Fatmir Terziu: Pse letërsia dhe krijimtaria shqiptare mbeten jashtë mundësive të reja globale?

Pse letërsia dhe krijimtaria shqiptare mbeten jashtë mundësive të reja globale?

(Një vështrim analitik me një këndvështrim tjetër)

Prej vitesh, pyetja shtrohet pothuajse me ankth. Pse letërsia shqiptare nuk depërton në qarkullimin e madh global, pse emrat tanë nuk janë pjesë e listave ndërkombëtare, e çmimeve, e debatit kritik? Përgjigjet e zakonshme janë të njohura: treg i vogël, mungesë përkthimesh, financime të pamjaftueshme, infrastrukturë e dobët botimi. Të gjitha janë të vërteta. Por nuk janë thelbi. Mendoj se problemi nuk qëndron vetëm te mungesa e “mundësive”, por te mospërputhja mes mënyrës si ne e konceptojmë letërsinë dhe mënyrës si ajo qarkullon sot në botë. Në këtë kontekst të vështrimit tim po e trajtoj edhe si një debat publik me disa pika që mendoj se rrreken së pari tek letërsia si monument, jo si dialog, e pas me radhë nga gjuha si kufi psikologjik, industria e dobët, jo vetëm arti, trauma e historisë dhe vetëcensura e padukshme, identiteti si barrë, jo si energji, mungesa e rrjetëzimit kulturor, e deri tek një mendim ndryshe, se problemi nuk është “jashtë”

Në kulturën tonë, letërsia ende trajtohet si monument kombëtar. Autori shihet si figurë solemne, libri si akt përfundimtar, i mbyllur. Ndërkohë, globalizimi kulturor funksionon mbi dinamikën e dialogut, rrjete, bashkëpunime, festivale, platforma digjitale, përfshirje në diskurse tematike ndërkombëtare (migracion, identitet fluid, krizë ekologjike, teknologji, etj.). Shkrimtarë si Ismail Kadare arritën të depërtonin sepse, përveç talentit, vepra e tyre u lexua si alegori universale brenda konteksteve ideologjike të Luftës së Ftohtë. Sot konteksti është tjetër, lexuesi global nuk kërkon “zëra ekzotikë”, por ndërhyrje në debat. Shkrimtari shqiptar shpesh mbetet dëshmitar i historisë së vet, por jo pjesëmarrës në narrativën globale.

Shqipja është një gjuhë e bukur dhe e veçantë, por e izoluar. Megjithatë, problemi nuk është vetëm teknik (mungesa e përkthyesve cilësorë), por psikologjik, krijimtaria jonë shkruan sikur lexuesi të ishte vetëm shqiptar. Në epokën e rrjeteve, shumë autorë botërorë ndërtojnë që në fillim një vetëdije transnacionale. Ata mendojnë për përkthimin si pjesë të procesit krijues. Tek ne, përkthimi shihet si hap i mëvonshëm, rastësor, shpesh i pambështetur institucionalisht. Pa një strategji për ndërkombëtarizimin e veprës, talenti mbetet lokal.

Letërsia sot është edhe industri kulturore. Platforma si Amazon, apo rrjete lexuesish si, Goodreads kanë ndryshuar mënyrën si librat qarkullojnë, rekomandohen, krijojnë komunitet. Shqipëria ka ende një model botimi të përqendruar te shtypi fizik dhe promovimi tradicional. Mungojnë agjentët letrarë, menaxhimi i të drejtave, strategjitë e marketingut ndërkombëtar. Pa këtë hallkë, autori shqiptar hyn i zhveshur në tregun global.

Një dimension tjetër është psikologjik dhe historik. Letërsia shqiptare mbart ende një marrëdhënie të tensionuar me autoritetin, trashëgimi e dekadave të kontrollit ideologjik. Edhe kur nuk ka censurë, ekziston vetëcensura, frika për të dalë jashtë normës, për të eksperimentuar radikalisht, për të sfiduar temat tabu. Globalizimi shpërblen pikërisht radikalitetin estetik, eksperimentin formal, përzierjen e zhanreve. Nëse krijimtaria mbetet e lidhur me format klasike, ajo rrezikon të duket e vonuar.

Shpesh ne e paraqesim letërsinë shqiptare si “të vogël” dhe për këtë arsye të dënuar të mbetet në periferi. Por historia e letërsisë botërore tregon të kundërtën, kultura të vogla gjuhësore kanë prodhuar ndikim të jashtëzakonshëm kur kanë arritur ta universalizojnë përvojën e tyre. Problemi nuk është madhësia e kombit, por mënyra si e artikulojmë përvojën tonë. Nëse identiteti trajtohet si nostalgji ose si mbrojtje, ai izolohet. Nëse trajtohet si laborator eksperience njerëzore, ai bëhet universal.

Sot suksesi ndërkombëtar shpesh vjen përmes rrjeteve, rezidenca letrare, festivale, programe shkëmbimi, fonde europiane. Institucionet tona kulturore rrallë ndërtojnë strategji afatgjata për prezantimin e autorëve jashtë vendit. Pa diplomaci kulturore aktive, krijimtaria mbetet brenda kufijve.

Ndoshta pyetja duhet përmbysur. A jemi realisht jashtë, apo thjesht nuk kemi ndryshuar mënyrën si e masim përfshirjen? Epoka digjitale ka thyer kufijtë tradicionalë. Një autor shqiptar mund të botojë në mënyrë të pavarur, të ndërtojë audiencë përmes rrjeteve sociale, të përfshihet në projekte ndërkombëtare pa ndërmjetësim shtetëror. Por kjo kërkon ndryshim mentaliteti, nga pritja pasive te veprimi aktiv. Letërsia shqiptare nuk është e varfër në talent. Ajo është e varfër në strategji, në vizion ndërkombëtar dhe në besimin se mund të jetë pjesë e qarkullimit global jo si periferi ekzotike, por si qendër e një përvoje unike njerëzore.

Në fund, globalizimi nuk përjashton askënd. Ai thjesht nuk pret. Dhe ndoshta sfida jonë më e madhe është të ndalojmë së menduari veten si të vonuar dhe të fillojmë të shkruajmë sikur bota po na lexon tashmë.