Fatmir Terziu: “Nuk pati kohë…” - kur kujtesa bëhet pikë dhimbjeje

Vërtet një poezi zemre. Një varg shpirti, një memorje e riprodhuar ku vetë memorja është pikim i dhimbjes së vërtetë. Më pëlqeu, ndaj u ndala tek kjo poezi. Poetja e shkëputi nga vëllimi i saj poetik, nga përmbledhja me poezi “NJË NGA JU”, dhe na ftoi ta lexojmë. Unë mendoj se duhet ta vlerësojmë. Jo thjesht sepse është një poezi që flet për një nënë, një baba, një humbje apo një familje, por sepse brenda kësaj historie të vogël familjare fshihet një kujtesë shumë më e gjerë njerëzore. “Nuk pati kohë…” është një poezi ku dhimbja nuk shfaqet e zhurmshme. Ajo vjen e përmbajtur, e thyer në vargje të shkurtra, sikur edhe fjala vetë e ka të vështirë të ecë përpara. Që në titull, Ildije Xhemali vendos përballë dy realitete: vdekjen dhe detyrimin për të jetuar. Nëna nuk pati kohë të përkujtonte burrin e saj “me të duhurin nderim”, sepse pas largimit të tij ajo mbeti përballë një tjetër realiteti: “një grusht me çiliminj”. Kjo është tragjedia e vërtetë e poezisë. Vdekja e burrit nuk i dha as kohën e duhur për të qarë, sepse mbi dhimbjen personale u vendos menjëherë përgjegjësia për fëmijët. Këtu poetja e ndërton figurën e nënës përmes kujtesës së bijës. Nëna nuk rrëfen vetë; ajo rikthehet përmes syrit të autores. Prandaj vargjet marrin edhe një dimension tjetër: janë një përpjekje për t'i dhënë nënës atë kohë që dikur nuk e pati. “U shushat / 40 ditë / sa pak hëngri / sa pak piu” është një fragment i jashtëzakonshëm për nga thjeshtësia dhe pesha emocionale. Dhimbja bëhet trupore. Nuk është më vetëm një gjendje shpirtërore; ajo shfaqet në ushqim, në forcë, në trup, në heshtje. Por poezia nuk qëndron gjatë në pikën e rrëzimit. Një forcë e brendshme e ngre gruan: “E keqja / vring / në këmbë / e ngriti.” Ky është një nga momentet më domethënës të poezisë. E keqja, paradoksalisht, bëhet edhe shkak i ringritjes. Nëna nuk ngrihet sepse dhimbja është zhdukur. Ajo ngrihet sepse ka ende fëmijë, ende jetë, ende një përgjegjësi përpara. Kjo e kthen figurën e saj nga viktimë në një grua që reziston.

Fotografi e gjeneruar nga origjinali i poetes Ildije Xhemali, nga bardhë e zi ne ngjyra, nga Fjala e Lirë - Londër me sistemin e saj AI.

Pyetja: “Nga kush / pret / të të nxjerrë / nga ky det / të të largoj / këtë dert?!” është si një britmë e brendshme. “Deti” është metafora e vuajtjes, ndërsa “derti” është gjithë ajo peshë që nuk mund të ndahet me askënd. Këtu poetja na vendos përballë një të vërtete të dhimbshme: disa gra nuk patën kë të prisnin për t'i shpëtuar. Duhej të shpëtonin vetë. Dhe pikërisht këtu nëna individuale shndërrohet në figurë kolektive.

Në vargjet “Nënat tona / vejusha të ra, / mbi supe / barrë të mëdha”, poezia largohet nga historia personale dhe merr një dimension shoqëror e memorial. Nuk është më vetëm nëna e Ildijes. Janë “nënat tona”. Kjo shumës e ndryshon krejt perspektivën. Një histori familjare bëhet histori e shumë grave, e shumë shtëpive, e shumë fëmijëve që janë rritur nën hijen e një mungese.

Më pas vjen Penelopa, një figurë e njohur e pritjes, besnikërisë dhe durimit. Por poetja nuk e lë Penelopën në botën e mitit. Ajo e sjell pranë grave reale: “gra fatëprera, / gra hirëplota, / shamibardhat / tuajat, tonat!”. Këtu ndodh një zgjerim i bukur simbolik. “Shamibardhat” bëhen shenjë e një kujtese kolektive, e grave që kanë mbajtur zi, por edhe të grave që, pas zisë, kanë vazhduar të mbajnë jetën mbi supe.

Edhe forma e poezisë i shërben kësaj dhimbjeje. Vargu i lirë, fjalët e shkurtra, ndërprerjet dhe heshtjet mes tyre krijojnë një ritëm të brendshëm, sikur poezia është duke u thënë me frymëmarrje të vështirë. Nuk ka nevojë për shumë zbukurime. Ildije Xhemali zgjedh fjalën e thjeshtë, kujtimin konkret dhe imazhin e drejtpërdrejtë. Pikërisht kjo e bën poezinë të besueshme dhe njerëzore.

Duke lexuar, “Nuk pati kohë…” mbetet një poezi për atë që humbëm dhe për ata që mbetën. Por mbi të gjitha është një poezi për gratë që, edhe kur u thye jeta, nuk patën kohë të thyheshin. Nëna e poezisë është një nënë konkrete, por nëpërmjet saj Ildije Xhemali ka ngritur një memorial të vogël poetik për shumë nëna shqiptare. Dhe ndoshta këtu qëndron edhe arsyeja pse kjo poezi të ndal. Sepse disa poezi nuk kërkojnë të bërtasin për t'u dëgjuar. Ato thjesht hapin një derë të kujtesës dhe të lënë përballë asaj që kemi humbur. “Nuk pati kohë…” është pikërisht një poezi e tillë: e shkurtër në varg, por e gjatë në dhimbje; personale në nisje, por kolektive në përfundim. (F. Terziu)

___________________________ 

Ildije Xhemali: NUK PATI KOHË. . . .

Nëna ime

nuk pati kohë

që ta përkujtonte 

burrin e saj

babanë tim

me të duhurin

nderim.

Me largimin e tij

barrë 

i la

një grusht me çiliminj.

U shushat

40 ditë

sa pak hëngri

sa pak piu

fatmirësisht

dheu s'e përpiu.

E keqja

vring

në këmbë

e ngriti

e priti

forcat ia përtriu.

"Nga kush

pret

të të nxjerrë

nga ky det 

të të largoj

këtë dert?!"

Nënat tona

vejusha të ra,

mbi supe

barrë të mëdha.

Penelopa,

në pritje të askujt,

gra fatëprera,

gra hirëplota,

shamibardhat

tuajat, tonat!

Nga përmbledhja me poezi:

"NJË NGA JU"