Fatmir Terziu: Një proces i thellë katarsisi

Në poezinë e Sarë Gjergjit fjala nuk është thjesht mjet shprehjeje, por një hapësirë ku ndodh një proces i thellë katarsisi, një pastrim i brendshëm që realizohet përmes tensionit midis shpirtit, mëkatit dhe kërkimit për kuptim. Ky katarsis nuk është aristotelian në kuptimin klasik të tij, si një çlirim emocional i kontrolluar, por më tepër një shpërthim i vazhdueshëm i ndërgjegjes, ku fjala bëhet një trup i gjallë, një organizëm që lëndohet dhe shërohet njëkohësisht. Në këtë kuptim, poezia e tij i afrohet idesë filozofike së Bertrand Russell, i cili e shihte gjuhën si një instrument që ndërton dhe njëkohësisht kufizon realitetin tonë. Tek Gjergji, fjala është njëkohësisht shpëtim dhe burg.

Në “Ars Poetica”, në të tre variantet e saj, shfaqet qartë kjo dialektikë midis nevojës për të thënë dhe pamundësisë për ta përmbushur plotësisht të thënën. Vargu “Pa frymën tënde / ndihem varr i gjallë / Poezi” vendos një marrëdhënie ontologjike midis poetit dhe fjalës, poeti nuk ekziston jashtë saj. Por, njëkohësisht, poezia përshkruhet si “mal metaforash” dhe “grackë simbolesh”, çka sugjeron një ndërgjegje kritike ndaj vetë gjuhës, një dyshim që rezonon me skepticizmin rusellian ndaj strukturave të mendimit që shpesh maskojnë të vërtetën. Këtu katarsisi ndodh përmes përballjes me këtë kontradiktë: fjala është e domosdoshme, por e paplotë.

Dimensioni filozofik thellohet në variantin e dytë, ku poeti ndan një “univers” nga poezia. Kjo ndarje është thelbësore: ajo shenjon krizën e përfaqësimit, një temë qendrore në filozofinë moderne. “Në fillim ishte Fjala”, një referencë biblike, rikthehet këtu si një kujtesë e humbur, si një origjinë që nuk mund të rikthehet më në pastërtinë e saj. Sipas një leximi në frymën e Bertrand Russell, kjo është pikërisht pika ku gjuha dështon të përkojë me realitetin, pasi ajo bëhet një sistem shenjash që endet në vetvete, duke krijuar konfuzion midis “hirit” dhe “artit”. Katarsisi, në këtë rast, nuk është çlirim, por vetëdijesim për këtë humbje.

Në variantin e tretë, “Revoltë e heshtur”, heshtja bëhet forma më e lartë e fjalës. Kjo është paradoksale, por thellësisht domethënëse: kur fjala instrumentalizohet nga pushteti dhe turma “i këndon robërisë”, poeti zgjedh heshtjen si një akt rezistence. Kjo lidhet me një dimension etik të mendimit rusellian, ku e vërteta kërkon guxim intelektual dhe refuzim të konformizmit. Heshtja këtu nuk është mungesë, por një formë e lartë e katarsisit, një refuzim për të ndotur fjalën në një realitet të korruptuar.

Në poezitë e tjera, si “Ginkgo Biloba” dhe “Këlkaza”, katarsisi merr një trajtë më organike, pothuajse mitike. Natyra bëhet një pasqyrë e shpirtit, por jo në mënyrë idilike: ajo është njëkohësisht ushqyese dhe helmuese, si vetë fjala. Ginkgo, me dualitetin e saj (“në dysh i ndarë gjeth i saj, si vargu im dhe unë”), simbolizon ndarjen e brendshme të subjektit poetik, një ndarje që kërkon pajtim përmes krijimit. Këtu vërehet një lloj katarsisi që kalon përmes trupit dhe ndjesisë, jo vetëm përmes mendimit.

Cikli i poezive me figurat e Evës dhe Adamit e zgjeron këtë analizë në një plan arketipal. Marrëdhënia e tyre nuk është thjesht biblike, por ekzistenciale: dashuria, mëkati, braktisja dhe dëshira ndërthuren në një dramë të përhershme njerëzore. Fjala këtu bëhet dëshmi e një bote të rënë, ku komunikimi është gjithmonë i paplotë. Në këtë kuptim, katarsisi nuk arrihet kurrë plotësisht, ai mbetet një proces i hapur, një kërkim i pafund për kuptim. Kulmi emocional dhe estetik arrihet në poezitë për “Mjellmën”, ku figura e saj shndërrohet në një simbol të pastërtisë së paarritshme dhe të dëshirës absolute. Këtu fjala bëhet lutje, dhe katarsisi merr një dimension mistik. Por edhe në këtë lartësi, mbetet një ndjenjë e thellë mungese: mjellma është gjithmonë diku tjetër, gjithmonë në lëvizje. Kjo mungesë është thelbi i poezisë së Gjergjit, një boshllëk që fjala përpiqet ta mbushë, por që në të vërtetë e thellon më tej.

Dua ta sqaroj, se poezia e Sarë Gjergjit, që nga leximi i parë në Sarandë, para disa vitesh, tek thelbi i saj ka mbetur dhe është një laborator i gjuhës dhe i shpirtit, ku katarsisi nuk është një fund, por një proces i vazhdueshëm përballjeje me kufijtë e fjalës. Në frymën e Bertrand Russell, ajo na kujton se gjuha është një mjet i fuqishëm, por i rrezikshëm, ajo mund të ndriçojë, por edhe të errësojë. Dhe pikërisht në këtë tension, në këtë përpjekje të pandërprerë për të thënë të pathënshmen, qëndron forca dhe bukuria e kësaj poezie.

ARS POETICA

Varianti I. (Poezi)

1.

Mos hiq dorë prej meje

shpirti im për ty ka etje!

Për mëkatar mos më merr

mos më përbuz për herezi

kur pa dashje shpërfill kërkesat e tua!

Pa frymën tënde

ndihem varr i gjallë

Poezi.

2.

Mal metaforash është libri i poezisë

grackë simbolesh

ku gjallojnë herë-herë

spermë politikanësh e popuj në agoni

toka shtatzëna – të vranëta, hi e plojë

lavire të virgjëra e psalme shenjtorësh

stuhi vullkanesh, fantazma, urti e Solomonit.

Sa profeci fsheh brenda vetes

Poezia –

lufta për dinjitet!

Varianti II. (Poet)

Eja dhe shih të zverdhur në palcë

tokën e premtuar të artit në këmishë nate

dhëmbët e bardhë në copëra mishi kudo në horizont

lotin e botës në sytë e mi

në dhimbjen që fshihet në çdo qelizë të qenies

fytyrën reale të botës shih, fitimtare në asgjë.

Midis poezisë dhe poetit një univers ndan, Poet

këtu kemi harruar se në fillim ishte Fjala

të çorientuar në rrugët tona

sinorin mes hirit e artit ngatërrojmë

një dëshmi më shumë për fytyrën engjëllore të ligësisë.

Eja sërish, të lutem,

se poshtë ka rënë fjala këtu

tokës së tharë të mendjes sonë

muzën dhuroja!

Varianti III. (Revoltë e heshtur)

Hesht Shpirti im

kur velin gri mbi qytet pushtetarët shtrijnë

e turma shurdhmemece i këndon robërisë.

Hesht se revoltën e poetit nuk e duan

as atë mal simbolesh që ngreh Ai

për hënën nusërore dhe madhështinë e zjarrit.

E ç’rëndësi ka në ishte Fjala në fillim

nëse vargu yt sfidohet

nga kuaj të harlisur a nepërka me syze.

Shpirti im,

për verbimin e diellit dhe gjithçka rreth teje,

hesht po munde!

Sërish do ketë një të Premte të Madhe…

GINKGO BILOBA

Ajo, e vetmja e familjes është nga lashtësia veshur

mitesh me shkëlqim drite vjen në kopshtin tim rrënjë

lëshon.

Në dysh i ndarë gjeth i saj, si vargu im dhe unë:

një frymë…

Qiellin trup i saj pushton,

degë e saj ajrin,

me hapin sigurt, si një zonjë e rëndë

këmbë e saj shkel në tokën bleroshe të zemrës sime.

Unë vdeksha po s’i mora erë,

çdo fije gjethi në çdo stinë po s’i putha, po s’hëngra frytin e saj përrallor.

Në tempull të Shën Mirit në mua, përherë e shenjtë

ngjyra të bardha derdh;

e vetme sjell shpirtin,

gjakun e lashtë

Ajo,

harresës i vë datën,

hyjnueshëm në kopshtin tim gjelbëron.

Ginkgo Biloba

ushqen ëmbël dëfren

Ah, kjo Ginkgo Biloba!

KËLKAZA

Pyjeve të freskëta të syve të mi rritet

me lotin tim çdo llap gjethi ushqen.

Lulet në çomange i vallëzojnë, këlkazës

të tijat

sipër të sajës…

Fryt i saj i gjelbër

sa më sheh fillon e skuqet, nga zjarrmia piqet!

Helmuese është këlkaza

mjekuese

ushqyese është

dhe unë i përgjërohem çdo ditë

të më mbajë përdore

sikurse një fëmijë

i pangopur me kureshti.

PRANVERË LOTI

Gjuhë rëre

mbi degët gjelbëroshe lëshon vezë!

Eva, në lindje të Edenit…

Nëse vazhdon të duash

atë çka unë kam qenë për ty – vazhdo në heshtje Adam!

Kënga do zë,

Evë,

pranverë lot gjethesh…

MBI KRESHTAT E DALLGËVE

Ndonjë mendim, Evë?

(Ajo rënkon përvajshëm).

Mbase druhesh.

Fshihu nga frika jote, Evë.

Ç’është dashuria, Adam?

Përtej Edenit çeli qershia, Evë.

Ti je kjo që je;

më mbush e lë pa frymë!

Eva, e shpenguar

zgjati duart,

një kokërr qershize mori…

NJË TË ENJTE PRILLI

Gruri e mbushi kallirin, Evë.

(Adami e shtron sofrën).

Po mbuzet nata, Adam.

Gjarpri, kutullaç, në Eden.

Eva, gjuhë prushtë

braktisjen grish.

Në dheun e Nodit,

Adami ndien

se shpirtit frymën ia zë trupi.

PRIT, HEBË, PRIT!

Është hëna e parë e plotë,

e Heba nuk e di

nëse Herkuli është ende gjallë.

Ka gjarpërinj në pemë,

e bretkosa bleroshe është!

Pas tri hënëplota,

Herkuli do kthehet sërish.

Më shumë se për ujë ka etje për ty!

Shenjë është shqiponja e artë…

Prit, bijë e Herës, prit!

NË SHTRAT MERMIMANGE

Nga t’ia filloj, Evë?

Kodra, ultësira e fusha të lëkurës sate

gruri i zverdhi

dhe flokun tim si një gjeth vjeshtak…

Re e zezë,

bubullimë e shi sjell në Eden.

Në gjoksin tim

zë vend e çadrat ngreh

mizëri karkalecash

kokë e këmbë armatosur!

Në shtrat merimangash të zeza

Arka e Besëlidhjes dergjet,

ëndrra,

kënga,

malli,

për aq kohë sa ti mungon.

HARK DITE

(ose këngë e vrarë)

(Mirëmëngjesi, d(r)itë!

Mjegulla nis të bjerë…

Mirëdita, kripë!…

Mjegullnaja diellin zë.

Ti pse idhtohesh?

Mirëmbrëma, hënë!

Pa unazë

pa këmishë në trup

veç asht e lëkurë

herë zmadhohej

herë kruspull mblidhej

Hëna

një me natën.

Të nesërmen

ata u gdhinë

me zemrën prej qelqi

e mushkri prej betoni

AVE EVA

… tash,

Eva është e ujërave, e tokës,

e diejve,

e qiejve…

Adami djersitet i tëri…

Si Krishti në Kopshtin e Ullinjve.

Përplasur në faqet e një shkëmbi, përpëlitet,

Evë!

MJELLMË ËMBËLAKE

Mjellmë,

që në agim të kërkoj.

Për ty ka etje shpirti im.

“Të jam përgjëruar e të përgjërohem,

më lër të lirë këtë kohë!”

Asgjë s’më trishton sa heshtja jote, mjellmë!

Muzgën qiejt e kokës sime, përmbyten!

Kambanat e kështjellës prej gjaku e mishi mërdhezen e ngrijnë!

Çfarë do të më thuash me mungesën tënde, mjellmë?

Caku im i vetëm,

në meshë të së dielës,

kungata ime je.

Më thuaj, mjellmë, ku të iki prej pranisë sate? Shushurimë e ujërave,

vetëtimë e qiejve,

është kënga jote.

Lutja e vetme e murgut vetmitar, mjellmë!

O mjellmë, mos më rri larg!

Kë tjetër veç teje kam në ujëra?

Edhe në tokë s’dua tjetërkënd veç teje!

Jotja është dita, jotja është nata ime!

Ti delikate me ujin dhe erën,

çdo qelizë, çdo ind, çdo nyjë timen njeh.

Për ty galdojnë gjithë lumenjtë e zemrës sime

e me gëzim derdhen në liqenin tënd!

Fruta pemësh shikimi yt,

o mjellmë, ty të përket himni në ujëra e në Sion,

gotën ma mbush plot e përplot me shtegtime ndjesish!

Mjellmë, balerinë plot bardhësi,

veshur me mite…

MJELLMË

Kur malin eron, mjellmë ëmbëlake,

të marr frymë, harroj!

Unë i kam besuar legjendës:

“Mjellma këndon vetëm një herë përpara vdekjes!”

Qiell i kuq, thonë, kob ndjell.

Tash ç’do më thuash për ngjyrën tënde?

Për shtegtimet e tua e për dashurinë tënde të re?

Ti s’e jeton një liqe të vetëm,

as vetëm liqeneve s’jeton

Mjellmë e bardhë,

e zezë, mjellmë,

për ku je nisur?

Unë jam këtu!

Këtu do jem, mjellmë!