Fejzulla BERISHA: BARAZIA E GJUHËS SHQIPE–MAQEDONASE SI GARANCI PËR LEGJITIMITET KUSHTETUES DHE INTEGRIM NDËRKOMBËTAR TË MAQEDONISË SË VERIUT

GJUHA SI SOVRANITET DHE SHTETFORMIM: BARAZIA E GJUHËS SHQIPE–MAQEDONASE SI GARANCI PËR LEGJITIMITET KUSHTETUES DHE INTEGRIM NDËRKOMBËTAR TË MAQEDONISË SË VERIUT

Shkruan:Prof.Dr.Fejzulla BERISHA

Në arkitekturën bashkëkohore të shtetit kushtetues, gjuha nuk është vetëm kategori kulturore apo identitare, por një element themelor i sovranitetit normativ, i legjitimitetit institucional dhe i kredibilitetit ndërkombëtar. Në shtetet multietnike, respektimi i barazisë gjuhësore shndërrohet në indikatorin më të besueshëm të funksionalitetit demokratik, qeverisjes së mirë dhe sinqeritetit të orientimit euro-atlantik.

Barazia e gjuhës shqipe me gjuhën maqedonase në Maqedoninë e Veriut nuk është një kompromis politik i përkohshëm, por një standard kushtetues i konsoliduar, i rrënjosur në transformimin strukturor që solli Marrëveshja Kornizë e Ohrit (2001). Kjo marrëveshje nuk ishte vetëm instrument paqësor, por akt themelues i një modeli të ri shtetëror: shtetit multietnik me barazi substanciale.

Në këtë kontekst, gjuha shndërrohet në “provën e sovranitetit”: aty ku ajo respektohet, shteti funksionon; aty ku ajo cenohet, rendi kushtetues vihet në pikëpyetje dhe kredibiliteti ndërkombëtar vërehet si i brishtë.

I. TRANSFORMIMI KUSHTETUES: NGA KOMPROMISI POLITIK NË IDENTITET SHTETFORMUES

Dispozitat kushtetuese që njohin statusin zyrtar të gjuhës shqipe kanë kaluar nga një kompromis politik në një normë me efekt të drejtpërdrejtë dhe me karakter strukturor. Kjo normë:krijon barazi funksionale ndërmjet gjuhëve;imponon detyrime pozitive për shtetin;garanton të drejta të drejtpërdrejta për qytetarët;legjitimon ndërhyrjen e kontrollit kushtetues dhe gjyqësor.

Në doktrinën moderne të së drejtës kushtetuese dhe të marrëdhënieve ndërkombëtare, kjo përbën “identitet kushtetues multietnik”, ku gjuha është komponent i pandashëm i rendit juridik dhe i legjitimitetit evropian.

Krahasime të nivelit evropian Belgjika: Në këtë shtet federal, çdo devijim nga regjimi gjuhësor konsiderohet krizë kushtetuese dhe trajtohet me pavlefshmëri ab initio të akteve administrative.Zvicra: Pluralizmi gjuhësor është burim i legjitimitetit federal dhe i stabilitetit politik afatgjatë, duke demonstruar se respektimi i gjuhës është element themelor i sovranitetit institucional.Finlanda: Barazia ndërmjet finlandishtes dhe suedishtes është garantuar në çdo nivel institucional, duke përfshirë dokumentet qeveritare dhe procedurat gjyqësore.Spanja (Katalonia dhe Baskia): Gjuhët rajonale janë pjesë e sovranitetit të decentralizuar, dhe mosrespektimi i tyre ka pasoja ligjore dhe politike.Estonia: Përfshirja e gjuhës në platformat digjitale është standard i qeverisjes së mirë dhe moszbatimi konsiderohet pengesë për akses të barabartë dhe shkelje të standardeve evropiane.

Këto modele dëshmojnë se barazia gjuhësore nuk është tolerancë e fleksueshme, por arkitekturë shtetformuese dhe instrument i kredibilitetit ndërkombëtar.

II. DIMENSIONI NORMATIV: NGA PARIMI NË DETYRIM ABSOLUT

Legjislacioni përkatës në Maqedoninë e Veriut e konkretizon këtë barazi në mënyrë të detyrueshme:dygjuhësia e dokumenteve zyrtare;komunikimi administrativ në gjuhën e qytetarit;përdorimi paralel i gjuhëve në procedura gjyqësore;funksionimi dygjuhësor i sistemeve digjitale;publikimi i akteve normative në të dy gjuhët.

Këto nuk janë standarde programatike, por norma imperative, shkelja e të cilave prodhon pasoja juridike të menjëhershme.

Në jurisprudencën evropiane, ky standard lidhet drejtpërdrejt me:parimin e sundimit të ligjit;të drejtën për administratë të mirë;parimin e barazisë dhe mosdiskriminimit;respektimin e të drejtave themelore të monitoruara nga Gjykata Evropiane për të Drejtat e Njeriut (Strasbourg).

III. PRAKTIKA EVROPIANE SI PASQYRË DETYRUESE

1. Pavlefshmëria e akteve – Belgjika

Çdo akt administrativ që nuk respekton regjimin gjuhësor konsiderohet juridikisht i pavlefshëm ab initio. Ky standard përfshin:pavlefshmëri automatike;përgjegjësi disiplinore për zyrtarët;e drejtë për kompensim për qytetarët.

Transpozim në Maqedoninë e Veriut:Një vendim i lëshuar vetëm në maqedonisht ndaj një qytetari shqiptar përbën cenim të drejtpërdrejtë të rendit kushtetues dhe standardeve ndërkombëtare.

2. Procedurat gjyqësore – Gjykata Evropiane për të Drejtat e Njeriut

Mungesa e përkthimit ose komunikimit në gjuhën e palës:shkel nenin 6 të Konventës Evropiane për të Drejtat e Njeriut;cenon barazinë proceduriale;prodhon pavlefshmëri të procedurës dhe krijon bazë për ankesa ndërkombëtare.

Implikim:Çdo procedurë pa përdorimin efektiv të gjuhës shqipe është juridikisht e kontestueshme në nivel ndërkombëtar.

3. Autonomia gjuhësore – Spanja

Në Kataloni dhe Baskia, gjuhët rajonale janë pjesë e sovranitetit të decentralizuar dhe mosrespektimi ka pasoja ligjore dhe politike.

Mesazh për Maqedoninë e Veriut:Moszbatimi i dygjuhësisë nuk është çështje teknike, por test i funksionalitetit të shtetit dhe i stabilitetit demokratik.

4. Digjitalizimi dhe përfshirja – Estonia

Platforma njëgjuhësore konsiderohet:diskriminim strukturor;pengesë për akses të barabartë;devijim nga standardet evropiane të qeverisjes digjitale.

Implikim:Përdorimi i një gjuhe vetëm në shërbimet elektronike shtetërore cenon të drejtat themelore dhe barazinë funksionale.

IV. PËRGJEGJËSIA SHTETËRORE

Shteti ka detyrime pozitive për garantimin e të drejtave themelore. Mosveprimi është shkelje. Përgjegjësia përfshin:Disiplinore: për zyrtarët që nuk respektojnë ligjin;Administrative: për aktet e paligjshme;Kundërvajtëse: sipas dispozitave ligjore;Kushtetuese: për cenim sistemik të barazisë gjuhësore.

Në kuadër të Bashkimit Evropian, kjo lidhet drejtpërdrejt me standardet e accountability, good governance dhe integrimit.

V. DIMENSIONI NDËRKOMBËTAR

Të drejtat gjuhësore monitorohen nga:Këshilli i Evropës;OSBE;Bashkimi Evropian.

Në procesin e anëtarësimit në BE:Kapitulli 23 (Gjyqësori dhe të Drejtat Themelore) është vendimtar;progresi matet me zbatim real;çdo devijim reflektohet në raportet zyrtare.

Konkluzion diplomatik:Barazia gjuhësore është indikator i kredibilitetit ndërkombëtar të shtetit.

VI. DIMENSIONI SHTETFORMUES

Barazia gjuhësore është mekanizëm stabiliteti:garanton kohezionin social;forcon besimin institucional;parandalon konfliktin etnik;konsolidon identitetin multietnik.

Në mungesë të saj:shteti përballet me krizë legjitimiteti;rritet polarizimi politik dhe social;dobësohet pozita ndërkombëtare.

 GJUHA SI TEST I SHTETIT DHE I EVROPËS

Barazia e gjuhës shqipe me gjuhën maqedonase në Maqedoninë e Veriut përfaqëson:një normë kushtetuese me efekt të drejtpërdrejtë;një standard evropian të detyrueshëm;një të drejtë subjektive të patjetërsueshme;një provë të maturisë së shtetit.

Mosrespektimi i saj nuk është devijim teknik, por:shkelje e sovranitetit kushtetues, cenim i rendit juridik dhe komprometim i perspektivës evropiane.

Në rendin juridik modern:Shteti që nuk garanton barazinë e gjuhës, nuk garanton as barazinë e qytetarit.Dhe aty ku cenohet gjuha – cenohet vetë themeli i shtetit.