Fatmir Terziu: Nëse do poezi…, më thuaj i lexove? Lexo Ana Kove!

Nëse do poezi…, më thuaj i lexove? Lexo Ana Kove!

E kam takuar poeten Ana Kove në një mbrëmje të butë në Sarandë, ku fjala poetike rridhte natyrshëm mes nesh, nën shoqërinë e dy zërave të tjerë të ndjeshëm, Irena Gjoni dhe Dashamir Malo. Ishte një takim ku poezia nuk diskutohej thjesht si tekst, por si përjetim, si frymë, si trup që merr formë në gjuhë. Pikërisht kjo përvojë e drejtpërdrejtë e bën leximin e vargjeve të saj jo vetëm një akt estetik, por një rikthim në një diskurs të gjallë, të mishëruar në sensualitetin e fjalës. Në këtë kontekst, poezia e Ana Koves shfaqet si një ndërthurje e rafinuar e trupit dhe shpirtit, një poezi që nuk i shmanget erotikes, valës së Liqenit të Pogradecit dhe freskisë së Zvicrës, por e sublimon atë në një gjuhë të lartë poetike, duke e bërë sensualitetin një kategori diskursive dhe estetike. Teksti “Chateao de Lavigny” hap një hapësirë simbolike ku natyra dhe trupi ndërthuren në një metaforikë të dendur: shiu i jargavanit, retë që “shprazen mes gjinjve”, apo “dëshirat mbi buzë” krijojnë një univers ku kufijtë mes së jashtmes dhe së brendshmes treten. Kjo teknikë e përthithjes së natyrës në trup dhe anasjelltas është karakteristike për një poetikë postmoderne që gjen jehonë te autorë si Paul Celan apo Marguerite Duras, ku fragmentimi dhe intensiteti ndijor bëhen mjete të shprehjes së përvojës.

Në ciklin “Ne me quitte pas”, që evokon intertekstualisht këngën ikonike të Jacques Brel, poezia e Koves zhvendoset në një regjistër më dramatik, ku dashuria shfaqet si tension i përhershëm mes mungesës dhe dëshirës. Përsëritja obsesive “për me t’pas” krijon një ritëm të brendshëm që e afron tekstin me një formë liturgjie erotike, ku trupi bëhet altar i përjetimit. Kjo përkujton në një farë mase intensitetin emocional të Anne Carson, e cila gjithashtu ndërton ura mes mitit, trupit dhe gjuhës.

Tematika e sensualitetit në poezinë e saj nuk është lineare; ajo shfaqet në trajta të ndryshme, nga shpërthimi i “Prej së pari” te delikatesa e “Margaritat”. Në këtë të fundit, loja e thjeshtë “më do, s’më do” transformohet në një akt të thellë erotik dhe ekzistencial, ku margaritata nuk është më vetëm një lule, por një trup që “shkërmoqet mbi trup”. Kjo lloj dekonstruksioni i simbolit tradicional është një strategji tipike postmoderne, që mund të krahasohet me poetikën e Carol Ann Duffy, e cila shpesh rishkruan simbolet klasike në një prizëm bashkëkohor dhe intim. Në poezinë “Dhjetor”, sensualiteti kalon në një dimension më të errët, ku mungesa dhe dhimbja bëhen pjesë e të njëjtit univers ndijor. “Shije limonësh” që ëmbëlsojnë një muaj të ftohtë krijojnë një kontrast të fortë sinestetik, duke e bërë përvojën poetike njëkohësisht të prekshme dhe të pakapshme. Kjo aftësi për të ndërthurur ndjesi të ndryshme shqisore e afron Koven me poetikën e Ocean Vuong, ku kujtesa, trupi dhe gjuha ndërthuren në një teksturë të ndërlikuar emocionale.

“Valle gishtash” dhe “Maj” e çojnë më tej këtë diskurs, duke e vendosur trupin në qendër të një koreografie poetike ku çdo gjest, çdo prekje, bëhet gjuhë më vete. Këtu, erotika nuk është më vetëm temë, por strukturë, mënyra se si ndërtohet vargu, ritmi, ndërprerjet, të gjitha kontribuojnë në krijimin e një përvoje që është njëkohësisht fizike dhe estetike. Në këtë aspekt, mund të flitet për një “poetikë të trupit”, ku fjala nuk përshkruan trupin, por bëhet vetë trup. Kulmi i këtij diskursi arrin në “Ekstaza e Sibilës”, ku dimensioni mitik ndërthuret me atë erotik dhe filozofik. Referencat ndaj Sibilës dhe Orfeut krijojnë një hapësirë intertekstuale ku dashuria, mëkati dhe virtyti vendosen në një tension të përhershëm. Kjo poezi artikulon një qëndrim të qartë: dashuria nuk është as mëkat, as virtyt, por një gjendje e pashtershme e qenies. Kjo qasje e afron Koven me diskurset bashkëkohore që sfidojnë binaritetet tradicionale dhe kërkojnë një gjuhë të re për të shprehur kompleksitetin e përvojës njerëzore.

Theksoj, se, poezia e Ana Kove është një projekt estetik i mirëartikuluar, që ndërthur sensualitetin me reflektimin, trupin me gjuhën, individin me mitin. Ajo arrin të krijojë një diskurs poetik të rafinuar, ku çdo varg është një hap drejt një njohjeje më të thellë të vetes dhe tjetrit. Në një kohë kur poezia shpesh rrezikon të bjerë në klishe ose në abstraksion të thatë, Kove ofron një alternativë të fuqishme: një poezi që ndjehet, që përjetohet dhe që mbetet. Në vazhdën e këtij leximi diskursiv dhe tematik, profili i Ana Kove merr një dimension edhe më të plotë kur vendoset në kontekstin e formimit dhe veprimtarisë së saj intelektuale. Ajo nuk është vetëm një zë poetik i ndjeshëm dhe i guximshëm në trajtimin e sensualitetit, por edhe një figurë e konsoliduar akademikisht dhe ndërkulturorisht, çka reflektohet drejtpërdrejt në strukturën e mendimit dhe të gjuhës së saj poetike.

Formimi i saj në Instituti Goethe në vitin 2001, në fushën “Gjermanisht si gjuhë e huaj në teori dhe praktikë”, i ka dhënë një bazë të fortë në ndërgjegjësimin gjuhësor dhe në ndjeshmërinë ndaj nuancave të komunikimit. Kjo ndjeshmëri për gjuhën si sistem dhe si përvojë e gjallë është e dukshme në vargun e saj, ku çdo fjalë duket e përzgjedhur me një vetëdije të lartë estetike. Më tej, studimet master në Universiteti Evropian Viadrina (2002–2004) në “Media dhe Komunikim Ndërkulturor” e kanë pajisur me një horizont të gjerë konceptual, duke e bërë poezinë e saj një hapësirë dialogu mes kulturave, miteve dhe përvojave të ndryshme. Ky formim ndërkulturor ndërthuret natyrshëm me bazën e saj në “Gjuhë dhe Letërsi Shqipe” në Universiteti i Tiranës (1986–1990), duke krijuar një identitet poetik që është njëkohësisht i rrënjosur dhe i hapur. Pikërisht kjo dyfishësi, rrënja dhe hapja, e bën poezinë e saj të komunikojë me traditën, por edhe ta tejkalojë atë në një frymë bashkëkohore.

Veprat e saj, si “Shën Valentin ku ishe”, “Djegë Ujërash”, “Nimfa e pemës së humbur” dhe “Kambanat e së dielës”, përbëjnë një korpus të rëndësishëm poetik ku temat e dashurisë, trupit, mungesës dhe transcendencës zhvillohen në mënyrë të vazhdueshme dhe të thelluar. Në këto libra, lexuesi ndesh një evolucion të qartë të zërit poetik, nga një ndjeshmëri më e përmbajtur drejt një artikulimi gjithnjë e më të lirë dhe të guximshëm të përvojës intime. Vlerësimet dhe çmimet e shumta në hapësirën shqiptare, në Shqipëri, Kosovë dhe Mal të Zi, nuk janë thjesht tregues formalë të suksesit, por dëshmi e një rezonance të gjerë që poezia e saj krijon në publik dhe në kritikë. Studiues, hulumtues dhe gazetarë kanë ndalur vëmendjen mbi veprën e saj pikërisht për këtë aftësi për të ndërtuar një diskurs poetik që është njëkohësisht estetikisht i rafinuar dhe emocionalisht i fuqishëm.

Në të njëjtën kohë, kontributi i saj në përkthim e zgjeron edhe më tej këtë profil. Përkthimi, si akt ndërmjetësimi kulturor, kërkon një ndjeshmëri të dyfishtë: ndaj gjuhës burimore dhe ndaj asaj pritëse. Kjo përvojë reflektohet në poezinë e saj si një elasticitet gjuhësor dhe një aftësi për të përthithur e transformuar ndikime të ndryshme, duke e bërë tekstin e saj një hapësirë të hapur ku rezonojnë jehona të shumë kulturave dhe traditave letrare. Në këtë mënyrë, Ana Kove shfaqet jo vetëm si një poete e sensualitetit të rafinuar, por si një ndër zërat më të artikuluar të poezisë bashkëkohore shqiptare, ku përvoja personale, formimi akademik dhe ndërveprimi kulturor bashkohen në një projekt të qëndrueshëm estetik dhe intelektual.