Fatmir Terziu: Poiesis/Polemos

Poezia si zgjerim i perceptimit dhe si forcë shoqërore në cilësinë e jetës demokratike

Në fillim, më lejoni të paraqes me pak fjalë kuptimin e Poiesis/Polemos. Ai nis nga një mendim i shprehur më herët, demokracia e vërtetë përfaqëson polis polemos, pra jetën e qytetarëve në polis, të cilët përmes bashkëjetesës, bisedës, diskutimit, kundërshtimit dhe shkëmbimit të ideve përpiqen ta bëjnë jetën më të mirë, më cilësore dhe më të drejtë. Në këtë kuptim, demokracia nuk duhet parë vetëm si një sistem institucionesh, zgjedhjesh, ligjesh dhe mekanizmash përfaqësimi. Ajo duhet kuptuar edhe si një mënyrë e të jetuarit së bashku, si një proces i pandërprerë komunikimi në të cilin qytetarët përballen me njëri-tjetrin dhe, përmes këtij përballimi, prodhojnë kuptime të reja për jetën e përbashkët. Pikërisht në këtë hapësirë ndërmjet polis-it dhe polemos-it vendoset poiesis, krijimi, prodhimi i së resë, dhe pikërisht këtu poezia mund të fitojë një kuptim shumë më të gjerë sesa ai i një forme estetike. Ajo mund të kuptohet si një nga mënyrat përmes të cilave shoqëria zgjeron aftësinë e saj për të perceptuar realitetin.

Mund ta themi shumë thjesht, se poezia rrit cilësinë e jetës. Por pyetja që lind menjëherë është: si e bën këtë poezia? Çfarë do të thotë konkretisht që një tekst poetik, një metaforë, një varg apo një imazh mund të ndikojë në cilësinë e jetës së individit dhe, përmes tij, në cilësinë e jetës shoqërore? Për ta kuptuar këtë, mund të përdorim një analogji të marrë nga vetë natyra. Ne e dimë se organizmat nuk e perceptojnë botën në të njëjtën mënyrë. Disa kafshë dallojnë vetëm një pjesë të spektrit të dritës, disa perceptojnë ngjyra që njeriu nuk i percepton, ndërsa disa organizma janë të aftë të dallojnë gjatësi valore në zona të spektrit që janë të padukshme për syrin njerëzor. Bota është e njëjtë, por kapaciteti perceptues ndryshon. Kjo na jep një metaforë të fuqishme për poezinë. Poezia nuk krijon domosdoshmërisht një botë tjetër; ajo na mundëson të shohim më shumë nga bota në të cilën jetojmë. Ajo zgjeron spektrin e perceptimit njerëzor jo në kuptimin fizik të shikimit, por në kuptimin emocional, psikologjik, moral, imagjinativ dhe ekzistencial.

Gjuha e zakonshme ka një funksion të domosdoshëm: ajo na mundëson të komunikojmë, të japim informacion, të përshkruajmë ngjarje, të përcaktojmë objekte, të organizojmë marrëdhënie dhe të ndërtojmë institucione. Por pikërisht sepse gjuha e përditshme është e detyruar të jetë funksionale, ajo shpesh e redukton kompleksitetin e realitetit. Një njeri mund të bëhet “emigrant”, “i papunë”, “i varfër”, “votues”, “punëtor”, “i huaj”, “i sëmurë”, “i suksesshëm”, “i dështuar”. Kategoritë janë të nevojshme për administrimin e realitetit, por ekziston gjithmonë rreziku që kategoria të zëvendësojë njeriun. Poezia ndërhyn pikërisht në këtë pikë. Ajo e çliron individin nga kategoria duke i rikthyer kompleksitetin. Ajo na kujton se pas çdo emërtimi ekziston një botë e tërë përvoje, kujtese, frike, shprese, dëshire, humbjeje dhe imagjinate.

Në këtë kuptim, poezia mund të konsiderohet një teknologji e vëmendjes. Në një shoqëri të mbingarkuar nga informacioni, vëmendja është bërë një nga burimet më të rralla. Njeriu bashkëkohor përballet çdo ditë me një sasi të jashtëzakonshme lajmesh, imazhesh, reklamash, komentesh, deklaratash dhe mesazhesh. Informacioni është i shumtë, por përjetimi i thellë i realitetit nuk është domosdoshmërisht më i madh. Përkundrazi, mbingarkesa informative mund të prodhojë një lloj mpirjeje perceptuese. Njeriu sheh shumë dhe, pikërisht për këtë arsye, mund të mos shohë asgjë në thellësi. Poezia e ndërpret këtë ritëm. Ajo kërkon ndalje. Kërkon rikthim. Kërkon lexim të dytë. Një varg poetik nuk është gjithmonë një informacion që merret dhe harrohet. Ai mund të mbetet në mendje, të ndryshojë kuptimin pas disa ditësh, të krijojë një lidhje të re midis dy përvojave dhe të na bëjë të shohim një ngjarje të njohur në një mënyrë që nuk e kishim parë më parë. Kjo është arsyeja pse poezia mund të ndikojë në cilësinë e jetës: ajo nuk shton vetëm informacionin që kemi për botën, por zgjeron mënyrën se si e përjetojmë atë.

Në këtë pikë, Poiesis/Polemos merr edhe një dimension politik. Demokracia është zakonisht e lidhur me të drejtën për të folur, me lirinë e shprehjes dhe me mundësinë për të kundërshtuar. Por një demokraci e gjallë kërkon diçka më shumë se të drejtën për të folur. Ajo kërkon aftësinë për të dëgjuar. Një shoqëri mund t'u japë të gjithëve të drejtën të flasin dhe, megjithatë, të mbetet një shoqëri që nuk dëgjon. Mund të ketë mijëra zëra, por shumë pak dëgjim. Në këtë kuptim, poezia mund të luajë një rol të veçantë. Ajo e stërvit njeriun të qëndrojë përballë një zëri tjetër pa e reduktuar menjëherë atë në një formulë. Poezia kërkon interpretim, durim dhe tolerancë ndaj paqartësisë. Ajo na mëson se jo çdo e vërtetë mund të thuhet me një fjali të vetme dhe se jo çdo përvojë njerëzore mund të mbyllet në një përkufizim. Kjo është një kompetencë thelbësisht demokratike.

Kështu lind ajo që mund të quhet demokracia perceptuese. Nëse demokracia institucionale përcakton se si organizohet pushteti dhe demokracia dialogjike përcakton se si qytetarët flasin me njëri-tjetrin, demokracia perceptuese pyet se çfarë është në gjendje një shoqëri të shohë, të ndiejë dhe të kuptojë. Një shoqëri demokratike nuk duhet vetëm të lejojë ekzistencën e dallimeve; ajo duhet të jetë në gjendje t'i perceptojë ato. Nuk mjafton të pranojmë në mënyrë abstrakte se tjetri ekziston. Duhet të kemi kapacitetin të afrohemi te përvoja e tij. Kjo nuk do të thotë se poezia prodhon automatikisht empati dhe as se leximi i poezisë e shndërron njeriun në qytetar më të mirë. Por ajo krijon një hapësirë në të cilën individi mund të përballet me kompleksitetin e përvojës njerëzore pa e reduktuar atë në kategori të gatshme. Kjo hapësirë është me rëndësi të jashtëzakonshme për një shoqëri që dëshiron të jetojë demokratikisht.

Në këtë pikë, polemos nuk duhet kuptuar si konflikt shkatërrues, por si tension krijues. Një demokraci pa dallime do të ishte uniformitet. Një demokraci e gjallë ka nevojë për mendime të ndryshme, për kundërshtime, për debate dhe për tension. Por konflikti bëhet produktiv vetëm kur ekziston një gjuhë që e lejon atë të mos shndërrohet në shkatërrim. Këtu poiesis bëhet e rëndësishme. Kur mendimet përplasen, krijohet mundësia për një ide të re. Kur përvojat përballen, mund të shfaqet një dimension i panjohur. Kur gjuhët hyjnë në tension, mund të lindë një kuptim i ri. Poezia është një nga format më të fuqishme të kësaj krijimtarie, sepse nuk e përsërit vetëm realitetin; ajo e rikrijon atë. Ajo e merr fjalën e zakonshme dhe e vendos në një marrëdhënie të re. E merr imazhin e konsumuar dhe e zhvendos. E merr përvojën personale dhe e bën të komunikueshme për të tjerët.

Pikërisht këtu poezia kalon nga emocioni individual në një formë të mundshme të inteligjencës kolektive. Shoqëria nuk ndërtohet vetëm nga fakte dhe të dhëna. Ajo ndërtohet edhe nga mënyra se si njerëzit i përjetojnë faktet. Dy njerëz mund të jetojnë në të njëjtin qytet dhe të kenë dy realitete krejtësisht të ndryshme. Dy qytetarë mund të kenë të njëjtin informacion për një ngjarje dhe të përjetojnë emocione krejtësisht të ndryshme. Një statistikë mund të na tregojë sa njerëz kanë emigruar, por nuk mund të na tregojë plotësisht çfarë do të thotë për një nënë të shohë fëmijën e saj duke u larguar. Një raport ekonomik mund të na tregojë rritjen ose rënien e të ardhurave, por nuk mund të përmbajë të gjithë ankthin, dinjitetin, shpresën ose poshtërimin që mund të fshihet pas një shifre. Poezia nuk e zëvendëson statistikën dhe as raportin. Ajo bën diçka tjetër: e bën të përjetueshëm atë që statistika vetëm e regjistron.

Në këtë kuptim, poezia mund të jetë një arkiv i përvojës njerëzore. Ajo ruan jo vetëm atë që një shoqëri ka menduar, por edhe atë që ka ndier. Dokumentet historike mund të na tregojnë se çfarë ndodhi; poezia mund të na afrohet te pyetja se si u përjetua ajo që ndodhi. Kjo është arsyeja pse poezia ka një marrëdhënie të thellë me kujtesën kolektive. Ajo mund të ruajë zëra që nuk kanë hyrë në arkivat zyrtare, emocione që nuk janë regjistruar në statistika dhe përvoja që nuk kanë gjetur vend në gjuhën e institucioneve.

Në të njëjtën kohë, poezia është një kundërforcë ndaj klisheve kulturore. Çdo shoqëri krijon klishe për suksesin, dashurinë, familjen, emigrimin, atdheun, tjetrin, të huajin, gruan, burrin, të pasurin, të varfrin dhe të gjitha kategoritë e tjera përmes të cilave përpiqemi ta organizojmë realitetin. Me kalimin e kohës, këto klishe fillojnë të duken si vetë realiteti. Poezia ka fuqinë t'i ndërpresë. Ajo e merr një kuptim të gatshëm dhe e bën përsëri të çuditshëm. E kthen atë që dukej e njohur në një pyetje. E detyron lexuesin të ndalet dhe të mendojë: ndoshta ajo që unë e quaj realitet është vetëm një mënyrë e mësuar për ta parë realitetin.

Kjo është një nga arsyet pse poezia është forcë shoqërore. Ajo nuk është domosdoshmërisht revolucionare sepse thërret për revolucion; mund të jetë revolucionare sepse ndryshon mënyrën se si një njeri e percepton atë që kishte pranuar pa e vënë në dyshim. Në këtë kuptim, poezia është një formë e rezistencës ndaj automatizimit të mendimit. Ajo i rikthen individit të drejtën për të parë ndryshe.

Shoqëria bashkëkohore ka nevojë pikërisht për këtë aftësi. Teknologjia, algoritmet dhe sistemet e informacionit janë duke e bërë gjithnjë e më të shpejtë prodhimin dhe shpërndarjen e informacionit. Por shpejtësia nuk është e njëjtë me kuptimin. Efikasiteti nuk është i njëjtë me urtësinë. Informacioni nuk është i njëjtë me perceptimin. Në një botë që na kërkon të reagojmë menjëherë, poezia mund të na mësojë të mos reagojmë gjithmonë menjëherë. Në një botë që kërkon përgjigje të shpejta, ajo na kujton se disa pyetje duhet të qëndrojnë të hapura. Në një kulturë që e mat vlerën përmes dobisë, ajo mbron të drejtën e njeriut për të qenë më shumë sesa një funksion ekonomik, politik apo social.

Kjo na çon te koncepti i cilësisë së jetës. Në kuptimin klasik, cilësia e jetës matet përmes shëndetit, të ardhurave, arsimit, sigurisë, strehimit dhe kushteve të tjera materiale. Këto janë elemente të domosdoshme. Por cilësia e jetës nuk është identike me cilësinë e përvojës së jetës. Dy njerëz mund të kenë kushte të ngjashme materiale dhe të jetojnë me intensitete krejtësisht të ndryshme. Njëri mund të jetojë në një botë të varfër emocionalisht, ndërsa tjetri në një botë të pasur me marrëdhënie, kujtime, imagjinatë dhe kuptime. Poezia vepron pikërisht në këtë hapësirë. Ajo mund të rrisë ndjeshmërinë, imagjinatën, kompleksitetin emocional, tolerancën ndaj ambiguitetit dhe aftësinë për të parë nga perspektiva të ndryshme. Prandaj, kur themi se poezia rrit cilësinë e jetës, nuk po themi se ajo rrit domosdoshmërisht të ardhurat apo zgjidh problemet praktike. Po themi se ajo mund të zgjerojë cilësinë e përvojës njerëzore.

Poezia nuk ndërton ura, nuk shëron sëmundje, nuk prodhon energji, nuk harton buxhete dhe nuk organizon zgjedhje. Por kjo nuk e bën të padobishme. Një shoqëri ka nevojë për inxhinierë, mjekë, ekonomistë, juristë, politikanë dhe shkencëtarë, por ka nevojë gjithashtu për gjuhë që t'i kujtojnë njeriut pse gjithë kjo veprimtari ekziston. Poezia nuk e zëvendëson shkencën; ajo mund të mbrojë dimensionin njerëzor që rrezikon të humbasë kur gjithçka reduktohet në të dhëna. Nuk e zëvendëson politikën; ajo mund të na kujtojë se pas çdo vendimi politik ekzistojnë jetë konkrete. Nuk e zëvendëson historinë; ajo mund të ruajë mënyrën se si historia është ndier nga ata që e kanë jetuar.

Për këtë arsye, poezia mund të konsiderohet një formë e infrastrukturës simbolike të shoqërisë. Ashtu si rrugët lidhin hapësirat fizike, poezia mund të lidhë hapësirat e brendshme të njerëzve. Ashtu si arkivat ruajnë dokumentet, poezia ruan përvojën. Ashtu si institucionet organizojnë marrëdhëniet shoqërore, poezia mund të ndikojë në mënyrën se si njerëzit e imagjinojnë njëri-tjetrin. Ajo krijon ura ndërmjet përvojave që në jetën e zakonshme mund të mbeten të izoluara.

Kjo bëhet veçanërisht e rëndësishme në një shoqëri të fragmentuar. Njeriu bashkëkohor jeton gjithnjë e më shumë brenda flluskave të informacionit, bindjeve politike, identiteteve kulturore dhe komuniteteve të ngushta. Algoritmet priren t'i tregojnë individit më shumë nga ajo që ai tashmë pëlqen. Kështu, shoqëria rrezikon të humbasë kontaktin me kompleksitetin. Poezia, kur është vërtet poetike, e kundërshton këtë mbyllje. Ajo nuk na jep gjithmonë atë që duam të dëgjojmë. Na vendos përballë të papriturës. Na detyron të hyjmë në një përvojë që nuk është e jona. Në këtë kuptim, ajo mund të krijojë një hapësirë të përbashkët përtej identiteteve të gatshme.

Këtu Poiesis/Polemos mund të marrë edhe një kuptim metodologjik. Nëse duam të kuptojmë se si poezia ndërhyn në shoqëri, nuk mjafton të analizojmë vetëm tekstin. Duhet të studiojmë edhe lexuesin, reagimin, kujtesën, emocionin, dialogun dhe ndryshimin e perceptimit. Kjo hap mundësinë e një fushe kërkimi ndërdisiplinore ku letërsia takohet me psikologjinë, shkencat njohëse, sociologjinë, filozofinë politike dhe studimet e komunikimit. Mund të pyetet nëse ekspozimi i vazhdueshëm ndaj poezisë ndikon në aftësinë për të identifikuar emocione komplekse, në tolerancën ndaj paqartësisë, në empatinë ndaj përvojave të ndryshme, në fleksibilitetin interpretues, në kreativitet dhe në gatishmërinë për dialog. Këto pyetje nuk e zvogëlojnë poezinë duke e futur në laborator; përkundrazi, mund të na ndihmojnë të kuptojmë më mirë mekanizmat përmes të cilëve ajo ndikon në jetën njerëzore.

Por ekziston edhe një dimension tjetër, ndoshta më i thellë: fantazia si nevojë sociale. Shoqëritë moderne kanë investuar jashtëzakonisht shumë në racionalizim. Ne planifikojmë, masim, klasifikojmë, parashikojmë dhe algoritmizojmë. Këto aftësi janë të jashtëzakonshme dhe të domosdoshme. Por një shoqëri që vetëm mat atë që ekziston mund ta humbasë aftësinë për të imagjinuar atë që ende nuk ekziston. Nuk mund të ndërtohet një e ardhme që nuk është në gjendje të imagjinohet. Këtu poezia bëhet laborator i së mundshmes. Ajo krijon marrëdhënie të reja ndërmjet fjalëve, imazheve dhe ideve. Ajo prodhon forma që më parë nuk ekzistonin. Ajo i jep gjuhë asaj që ende nuk ka emër. Për këtë arsye, poezia nuk duhet konsideruar arratisje nga realiteti. Në shumë raste, ajo është një mënyrë për ta zgjeruar realitetin deri te mundësitë që ai fsheh.

Kjo është veçanërisht e rëndësishme për demokracinë. Një demokraci nuk jeton vetëm nga administrimi i së tashmes. Ajo duhet të ketë aftësinë të imagjinojë të ardhmen. Nëse qytetarët nuk mund të imagjinojnë një shoqëri më të drejtë, më të lirë, më humane dhe më gjithëpërfshirëse, atëherë demokracia rrezikon të bëhet vetëm administrim i asaj që ekziston. Poiesis e rikthen mundësinë e së resë. Polemos e vë atë në provë përmes diskutimit dhe kundërshtimit. Kështu, të dyja së bashku krijojnë një model të jetës demokratike në të cilin shoqëria nuk është vetëm konsumuesja e realitetit, por edhe krijuesja e tij.

Në fund, Poiesis / Polemos mund të kuptohet si një teori e jetës së përbashkët. Polemos hap hapësirën e dialogut përmes dallimit dhe kundërshtimit. Poiesis zgjeron hapësirën e mundësisë përmes krijimit. Poezia i bashkon këto dy lëvizje duke ndërhyrë në gjuhën me të cilën shoqëria e mendon dhe e përjeton veten. Ajo nuk premton zgjidhje për çdo problem praktik. Nuk është program politik dhe nuk duhet të bëhet i tillë. Forca e saj qëndron diku tjetër: në aftësinë për të na treguar, brenda veprimeve të zakonshme të përditshme, gjëra që gjuhët e zakonshme nuk arrijnë t'i tregojnë. Ndoshta vetëm muzika i afrohet kësaj fuqie në mënyrën e saj të veçantë.

Prandaj pyetja nuk është thjesht nëse poezia mund ta ndryshojë shoqërinë. Pyetja më e rëndësishme është se çfarë lloj shoqërie krijohet kur njerëzit janë të aftë të shohin më shumë, të ndiejnë më thellë, të imagjinojnë më gjerë dhe të dëgjojnë më me kujdes njëri-tjetrin. Përgjigjja e Poiesis/Polemos është se një shoqëri e tillë mund të jetë më e ndjeshme, më komplekse, më krijuese dhe potencialisht më demokratike. Demokracia nuk fillon vetëm në kutinë e votimit. Ajo fillon shumë më herët, në aftësinë për ta parë tjetrin si më shumë sesa një etiketë, për ta dëgjuar si më shumë sesa një kundërshtar dhe për ta imagjinuar shoqërinë si më shumë sesa një strukturë të dhënë njëherë e përgjithmonë.

Në këtë kuptim, poezia është një forcë shoqërore jo sepse zgjidh problemet e shoqërisë, por sepse ndryshon kapacitetin njerëzor për t'i parë ato. Ajo e zgjeron spektrin e përvojës, e bën emocionin të komunikueshëm, e sfidon klishetë, e pasuron kujtesën, e ushqen fantazinë dhe krijon mundësi të reja për dialog. Nëse gjuha e zakonshme na ndihmon të komunikojmë atë që dimë, poezia na çon drejt asaj që ende nuk dimë se dimë. Dhe pikërisht aty qëndron fuqia e saj më e madhe: poezia nuk e ndryshon domosdoshmërisht botën duke i dhënë asaj zgjidhje; ajo e ndryshon njeriun duke i zgjeruar botën që ai është në gjendje të shohë.

Kjo mund të jetë edhe formula më e shkurtër e Poiesis/Polemos, ku Polemos hap hapësirën e dialogut dhe Poiesis zgjeron hapësirën e perceptimit. Pra, poezia e bën shoqërinë të ndiejë atë që dialogu i zakonshëm nuk arrin ta thotë. Dhe një shoqëri që arrin të shohë më shumë nga vetvetja është një shoqëri që ka mundësi të jetojë jo vetëm më drejt, por edhe më plotë, më intensivisht, më kompleksisht dhe me më shumë ngjyra.

 ________

Sqarim: Poiesis dhe Polemos janë dy koncepte filozofike greke të lashta që përfaqësojnë forca të kundërta, por themelore të ekzistencës: poiesis do të thotë "bërje" ose "nxjerrje në dritë" (krijim), ndërsa polemos do të thotë "luftë" ose "grindje" (konflikt/tension).