Fatmir Terziu: Prof. Dr. Dritan Spahiu, kur mendja shkencore bëhet pasuri kombëtare

Prof. Dr. Dritan Spahiu, kur mendja shkencore bëhet pasuri kombëtare

Fizikant, profesor, studiues, autor dhe ish-dekan i Fakultetit të Shkencave të Natyrës, Prof. Spahiu i përket asaj bote të çmuar akademike ku titulli nuk është pika e mbërritjes, por dëshmia e një rruge të gjatë. Një rrugë e ndërtuar me studim, kërkim, përkushtim dhe mbi të gjitha me bindjen se dija merr kuptim të plotë vetëm atëherë kur ajo u kthehet të tjerëve. Ndoshta këtu qëndron edhe veçantia e tij. Një mendje e formuar në disiplinën e fizikës, ku gjithçka kërkon saktësi, logjikë dhe provë, nuk ka mbetur e mbyllur në kufijtë e formulave dhe ligjeve të natyrës. Përkundrazi, ajo ka gjetur rrugë për të komunikuar me kulturën, historinë, arsimin dhe kujtesën njerëzore. Tek Prof. Spahiu, shkenca duket më shumë si një mënyrë për ta parë botën sesa thjesht si një fushë profesionale.

Tek kjo preambulë kujtojmë, se ndodh një çast i veçantë kur një njeri i dijes pushon së qeni vetëm emër në një titull akademik dhe nis të bëhet pjesë e kujtesës së një vendi. Prof. Dr. Dritan Spahiu e ka kaluar prej kohësh këtë prag. Tek ai, shkenca nuk është mbyllur brenda formulave të fizikës, universiteti nuk ka mbetur vetëm një institucion pune dhe trashëgimia nuk është reduktuar në një mbiemër të ardhur nga e kaluara. Të gjitha këto janë bashkuar në një mënyrë të veçantë të të menduarit dhe të të shërbyerit. Këtë dimension e dëshmon edhe puna e tij, së bashku me Prof. Dr. Zenun Mulajn, për përgatitjen dhe përkthimin në shqip të veprës së Albert Ajnshtajnit, Pikëpamjet dhe mendimet e mia. Nuk është një zgjedhje e rastësishme. Ajnshtajni është një prej emrave që ndryshuan mënyrën se si njerëzimi e kuptoi universin, por pas fizikantit të madh ekziston edhe një mendimtar që reflekton mbi lirinë, paqen, edukimin, fenë, moralin dhe shoqërinë.

Ta sjellësh Ajnshtajnin në gjuhën shqipe do të thotë, pra, të mos përkthesh vetëm fjalët e një shkencëtari, por të hapësh një dritare drejt një bote të gjerë mendimi. Është një punë që e nxjerr dijen nga kufijtë e ngushtë të auditorit dhe e vendos atë në hapësirën më të madhe të kulturës. Për këtë arsye, përkthimi merr edhe një vlerë tjetër: bëhet urë mes mendimit botëror dhe lexuesit shqiptar. Dhe ndoshta ky është një prej treguesve më të bukur të intelektualit të vërtetë: ai nuk ndërton mure rreth specialitetit të vet, por hap dyer. Një fizikant mund të flasë me filozofinë; një profesor mund të dialogojë me historinë; një studiues mund të bëhet edhe ruajtës i kujtesës. Sepse dija, kur është e gjallë, nuk pranon kufij të ngurtë. Por portreti i Prof. Dr. Dritan Spahiut do të ishte i paplotë po të ndalej vetëm te shkenca dhe universiteti.

Pas mendjes së fizikantit qëndron një lidhje e fortë me vendin, me rrënjët dhe me kujtesën e Lumës. Si kryetar i Shoqatës Atdhetare Kulturore “Luma”, ai i është përkushtuar historisë, kulturës dhe trashëgimisë së kësaj treve. Këtu ndodh një tjetër takim i rëndësishëm në portretin e tij: ai mes universales dhe vendores. Njëra anë e jetës së tij shtrihet drejt botës së shkencës dhe mendimit bashkëkohor; tjetra kthehet te vendi prej nga vijnë kujtimet, emrat, rrëfimet dhe rrënjët. Dhe pikërisht ky kthim e bën më të plotë figurën e intelektualit. Sepse sa më larg të udhëtojë mendja, aq më e rëndësishme bëhet të mos humbasësh adresën e shpirtit. Në këtë pikë, historia familjare merr një kuptim të veçantë. Prof. Dr. Dritan Spahiu është nipi i Islam Spahiut, figurës së shquar të qëndresës në betejat e Lumës për liri e pavarësi kombëtare. Por kjo lidhje nuk është thjesht një fakt i pemës familjare. Ajo mund të lexohet edhe si një metaforë e bukur e mënyrës se si një amanet kalon nga një brez te tjetri, duke ndryshuar formën, por jo thelbin.

Koha ndryshon dhe bashkë me të ndryshojnë edhe mënyrat e shërbimit ndaj vendit. Një brez luftoi në fushëbeteja; një brez tjetër lufton në auditorë, biblioteka, laboratorë dhe në hapësirat e dijes. Njërit i duhej forca e armës, tjetrit i duhet forca e mendjes. Njëri mbronte tokën; tjetri përpiqet të ndërtojë mbi atë tokë një shoqëri më të ditur. Në këtë kuptim, trashëgimia nuk është vetëm ajo që merr nga të parët. Është edhe ajo që u lë pasardhësve.

Një mbiemër mund të trashëgohet. Një emër mund të përsëritet. Por një emër bëhet i denjë për kujtesën vetëm atëherë kur mbi të shtohet një vepër. Dhe Prof. Spahiu duket se e ka kuptuar këtë jo si detyrim formal, por si një përgjegjësi të heshtur, të cilën e mbart përmes punës. Kjo e bën figurën e tij veçanërisht të rëndësishme në një kohë kur fjala “intelektual” përdoret shpesh më lehtë sesa meritohet. Intelektuali nuk përcaktohet vetëm nga sa di, por nga mënyra se si e përdor atë që di. Dija mund të mbetet privilegj personal, por mund të bëhet edhe shërbim publik. Mund të mbyllet në një bibliotekë, ose të dalë prej saj për të ndriçuar një brez. Prof. Dr. Dritan Spahiu i përket kësaj të dytës.

Universiteti, në jetën e tij, nuk është vetëm një vend ku zhvillohet një profesion. Është hapësirë formimi. Shkenca nuk është vetëm kërkim individual. Është përgjegjësi ndaj së ardhmes. Libri nuk është vetëm një objekt i botuar. Është një mënyrë për ta zgjatur jetën e mendimit përtej kohës së autorit. Dhe pikërisht këtu qëndron pesha e një akademiku: jo te numri i titujve që vendosen përpara emrit, por te gjurmët që mbeten pas tij. Prof. Spahiu është një figurë ku takohen disa rrugë që rrallë ecin kaq natyrshëm së bashku. Shkenca dhe atdheu. Universiteti dhe kultura. Fizika dhe filozofia. E sotmja dhe kujtesa. Familja dhe historia. Vendlindja dhe bota. Ai është, në njëfarë mënyre, një urë mes tyre. Një urë që nis nga rrënjët e Lumës, kalon përmes disiplinës së shkencës, përmes përvojës universitare dhe mbërrin te kultura si një hapësirë ku dija merr kuptim njerëzor. Prandaj, kur flasim për Prof. Dr. Dritan Spahiun, nuk mjafton të themi se është fizikant, profesor, studiues, autor apo ish-dekan. Këto janë të gjitha të vërteta, por janë vetëm pjesë të portretit. Thelbi qëndron diku më thellë: te mënyra se si një njeri e ka kthyer dijen në përgjegjësi dhe përgjegjësinë në vepër. Ndoshta kjo është edhe forma më e bukur e vazhdimësisë.

Të parët lënë një amanet. Brezat pas tyre nuk e përsërisin domosdoshmërisht të njëjtën rrugë, por i japin amanetit një formë të re. Nëse një brez mbrojti lirinë me trimëri, një tjetër mund ta mbrojë atë me dije. Nëse dikur vendi kërkonte burra të qëndresës, sot kërkon edhe njerëz që të ndërtojnë mendimin, arsimin, kulturën dhe shkencën. Në fund, një komb nuk mbahet vetëm nga ajo që ka trashëguar, por nga ajo që arrin të krijojë. Dhe këtu Prof. Dr. Dritan Spahiu merr vendin e vet të natyrshëm: jo thjesht si një emër në akademinë shqiptare, por si një intelektual që ka ditur të lidhë dijen me rrënjët, shkencën me kulturën dhe të tashmen me kujtesën. Memorja na kujton se pasuria më e madhe e një vendi nuk është gjithmonë ajo që shihet, sepse ka pasuri që ndërtohen në heshtje, në auditorë, në libra, në kërkime, në mendje dhe në kujtesë. Kur ajo pasuri vihet në shërbim të të tjerëve, ajo pushon së qeni personale. Mendja e një njeriu bëhet pasuri e një kombi. Dhe ky është ndoshta portreti më i denjë për Prof. Dr. Dritan Spahiun.