin, ekonomia përballet me pasiguri dhe qytetari fillon të humbasë besimin te shteti, atëherë problemi kalon në një nivel tjetër.

Ai bëhet institucional.

Ky është momenti kur politika duhet të tregojë pjekuri.

Në vend që të kërkojë vetëm avantazh partiak, ajo duhet të kërkojë zgjidhjen që mbron Republikën.

Një shtet demokratik nuk mund të funksionojë me logjikën e konfliktit të përhershëm. Ai ka nevojë për institucione që vazhdojnë punën edhe atëherë kur partitë nuk arrijnë marrëveshje.

Kosova ka nevojë për administratë profesionale

Nëse situata politike arrin në një pikë ku kërkohet një mekanizëm i përkohshëm për garantimin e funksionalitetit institucional, Kosova nuk duhet të mendojë për një tjetër administratë të improvizuar partiake.

Nuk i duhet një formulë ku ndryshojnë vetëm emrat, ndërsa vazhdon e njëjta logjikë politike.

I duhet një administratë profesionale dhe eksperte.

Një administratë e tillë duhet të jetë profesionale, e përkohshme, gjithëpërfshirëse, transparente, e përgjegjshme dhe, mbi të gjitha, plotësisht në përputhje me Kushtetutën dhe ligjet e Republikës.

Kjo nuk do të thotë krijim i një pushteti jashtë institucioneve. Nuk do të thotë zëvendësim i demokracisë me teknokraci dhe as anashkalim i Kuvendit apo i institucioneve të tjera kushtetuese.

Përkundrazi, çdo model i tillë do të kishte kuptim vetëm nëse do të ishte pjesë e një zgjidhjeje të autorizuar dhe të kufizuar nga rendi kushtetues.

Qëllimi nuk do të ishte marrja e pushtetit, por normalizimi i funksionimit të shtetit.

Ky dallim është thelbësor.

Nga administrata politike te meritokracia

Kosova ka nevojë për një administratë që e kupton shtetin si institucion dhe si shërbim publik, jo si pronë politike.

Në administratën publike pyetja nuk duhet të jetë:“Cilës parti i përket?”Por:“Çfarë di të bëjë, çfarë përvoje ka dhe çfarë rezultatesh mund të japë?”

Ky është thelbi i meritokracisë.

Një shtet modern nuk mund të ndërtohet mbi militantizëm. Një ministri nuk mund të drejtohet vetëm mbi bazën e besnikërisë politike. Një institucion nuk mund të funksionojë në mënyrë të qëndrueshme nëse drejtuesit përzgjidhen për shkak të afërsisë partiake dhe jo për shkak të kompetencës.

Një administratë profesionale duhet të mbështetet në:arsimim dhe ekspertizë;përvojë profesionale;integritet;përgjegjësi;transparencë;performancë;respektim të ligjit;shërbim ndaj qytetarit.

Në këtë kuptim, kriza duhet të shërbejë edhe si mundësi për një reformë të thellë të kulturës administrative.

Cilët profesionistë i duhen shtetit?

Një administratë eksperte nuk mund të jetë një grup njerëzish të zgjedhur rastësisht. Ajo duhet të ndërtohet mbi një vlerësim të qartë të nevojave të shtetit.

Në radhë të parë, nevojiten ekspertë të ekonomisë dhe financave publike, të cilët kuptojnë buxhetin, investimet, politikat fiskale, zhvillimin ekonomik, sektorin privat dhe marrëdhëniet financiare ndërkombëtare.

Në radhë të dytë, nevojiten juristë dhe ekspertë të së drejtës kushtetuese dhe administrative. Në një krizë institucionale, njohja e Kushtetutës nuk është luks akademik, por domosdoshmëri shtetërore.

Në radhë të tretë, nevojiten diplomatë dhe ekspertë të marrëdhënieve ndërkombëtare. Kosova nuk mund ta ndajë funksionimin e brendshëm institucional nga pozicioni i saj ndërkombëtar.

Në radhë të katërt, nevojiten ekspertë të sigurisë, sepse siguria e Republikës nuk duhet të bëhet pjesë e kalkulimeve politike të ditës.

Në radhë të pestë, nevojiten ekspertë të integrimit evropian, të cilët njohin standardet evropiane dhe janë të aftë t’i përkthejnë ato në politika konkrete publike.

Po aq të rëndësishëm janë ekspertët e arsimit, shëndetësisë, teknologjisë, administratës publike, politikës sociale dhe zhvillimit rajonal.

Shteti modern nuk drejtohet me një profesion të vetëm. Ai kërkon bashkimin e shumë dijeve, përvojave dhe kompetencave në një vizion të përbashkët shtetëror.

Mandati duhet të jetë i përkohshëm dhe i kufizuar

Çdo administratë e krijuar në kushte krize duhet të ketë një kufi të qartë. Kjo është një nga garancitë më të rëndësishme kundër abuzimit me pushtetin.

Një administratë eksperte nuk duhet të shndërrohet në sistem të përhershëm. Ajo duhet të ketë një mandat të përcaktuar qartë: të stabilizojë, të funksionalizojë dhe të krijojë kushtet për rikthimin në normalitet të plotë institucional.

Ajo nuk duhet të ndërtojë interesa të reja politike, të kapë institucionet apo të krijojë varësi të reja.

Duhet të jetë urë drejt normalitetit dhe jo destinacion politik.

Për këtë arsye, çdo mandat i tillë duhet të përcaktojë qartë kohëzgjatjen, kompetencat, kufijtë e veprimit, mekanizmat e kontrollit, përgjegjësinë institucionale, transparencën publike dhe objektivat e matshme.

Vetëm kështu mund të shmanget rreziku që një zgjidhje e përkohshme të shndërrohet në një problem të ri.

Shteti nuk mund të mbetet peng i krizës së partive

Partitë politike janë instrumente të demokracisë, por shteti është një vlerë më e madhe dhe më e qëndrueshme.

Partia mund të humbasë zgjedhjet. Mund të mbetet në opozitë. Mund të ndryshojë programin, drejtuesit apo edhe të shpërbëhet.

Por Republika duhet të vazhdojë.

Kjo është arsyeja pse kultura politike duhet të ndryshojë. Në demokracitë e konsoliduara, humbja e një beteje politike nuk shihet si humbje e shtetit.

Në Kosovë duhet të forcohet pikërisht kjo kulturë.

Duhet të bëhet e pranueshme politikisht që një subjekt të thotë:

“Nuk fituam ne, por fitoi shteti.”

Kjo do të ishte një shenjë e rëndësishme e pjekurisë demokratike.

Kriza institucionale ka edhe kosto ekonomike

Shpesh krizat politike shihen vetëm përmes debateve parlamentare, deklaratave të liderëve dhe përplasjeve partiake. Por ekziston edhe një dimension tjetër, po aq i rëndësishëm: kostoja ekonomike e jostabilitetit institucional.

Investitori kërkon siguri juridike.

Biznesi kërkon parashikueshmëri.

Diaspora kërkon besim.

Qytetari kërkon punësim dhe shërbime publike.

Partnerët ndërkombëtarë kërkojnë stabilitet.

Kur institucionet nuk funksionojnë siç duhet, të gjitha këto preken.

Prandaj, funksionaliteti institucional nuk është vetëm çështje kushtetuese. Është edhe çështje ekonomike dhe sociale.

Një shtet që nuk merr vendime në kohë nuk mund të zhvillohet me ritmin që kërkon shoqëria.

Diplomacia duhet të jetë diplomaci shtetërore

Kosova ndodhet në një mjedis ndërkombëtar ku çdo krizë e brendshme mund të ketë jehonë përtej kufijve të saj. Për këtë arsye, politika e jashtme nuk duhet të jetë zgjatim i konfliktit partiak.

Marrëdhëniet me Shtetet e Bashkuara, Bashkimin Evropian, NATO-n dhe partnerët e tjerë strategjikë kërkojnë vazhdimësi, profesionalizëm dhe koordinim.

Kosovës i duhet një diplomaci që flet në emër të interesit të Republikës.

Kjo nuk do të thotë se duhet të zhduken dallimet politike. Në demokraci, dallimet janë normale. Por ekzistojnë interesa që duhet të qëndrojnë mbi ndryshimet e ditës: sovraniteti, siguria, integrimi evropian, marrëdhëniet strategjike dhe afirmimi ndërkombëtar i Republikës së Kosovës.

Në këto fusha, shteti duhet të flasë me një zë të përgjegjshëm.

Siguria e shtetit nuk mund të politizohet

Një nga parimet më të rëndësishme të shtetit modern është profesionalizimi i sektorit të sigurisë.

Siguria kombëtare nuk është pronë e asnjë partie. Ajo i përket Republikës.

Prandaj, institucionet e sigurisë duhet të funksionojnë mbi bazën e ligjit, profesionalizmit, kontrollit demokratik dhe përgjegjësisë institucionale.

Në rrethana krize, kjo bëhet edhe më e rëndësishme. Një shtet që është i dobët institucionalisht bëhet më i ekspozuar ndaj presioneve të brendshme dhe të jashtme.

Prandaj, rikthimi i funksionalitetit institucional është njëkohësisht edhe çështje e sigurisë së Republikës.

Administrata publike duhet t’i rikthehet qytetarit

Në fund të çdo debati për institucionet ekziston një person konkret: qytetari.

Qytetari nuk pret nga shteti vetëm deklarata politike. Ai pret dokumente, shërbime, arsim, shëndetësi, drejtësi, siguri dhe mundësi për punësim.

Pret një administratë që nuk e detyron të kërkojë “dikë që njeh dikë”.

Këtu matet realisht shteti.

Një administratë moderne duhet të ndërtohet për qytetarin dhe jo ta detyrojë qytetarin t’i përshtatet administratës.

Ky duhet të jetë një nga ndryshimet themelore të kulturës shtetërore.

Akademia dhe ekspertët në shërbim të shtetit

Në momente krizash të mëdha, shoqëritë demokratike nuk mbështeten vetëm te politikanët. Ato kërkojnë edhe ndihmën e universiteteve, akademikëve, juristëve, ekonomistëve, diplomatëve, ekspertëve të sigurisë dhe profesionistëve të administratës.

Kosova ka një kapital të rëndësishëm njerëzor. Shumë profesionistë kanë ndërtuar karriera të rëndësishme brenda dhe jashtë vendit.

Ky potencial nuk duhet të mbetet jashtë jetës institucionale.

Duhet të ndërtohet një kulturë ku dija akademike shndërrohet në politikë publike.

Eksperti nuk duhet të thirret vetëm kur shpërthen kriza. Ekspertiza duhet të jetë pjesë e përhershme e ndërtimit të shtetit.

Një pakt shtetëror për Kosovën

Nëse kriza vazhdon, Kosova duhet të mendojë edhe për një pakt më të gjerë politik dhe shoqëror.

Jo pakt për ndarjen e posteve.

Jo pakt për privilegjet e partive.

Por një pakt për shtetin.

Një pakt i tillë duhet të vendosë disa parime mbi çdo interes të përkohshëm:Kushtetuta nuk negociohet.Institucionet nuk bllokohen për interesa partiake.Administrata publike profesionalizohet.Siguria e shtetit nuk politizohet.

-Interesi shtetëror nuk përdoret si slogan elektoral.

-Integrimi evropian mbetet objektiv strategjik.

-Marrëdhëniet me partnerët strategjikë mbrohen përmes diplomacisë profesionale.

Ky do të ishte një standard i ri politik dhe institucional.

Në vend të përfundimit: Republika mbi partinë

Kosova ndodhet në një pikë ku duhet të zgjedhë ndërmjet dy kulturave politike.

E para është kultura e krizës së përhershme, e përplasjes partiake, e interesit të ngushtë dhe e improvizimit.

E dyta është kultura e shtetit, e Kushtetutës, e profesionalizmit, e meritokracisë dhe e përgjegjësisë publike.

Zgjedhja nuk duhet të jetë e vështirë.

Kosovës i duhet shteti.

Nëse politika arrin ta rikthejë funksionalitetin institucional përmes mekanizmave të saj kushtetues, kjo është zgjidhja më e mirë.

Por, nëse kriza politike vazhdon të prodhojë paralizë institucionale, atëherë duhet të shqyrtohen me seriozitet të gjitha zgjidhjet kushtetuese që mund të sigurojnë funksionimin e Republikës, përfshirë edhe një model të përkohshëm administrimi profesional, me mandat të kufizuar, objektiva të qarta dhe kontroll institucional.

Një administratë e tillë nuk duhet të jetë qeveri ekspertësh kundër politikës.

Duhet të jetë administratë ekspertësh në shërbim të shtetit.

Nuk duhet të jetë pushtet paralel.

Duhet të jetë mekanizëm institucional brenda Kushtetutës.

Nuk duhet të zëvendësojë demokracinë.

Duhet të ndihmojë demokracinë të funksionojë.

Nuk duhet të zgjasë pafundësisht.

Duhet të jetë urë drejt normalitetit institucional.

Kjo është pika thelbësore.

Kosova nuk mund të mbetet peng i krizës së partive, sepse partitë janë të përkohshme, ndërsa Republika është e përhershme.

Partitë mund të ndryshojnë. Qeveritë mund të ndryshojnë. Koalicionet mund të ndryshojnë. Por Kushtetuta duhet të mbetet. Institucionet duhet të mbeten. Shteti duhet të mbetet.

Në këtë moment historik, përgjegjësia më e madhe e politikës kosovare nuk është të fitojë betejën e radhës.

Është të mos lejojë që Republika të humbasë betejën për funksionalitetin e saj.

Prandaj, mesazhi duhet të jetë i qartë:

Kosovës nuk i duhet një administratë e improvizuar politike.

I duhet një administratë profesionale.

I duhet meritokraci.

I duhet ekspertizë.

I duhet përgjegjësi.

Dhe, mbi të gjitha, i duhet Kushtetuta.

Sepse në fund të çdo krize politike duhet të ekzistojë një pikë ku të gjithë duhet të ndalen dhe të kujtojnë një të vërtetë themelore:

Shteti nuk është peng i politikës – politika duhet të jetë në shërbim të shtetit.