Fatmir Terziu: Poemë, si vazhdimësi e një tradite të hershme të ligjërimit poetik kombëtar shqiptar

Poema “O moj Shqipëri me vlerë!” e Prof. Dr. Eshref Ymerit duhet lexuar jo thjesht si një tekst politik i momentit, por si vazhdimësi e një tradite të hershme të ligjërimit poetik kombëtar shqiptar, që buron nga kënga popullore, nga vajtimi kolektiv dhe nga thirrja patriotike. Në këtë kuptim, ajo ngjan më shumë me një lamentacion kombëtar sesa me një poemë politike në kuptimin e ngushtë të fjalës. Nga pikëpamja e historisë së letërsisë, poezia ndërtohet mbi modelin e apostrofës tradicionale: Shqipëria personifikohet si nënë, si shqipe, si trup i gjallë që vuan, tradhtohet dhe kërkon shpëtim. Kjo teknikë është e njohur në folklorin shqiptar që nga këngët e Rilindjes Kombëtare, ku atdheu nuk paraqitet si territor, por si qenie shpirtërore. Në këtë aspekt, Ymeri qëndron në vazhdën e Naim Frashërit dhe të traditës popullore të këngëve të mërgimit, ku Shqipëria është një figurë e gjallë me të cilën poeti dialogon.

Akademikisht, vlera më e veçantë e kësaj poeme qëndron në faktin se ajo ringjall një zhanër që në letërsitë europiane njihet si poezia e protestës kombëtare. Në periudha krizash historike, shumë kombe kanë prodhuar tekste të ngjashme. Në letërsinë polake, për shembull, poeti romantik Adam Mickiewicz i drejtohej Polonisë së copëtuar nga fuqitë e huaja pothuajse me të njëjtin ton profetik dhe vajtues. Në veprat e tij, Polonia paraqitet si një komb i martirizuar që humbet bijtë në mërgim, një motiv që gjen jehonë edhe te vargjet e Ymerit për largimin masiv të shqiptarëve. Në traditën ruse, Nikolai Nekrasov ndërtoi poezi ku Rusia paraqitej si një nënë e vuajtur, e tradhtuar nga sunduesit dhe nga padrejtësitë shoqërore. Edhe aty gjejmë të njëjtën ndërthurje të zemërimit moral me dhembjen popullore që shfaqet në poemën e Ymerit. Po kështu, në Greqinë e shekullit XIX, Dionysios Solomos, në himnin e tij të famshëm kushtuar lirisë, e përdori poezinë si instrument mobilizues kombëtar, duke e kthyer vargun në thirrje publike. Ndërsa Solomosi këndonte çlirimin, Ymeri këndon shqetësimin për fatin e kombit; por mekanizmi poetik mbetet i njëjtë: poeti e sheh veten si zë të ndërgjegjes kolektive. Një krahasim edhe më i afërt mund të bëhet me poezinë irlandeze të shekujve XVIII-XIX. Figura si Thomas Davis shkruanin këngë politike që këndoheshin nga populli dhe që akuzonin klasën drejtuese për humbjen e sovranitetit kombëtar. Këto tekste kishin ritëm të thjeshtë, përsëritje të shpeshta dhe gjuhë të drejtpërdrejtë, pikërisht si në poezinë e Ymerit.

Nga ana stilistike, poema mbështetet fuqishëm në elemente të krijimtarisë gojore:

1.     vargu i rregullt dhe rimat e shpeshta;

2.     përsëritjet formulare;

3.     thirrjet drejtuar Shqipërisë;

4.     kontrasti midis “popullit” dhe “pushtetit”;

5.     përdorimi i figurave të njohura folklorike si shqipja, stuhia, helmimi, mërgimi dhe tradhtia.

Kjo e bën tekstin të tingëllojë më shumë si një këngë e mundshme popullore sesa si një poemë moderne elitare. Pikërisht këtu qëndron lidhja e saj me traditën e munguar të këngës qytetare dhe patriotike shqiptare: ajo kërkon të flasë në emër të shumicës, jo të individit.

Një element tjetër me interes është prania e motivit të shpopullimit. Ky motiv është bërë dominant në letërsitë e kombeve të vogla që kanë përjetuar emigrim masiv. Në letërsinë irlandeze pas urisë së madhe, në poezinë armene pas shpërnguljeve, madje edhe në letërsinë ballkanike të pasviteve 1990, largimi i njerëzve paraqitet si humbje biologjike e kombit. Kur Ymeri shkruan për “një milion t’i ka degdisur”, ai po prek pikërisht këtë nerv historik të letërsive të vogla europiane.

Në përfundim, kjo poemë mund të lexohet si një himn proteste dhe elegji kombëtare, e ndërtuar mbi matricën e këngës popullore shqiptare dhe të poezisë patriotike europiane. Ajo nuk synon kompleksitetin estetik të poezisë moderne, por fuqinë e komunikimit kolektiv. Në këtë kuptim, ajo afrohet me traditën e Mickiewicz-it në Poloni, të Nekrasovit në Rusi, të Solomosit në Greqi dhe të poetëve patriotë irlandezë: tekste që lindin në momente tensioni historik dhe që synojnë të zgjojnë ndërgjegjen kombëtare përmes gjuhës së drejtpërdrejtë, ritmit popullor dhe pathosit qytetar. Kjo është arsyeja pse poema e Eshref Ymerit mund të shihet si një prelud modern i një kënge të madhe kolektive, një jehonë e vonë e asaj tradite shqiptare ku poezia nuk ishte vetëm art, por edhe thirrje, kujtesë dhe alarm kombëtar.