Fatmir Terziu: Çfarë po ndodh me arsimin e lartë?

Universiteti mes dijes dhe spektaklit: Çfarë po ndodh me arsimin e lartë?

Historia e Jason Arday në universitetet britanike nuk duhet lexuar thjesht si një episod i veçuar, as si një histori që i përket vetëm debatit akademik në Britani. Ajo ngre një pyetje shumë më të madhe: çfarë ndodh me universitetin kur institucioni që duhet të jetë tempulli i dijes fillon të humbasë kriteret e veta të dijes? Kritika e Lara Brown për gjendjen e arsimit të lartë britanik prek një nerv të rëndësishëm të kohës sonë. Kur universitete me traditë të madhe akademike fillojnë të ofrojnë programe që duken më shumë si produkte të tregut të argëtimit, modës kulturore apo trendeve të çastit, problemi nuk është vetëm përmbajtja e një kursi. Problemi është shumë më i thellë: është pyetja nëse universiteti po ruan ende misionin e tij themelor për të formuar mendje kritike, profesionistë të aftë dhe kërkues që prodhojnë dije të re.

Rasti i përmendur i Shkollës së Ekonomisë në Londër, (LSE) një institucion me një histori të jashtëzakonshme akademike dhe me lidhje me 21 laureatë të Nobelit, shërben si një metaforë e fuqishme për këtë ndryshim. Nëse studentët e një universiteti prestigjioz përballen me leksione apo module që kanë lidhje të dobët me thelbin e disiplinës së tyre, atëherë duhet bërë pyetja, a po zgjerohet universiteti, apo po ngushtohet ai? Nuk është e gabuar që universiteti të studiojë Inteligjencën Artificiale, kulturën popullore, esportsin, komunikimin digjital, apo edhe fenomene të pazakonta. Përkundrazi, universiteti duhet të jetë vendi ku studiohet edhe ajo që shoqëria e re sjell me vete. Por, ndryshimi thelbësor, qëndron te standardi akademik. Një universitet mund të studiojë Beatles, por duhet t'i studiojë përmes muzikologjisë, historisë, sociologjisë, industrisë kulturore dhe ndikimit shoqëror, mund të studiojë esportsin, por përmes teknologjisë, ekonomisë, psikologjisë dhe komunikimit. Problemi nuk është objekti i studimit; problemi është thellësia e studimit.

Dhe pikërisht këtu debati britanik bëhet i rëndësishëm edhe për Shqipërinë. Universitetet shqiptare nuk mund të shikojnë me qetësi nga larg, sikur kriza e arsimit të lartë është vetëm një problem i universiteteve të mëdha perëndimore. Edhe Shqipëria ka përjetuar vitet e fundit një zgjerim të madh të arsimit të lartë, shtim programesh, institucione dhe struktura të ndryshme akademike, ndërkohë që pyetja mbi cilësinë shpesh mbetet pas pyetjes mbi numrin. Sa programe universitare janë ndërtuar mbi një nevojë të vërtetë akademike dhe shoqërore? Sa prej tyre kanë pedagogë me veprimtari të qëndrueshme kërkimore? Sa prej tyre prodhojnë kërkim shkencor që ndikon përtej mureve të universitetit? Dhe, mbi të gjitha, sa prej tyre i japin studentit një dije që i mbetet gjatë gjithë jetës dhe jo vetëm një diplomë që i duhet për të kaluar një prag administrativ?

Këtu qëndron një nga paradokset më të mëdha të universitetit shqiptar. Ne flasim shumë për diploma, mastera, doktoratura, tituj akademikë dhe programe studimi, por duhet të flasim shumë më tepër për përmbajtjen reale të këtyre diplomave. Një diplomë universitare nuk duhet të jetë një copë letër që dëshmon se studenti ka përfunduar një numër provimesh. Ajo duhet të dëshmojë aftësi për të menduar, analizuar, hulumtuar, argumentuar dhe krijuar dije. Nëse një i diplomuar del nga universiteti pa këto aftësi, atëherë pyetja nuk është vetëm nëse studenti ka dështuar. Duhet të pyesim edhe nëse ka dështuar institucioni që e ka formuar. Universitetet shqiptare kanë një sfidë edhe më të madhe, lidhjen mes mësimdhënies dhe kërkimit shkencor. Në një universitet serioz, pedagogu nuk duhet të jetë vetëm transmetues i një teksti të vjetër, por një studiues që e zhvillon dhe e vë në provë dijen. Studenti duhet të shohë përpara vetes një njeri që kërkon, boton, debaton, hulumton dhe përditëson dijen. Nëse universiteti shkëputet nga kërkimi shkencor, ai rrezikon të shndërrohet në një institucion që vetëm shpërndan diploma. Dhe një universitet që shpërndan diploma pa prodhuar dije të re është shumë larg misionit të tij historik.

Kjo nuk do të thotë se çdo program i ri është i pavlerë, as se universiteti duhet të mbetet i ngrirë në traditat e shekullit të kaluar. Përkundrazi. Universiteti shqiptar ka nevojë për më shumë teknologji, Inteligjencë Artificiale, shkenca të të dhënave, energji të rinovueshme, bioteknologji, ekonomi moderne, komunikim digjital dhe fusha të reja që po ndryshojnë botën. Por këto programe duhet të ndërtohen mbi kompetencë, kërkim dhe standard akademik, jo mbi dëshirën për të mbushur auditorët. Universiteti nuk duhet të pyesë vetëm: “Sa studentë do të regjistrohen?”, por para së gjithash: “Çfarë do të dinë këta studentë kur të përfundojnë?” Kjo është edhe një thirrje për institucionet shqiptare përgjegjëse për arsimin e lartë. Akreditimi nuk duhet të jetë thjesht një procedurë administrative. Duhet të jetë një provë reale e cilësisë së programit, stafit akademik, laboratorëve, bibliotekave, kërkimit shkencor dhe rezultateve të studentëve. Një program që ekziston vetëm sepse ka studentë nuk është domosdoshmërisht një program i mirë. Në të njëjtën mënyrë, një program me emër modern nuk bëhet automatikisht akademik vetëm sepse përmban fjalët “digjital”, “inovacion”, “inteligjencë artificiale” apo “komunikim”.

Ka edhe një problem tjetër, ndoshta më të dhimbshëm, e ai mbetet tek ikja e dijes. Shqipëria nuk mund të ndërtojë universitete të forta nëse studiuesit më të mirë largohen, nëse të rinjtë më të talentuar kërkojnë formim jashtë vendit dhe nëse lidhja mes universiteteve shqiptare dhe diasporës akademike mbetet e dobët. Universiteti shqiptar duhet ta shohë diasporën jo si një humbje të pakthyeshme, por si një rezervuar të madh dijeje. Profesorët, studiuesit dhe profesionistët shqiptarë në universitetet britanike, evropiane dhe amerikane mund të jenë pjesë e një rrjeti të ri akademik shqiptar, përmes projekteve, leksioneve, kërkimeve të përbashkëta dhe programeve ndërkombëtare.

Në fund të fundit, debati nuk është nëse universiteti duhet të jetë tradicional apo modern. Universiteti duhet të jetë serioz. Mund të studiojë Shekspirin ose TikTok-un, matematikën ose Inteligjencën Artificiale, historinë e letërsisë, ose kulturën e lojërave elektronike. Por çdo gjë që hyn në universitet duhet të kalojë nëpër filtrin e pyetjeve akademike. Çfarë po studiojmë? Pse po e studiojmë? Çfarë metode përdorim? Çfarë dije të re prodhojmë? Çfarë aftësish merr studenti? Dhe çfarë vlere i shton kjo shoqërisë? Prandaj, historia e universiteteve britanike duhet të shërbejë për Shqipërinë, jo si një rast për të treguar me gisht të tjerët, por si një pasqyrë ku duhet të shohim veten. Rreziku më i madh për universitetin shqiptar nuk është se mund të hapë një kurs të pazakontë. Rreziku është që të humbasë gradualisht standardin dhe të mos e kuptojë se po e humbet. Universiteti nuk është qendër argëtimi, as fabrikë diplomash dhe as një treg ku programet prodhohen sipas kërkesës së momentit. Ai është institucioni ku një shoqëri investon në mendjen e brezit të ardhshëm. Dhe nëse kjo mendje nuk ushqehet me dije, kërkim, disiplinë dhe mendim kritik, atëherë nuk kemi thjesht një problem universitar. Kemi një problem kombëtar. Sepse cilësia e universitetit është, në një masë të madhe, cilësia e së ardhmes që një shoqëri po përgatit për veten.