Fatmir Terziu: Puna me librin, si puna e reformës agrare

Në Shqipëri, puna me librin vijon të trajtohet si një akt formal administrativ dhe jo si një politikë thelbësore kulturore. Në këtë kuptim, ajo i ngjan më shumë një reforme agrare, libra që botohen, fonde që ndahen në letër, vendime që merren nga lart, por pa një vizion të plotë për ekosistemin e librit, nga autori te lexuesi. Kjo nuk do të ishte më thjesht letërsi, por reformë agrare, një rishpërndarje mekanike, jo një zhvillim organik. Edhe pa pasur njohuri të thelluara teknike mbi politikat kulturore, bindja është e fortë, politika e librit që ndjek ky ekzekutiv, dhe veçanërisht Ministria e Kulturës, ende nuk është e orientuar drejt problemeve serioze dhe strukturore të librit shqip. Diskutimi shpesh kufizohet te botimi dhe shpërndarja fizike, ndërkohë që anashkalohen hallka themelore si leximi, tregu, pirateria, roli i mediave dhe infrastruktura moderne bibliotekare.

Një nga plagët më të rënda të librit shqip mbetet pirateria. Ajo dëmton drejtpërdrejt autorët dhe botuesit, ul vlerën e punës intelektuale dhe krijon një treg informal që konkurron padrejtësisht librin e ligjshëm. Megjithatë, mbrojtja nga pirateria vazhdon të jetë më shumë deklarative sesa efektive. Në të njëjtën kohë, mungon një politikë e qartë që t’u vendosë detyrime kulturore mediave që financohen me fonde publike. Televizionet që përfitojnë buxhete nga shteti nuk kanë detyrim ligjor të kenë orare të dedikuara për librin, autorët dhe leximin. Në një shoqëri ku media ka ndikim të jashtëzakonshëm, ky boshllëk është jo vetëm kulturor, por edhe politik.

Një tjetër paradoks është ai i Bibliotekës Kombëtare. Drejtori i saj, Piro Misha, ka deklaruar publikisht se biblioteka nuk ka më hapësira për librin, deri në atë pikë sa kartonët me libra, “kartonë bananesh”, mbeten pa vend, madje duke zënë edhe hapësira pranë derës. Ky fakt tregon jo bollëk kulture, por mungesë planifikimi afatgjatë. Zgjidhja e propozuar,  ndarja e pesë kopjeve të çdo botimi mes Bibliotekës Kombëtare dhe bibliotekave në rrethe, synon të lehtësojë tejmbushjen dhe njëkohësisht të pasurojë fondet lokale. Në parim, ideja është e drejtë. Por pa standarde të qarta për përzgjedhjen, shpërndarjen dhe përdorimin e këtyre librave, rrezikon të mbetet një zgjidhje thjesht logjistike.

Në kuadër të rishikimit të ligjit për librin, është zhvilluar një konsultim publik mes Ministres së Kulturës, Qendrës së Librit dhe botuesve. Një nga pikat kyçe ka qenë forcimi i rolit të bibliotekave në rrethe dhe bërja e fondeve të bashkive për librin të patjetërsueshme. Kjo do të thotë që fondet e parashikuara për librin nuk mund të zhvendosen për qëllime të tjera, siç ka ndodhur shpesh. Ministrja ka deklaruar gjithashtu se do të shqyrtohet çështja e librit elektronik, si dhe dërgimi i një pjese të fondit të Bibliotekës Kombëtare në rrethe, për të zgjidhur problemin e tejmbushjes. Këto janë hapa të domosdoshëm, por ende të pamjaftueshëm pa një strategji të integruar kombëtare për leximin.

Sot, realiteti është ky, ne kryesisht dhurojmë libra. Dhurimi është i nevojshëm, por nuk mund të zëvendësojë një politikë të qëndrueshme blerjeje, përditësimi dhe diversifikimi të fondit bibliotekar. Në këtë kontekst lind edhe një pyetje shqetësuese, që qarkullon mes botuesve dhe autorëve, se a është e vërtetë që në bibliotekën e Elbasanit, nga fondet e përditësuara, janë blerë vetëm libra të autorëve të seleksionuar të Elbasanit? Nëse kjo rezulton e saktë, atëherë kemi të bëjmë me një keqkuptim serioz të misionit të bibliotekës publike. Bibliotekat lokale duhet të pasqyrojnë trashëgiminë kombëtare dhe botërore të librit, jo të kthehen në katalogë lokalë me kritere krahinore. Mbështetja e autorëve vendas është e rëndësishme, por ajo nuk duhet të përjashtojë autorët e tjerë dhe pluralizmin kulturor.

Puna me librin nuk mund të trajtohet si shpërndarje toke pas reformës agrare, pak për qendër, pak për rrethe, pa u pyetur realisht se çfarë mbillet dhe kush e punon. Libri kërkon politika të menduara, mbrojtje ligjore, media aktive, biblioteka funksionale dhe, mbi të gjitha, një vizion që e sheh leximin si themel të zhvillimit shoqëror. Pa këtë, çdo reformë mbetet në letër dhe librat, sado të shumtë, rrezikojnë të mbeten në kartonë.