Fatmir Terziu: Plasticiteti letrar dhe publicistik i veprës së Palok Traboinit

Palok Traboini është një nga ato figura të kulturës shqiptare që historia nuk i ka harruar plotësisht, por që ende nuk i ka dhënë vendin që meritojnë në kujtesën letrare dhe publicistike shqiptare. Ai njihet si mësues, publicist, poet, luftëtar dhe bashkëpunëtor i lëvizjes kombëtare, si dhe si sekretar i Dedë Gjo Lulit. Burimet biografike e vendosin lindjen e tij më 10 prill 1888 në Traboin të Hotit dhe vdekjen më 14 korrik 1951 në Shkodër.

Por rëndësia e Traboinit nuk qëndron vetëm në rolin që ai pati në ngjarjet kombëtare të kohës. Ajo që e bën veprën e tij veçanërisht të çmuar është mënyra se si në shkrimet e tij bashkohen publicistika, historia, gjuha, kujtesa dhe ideja e kombit.

Në artikullin “Gjinia e kombit shqiptar”, botuar në gazetën “Bashkimi” më 17 dhe 24 prill 1910, Traboini përpiqet të shpjegojë prejardhjen dhe lidhjen e shqiptarëve me njëri-tjetrin. Ai shkruan: “Ne shqiptarët tash katërmijë e ma shumë vjet kemi qëndrue mbi tokë...”

Dhe më tej shpreh një bindje që ishte pjesë e mendimit kombëtar të kohës së tij: lidhjen e shqiptarëve me pellazgët dhe lashtësinë e tyre. Vetë teksti i vitit 1910 e dëshmon qartë këtë mënyrë të të menduarit.

Këtu duhet bërë një dallim i rëndësishëm. Sot nuk mund ta lexojmë këtë tezë si një përfundim të shkencës moderne mbi origjinën e shqiptarëve. Ajo duhet lexuar brenda horizontit intelektual të fillimit të shekullit XX, kur çështja e prejardhjes së shqiptarëve ishte e lidhur ngushtë me përpjekjen për të argumentuar lashtësinë, identitetin dhe të drejtën historike të kombit.

Pikërisht këtu qëndron një nga vlerat e Traboinit: ai nuk është thjesht dëshmitar i një kohe, por edhe shprehës i mënyrës se si ajo kohë e mendonte kombin.

Në shkrimet e tij, gjuha nuk është vetëm mjet komunikimi. Ajo është shenjë e përkatësisë. Në artikullin “Gjinia e kombit shqiptar”, Traboini u drejtohet atyre “që flasin gjuhën shqipe, që rrjedhin prej fisit tonë e që janë nji gjaku me ne”, duke kërkuar që ata të duhen e të respektohen, pavarësisht nga feja dhe besimi. Ky dimension i mendimit të tij është veçanërisht domethënës, sepse e vendos gjuhën dhe bashkësinë kulturore mbi ndarjet fetare.

Prandaj Traboini duhet parë më shumë si publicist i mendimit kombëtar sesa si autor i një “teorie shkencore” në kuptimin që i japim këtij termi sot.

Në këtë pikë qëndron edhe plasticiteti i veprës së tij. Mendimi i Traboinit lëviz nga historia te gjuha, nga gjuha te identiteti, nga identiteti te përgjegjësia shoqërore dhe nga kjo e fundit te ideja e bashkimit kombëtar.

Në shkrimin e tij “Lidhësia forcon kombin”, botuar në “Bashkimi” më 3 prill 1910, ai e shikon bashkimin si një kusht të përparimit kombëtar. Ndërsa në shkrimin “Vrasjet tona”, të 1 majit 1910, shqetësimi i tij zhvendoset te plagët e brendshme të shoqërisë shqiptare. Këto tekste tregojnë se publicistika e tij nuk ishte thjesht deklarative; ajo synonte të ndërhynte në problemet konkrete të shoqërisë së kohës. Por Traboini nuk mbetet vetëm te publicistika. Ai është edhe poet. Në poemën “Lufta e Maleve”, të lidhur me ngjarjet e kryengritjes së Malësisë dhe me figurat e saj, historia kthehet në varg. Botimi i poemës lidhet me vitin 1911 dhe me Prizrenin.

Vargjet:

“duel Iradija e u ndrrue zakoni

n'kambë na u ngreh Konstitucjoni

na u shpall ky usull i ri...”

dëshmojnë një poezi që nuk synon vetëm bukurinë estetike. Ajo kërkon të regjistrojë kohën. Historia, në poezinë e Traboinit, nuk qëndron në distancë; ajo është ngjarje e gjallë, e dëgjuar, e parë dhe e përjetuar.

Edhe vargjet:

“n'katër qoshet krisi topi

u ngreh shpata dhe konopi...”

e afrojnë lexuesin me atmosferën e një kohe të trazuar, ku fjala poetike shndërrohet në një lloj kujtese kolektive.

Në këtë aspekt, “Lufta e Maleve” ka rëndësi jo vetëm si tekst poetik, por edhe si dokument i ndjeshmërisë kombëtare të një brezi. Në të shfaqen figura të tilla si Dedë Gjo Luli dhe luftëtarë të tjerë të Malësisë, duke e lidhur poezinë me një histori që Traboini e kishte përjetuar nga afër.

Kjo është arsyeja pse vepra e Traboinit nuk duhet lexuar vetëm përmes një kriteri të sotëm estetik. Ajo kërkon edhe leximin historik. Fjala e tij është njëkohësisht poezi, dëshmi dhe ndërhyrje publike.

Edhe jeta e tij e shpjegon këtë lidhje të pazakontë midis fjalës dhe veprimit. Palok Traboini u rrit në një mjedis ku shkollimi ishte privilegj i rrallë. Sipas të dhënave biografike, Dedë Gjo Luli ndërhyri që ai të shkollohej në Shkodër, në Shkollën Tregtare Italiane. Më pas Traboini u bë mësues dhe veprimtar, duke u përfshirë në ngjarjet e Malësisë së Madhe dhe në luftën kombëtare.

Kështu, tek ai fjala nuk ishte e ndarë nga veprimi. Kjo është ndoshta një nga arsyet pse Traboini duhet rilexuar sot. Ai nuk na jep një sistem shkencor të përfunduar mbi origjinën e shqiptarëve. Nuk na ofron një teori gjuhësore që mund ta përdorim pa rezervë në studimet bashkëkohore. Na ofron diçka tjetër, po aq të rëndësishme për historinë e mendimit shqiptar: dëshminë e një intelektuali të fillimit të shekullit XX që përpiqej, me mjetet kulturore dhe dijet që kishte në dispozicion, të shpjegonte se çfarë ishte kombi shqiptar dhe çfarë duhej ta mbante atë të bashkuar. Kjo e bën Traboinin të rëndësishëm.

Prandaj, kur flasim për “plasticitetin” e veprës së tij, nuk duhet ta kuptojmë këtë si një plasticitet të shkencës, por si aftësinë e një autori për të kaluar natyrshëm nga historia te publicistika, nga gjuha te poezia, nga kujtesa te ideali kombëtar dhe nga përvoja personale te mesazhi kolektiv.

Vepra e Palok Traboinit ka nevojë për një lexim të ri, më të qetë dhe më kritik. Jo për ta mitizuar, por për ta kuptuar. Jo për t'i kthyer bindjet e tij të vitit 1910 në të vërteta të pandryshueshme të shekullit XXI, por për të kuptuar se çfarë kuptimi kishin ato në kohën kur u shkruan. Në këtë mënyrë, Traboini nuk zvogëlohet. Përkundrazi, bëhet më i madh.

Sepse një autor nuk nderohet duke i kthyer çdo mendim të tij në dogmë. Ai nderohet duke e lexuar me seriozitet, duke e vendosur në kohën e vet dhe duke nxjerrë prej veprës atë që ende mund të flasë me të tashmen. Dhe Palok Traboini ka ende çfarë të na thotë. Ka sidomos një fjalë që mbetet: lidhësia. Në një kohë kur ai e shihte ndarjen si rrezik për kombin, ai kërkonte bashkimin, gjuhën e përbashkët, respektin për njëri-tjetrin dhe kapërcimin e ndarjeve fetare. Kjo e bën publicistikën e tij jo vetëm një dëshmi të së kaluarës, por edhe një tekst që mund të rilexohet në të tashmen. Palok Traboini nuk duhet të mbetet vetëm një emër në kujtesën e luftëtarëve të Deçiqit. Ai meriton të lexohet edhe si një nga zërat e hershëm të publicistikës shqiptare që e shndërroi përvojën e vet historike në fjalë, poezi dhe mendim kombëtar.