Fatmir Terziu: Shekuj, mos ma rrudhni popullin tim!

Në këto ditë të qershorit, kur sërish nga Vlora ngrihet zëri i protestës qytetare, historia duket sikur zgjohet nga faqet e saj më të lavdishme për të na kujtuar se popujt nuk jetojnë vetëm me të kaluarën, por edhe me kujtesën e saj. Në rrugët e qytetit ku deti takohet me malin e ku flamuri shqiptar ka marrë aq shpesh kuptimin e sakrificës, qytetarët kërkojnë të dëgjohen, të respektohen dhe të jenë pjesë e vendimmarrjes që prek jetën e tyre. Ndryshojnë rrethanat, ndryshojnë format e reagimit, por mbetet i pandryshuar thelbi, dëshira e njeriut të lirë për të mbrojtur dinjitetin e vet dhe të komunitetit ku jeton. Nuk është hera e parë që Vlora bëhet tribunë e ndërgjegjes kombëtare. Një shekull më parë, po nga kjo tokë u ngrit një tjetër kushtrim, më i ashpër dhe më dramatik, ai i Luftës së Vlorës së vitit 1920. Atëherë nuk kishte pankarta, mikrofonë apo rrjete sociale. Kishte vetëm burra e gra të vendosur, të gatshëm të përballeshin me një nga ushtritë më të fuqishme të kohës për të mbrojtur lirinë dhe sovranitetin e Shqipërisë. Pikërisht kjo lidhje e padukshme mes së shkuarës dhe së tashmes e bën Luftën e Vlorës jo thjesht një ngjarje historike, por një simbol të përhershëm të shpirtit shqiptar.

Këngët popullore kushtuar Luftës së Vlorës përbëjnë një nga thesaret më të çmuara të kujtesës sonë kombëtare. Ato nuk janë vetëm krijime artistike, por dokumente shpirtërore që ruajnë të gjallë frymën e kohës, emocionet e luftëtarëve, heroizmin e popullit dhe sakrificat e panumërta të një kombi që refuzoi të nënshtrohej. Nëpërmjet tyre ndërtohet një kronikë e gjallë e ngjarjeve, që nga kuvendet e Barçallasë dhe Beunit deri te largimi përfundimtar i ushtrive italiane nga brigjet shqiptare.

Këto këngë na paraqesin një tablo të jashtëzakonshme të përmasave të luftës. Ato tregojnë se si populli shqiptar, me mjete të pakta dhe në kushte tepër të vështira, u përball me një armik të pajisur me artileri moderne, mitraloza, anije luftarake dhe teknologjinë më të avancuar të kohës. Vargjet popullore flasin për luftëtarë që mbanin fishekët në shpinë, që hanin bukë vetëm një herë në disa ditë dhe që hynin në betejë me armë të vjetra, sopata e hanxharë. Megjithatë, asnjë epërsi teknike nuk mundi të mposhtte epërsinë morale të një populli që luftonte për tokën, lirinë dhe dinjitetin e vet. Madhështia e Luftës së Vlorës nuk qëndron vetëm te fitorja ushtarake. Ajo qëndron mbi të gjitha te forca morale që buronte nga drejtësia e kauzës së saj. Këngët popullore e pasqyrojnë me mjeshtëri këtë epërsi shpirtërore. Luftëtarët shqiptarë paraqiten duke kaluar telat me gjemba, duke hyrë në llogoret armike, duke sfiduar zjarrin e topave dhe vdekjen me një guxim që tejkalon kufijtë e së zakonshmes. Në këto vargje, heroizmi nuk paraqitet si privilegj i disa individëve të jashtëzakonshëm, por si virtyt kolektiv i një populli të tërë.

Po aq i rëndësishëm është roli i gruas shqiptare në këtë epope. Këngët e Luftës së Vlorës i japin asaj vendin që meriton në histori. Ajo nuk qëndron në prapavijë, por ecën krah për krah me luftëtarët, duke mbajtur armë, duke hapur llogore, duke transportuar ujë, ushqime dhe fishekë, duke mjekuar të plagosurit dhe duke përballuar të njëjtat rreziqe si burrat. Në këtë mënyrë, krijimtaria popullore dëshmon se liria nuk ka qenë kurrë një ideal i një gjinie të vetme, por një aspiratë e përbashkët kombëtare. Në kontrast me këtë heroizëm kolektiv, këngët demaskojnë me forcë tradhtinë e atyre shtresave që, për hir të privilegjeve të tyre, zgjodhën të bashkëpunonin me pushtuesin. Populli nuk i kurseu gjykimet morale ndaj tyre. Vargjet popullore i paraqesin si njerëz që vendosën interesin personal mbi interesin kombëtar, duke u bërë mbështetje e huajve kundër vetë vendit të tyre. Kjo është arsyeja pse kënga popullore nuk është vetëm këngë lavdie; ajo është edhe instrument i drejtësisë historike, që ndan qartë ata që sakrifikuan për atdheun nga ata që e tradhtuan atë.

Në qendër të kësaj epike qëndrojnë figurat e shumta të luftëtarëve popullorë. Selam Musai, Kanan Maze, Sali Murati, Myhedin Mystehaku, Zigur Lelo, Toto Hosi dhe dhjetëra emra të tjerë shndërrohen në simbole të qëndresës shqiptare. Kënga popullore nuk i lartëson për shkak të pushtetit apo pasurisë së tyre, por për shkak të trimërisë, sakrificës dhe dashurisë së pakufishme për vendin. Përmes tyre, historia nxjerr në pah madhështinë e njerëzve të thjeshtë, të cilët në çaste vendimtare bëhen protagonistë të fatit kombëtar. Jehona e Luftës së Vlorës kapërceu kufijtë e Shqipërisë. Europa e kohës e pa me habi se si një popull i vogël po përballej me një shtet shumë më të fuqishëm dhe po dilte fitimtar. Kjo fitore nuk ishte vetëm një sukses ushtarak; ajo ishte një triumf moral që dëshmoi para botës se liria nuk matet me numra, por me vendosmërinë e atyre që janë gati të sakrifikojnë për të. Pas vitit 1920, këngët popullore vazhduan të pasqyronin aspiratat demokratike dhe shoqërore të shqiptarëve. Ato përjetësuan figura si Avni Rustemi, Bajram Curri, Halim Xhelo dhe shumë të tjerë që luftuan për drejtësi, përparim dhe barazi. Nëpërmjet tyre shprehej jo vetëm dashuria për atdheun, por edhe dëshira për një shoqëri më të drejtë, ku liria politike të shoqërohej me dinjitet shoqëror.

Në këtë vazhdimësi historike, protestat që zhvillohen sot në Vlorë marrin një kuptim më të thellë. Natyrisht, ato nuk mund të krahasohen me luftën e armatosur të vitit 1920. Kohët janë të tjera dhe sfidat janë të tjera. Megjithatë, ekziston një vijë e përbashkët që lidh të dyja momentet: bindja se qytetari nuk duhet të heshtë kur mendon se preken interesat e tij, të komunitetit dhe të vendit. Kjo është një nga trashëgimitë më të çmuara që na ka lënë historia e Vlorës, guximi për të mos qëndruar indiferent. Prandaj, kur themi: “Shekuj, mos ma rrudhni popullin tim!”, nuk po i drejtohemi vetëm kohës. Po i drejtohemi harresës, padrejtësive, pushtimeve, shpërfilljes së zërit qytetar dhe çdo force që ka tentuar ta zvogëlojë madhështinë e këtij kombi. Sepse shqiptarët kanë njohur robërinë, por nuk e kanë pranuar; kanë njohur varfërinë, por nuk e kanë humbur krenarinë; kanë njohur sakrificën, por nuk e kanë braktisur shpresën.

Në vitin 1920, Vlora i tregoi botës se një popull i vogël mund të përballet me një perandori dhe të fitojë. Në ditët tona, ajo po i kujton Shqipërisë se qytetari nuk është thjesht spektator i historisë, por pjesëmarrës në të. Ndryshojnë kohët, ndryshojnë format e qëndresës, por mbetet i njëjtë ai shpirt që nuk pajtohet me heshtjen përballë asaj që e konsideron të padrejtë. Dhe për sa kohë në brigjet e Vlorës do të ngrihet qoftë edhe një zë i vetëm për lirinë, drejtësinë dhe dinjitetin njerëzor, historia do të vazhdojë të pëshpërisë mbi dallgët e Jonit të njëjtën lutje, të njëjtin amanet dhe të njëjtin betim:

Shekuj, mos ma rrudhni popullin tim, sepse ai është rritur me plagë, me sakrifica dhe me ëndrra lirie më të mëdha se vetë koha; dhe sa herë që mendoni se e keni lodhur, ai ringrihet përsëri nga Vlora, nga historia dhe nga vetë ndërgjegjja e tij.