Fatmir Terziu: Një lexim diskursiv mbi tregimin, kujtesën, ndërgjegjen dhe kontradiktat e shoqërisë

Vëllimi me tregime Kalomira, i shkrimtarit Kozma Gjini, përfaqëson një përpjekje narrative për të vendosur përballë njëra-tjetrës përvojën njerëzore, kujtesën shoqërore, moralin, absurditetin dhe ndryshimet e vazhdueshme të realitetit shqiptar. I ndërtuar mbi një larmi situatash, personazhesh dhe mjedisesh, libri nuk kufizohet në rrëfimin e episodeve të veçanta, por krijon një hapësirë më të gjerë interpretimi, ku historia personale ndërthuret me atë kolektive, ku përditshmëria bëhet objekt vëzhgimi kritik dhe ku humori, ironia, drama dhe reflektimi moral shërbejnë si mënyra të ndryshme për të depërtuar në natyrën e njeriut. Në këtë kuptim, Kalomira mund të lexohet si një mozaik i përvojave shqiptare, por edhe si një vëzhgim mbi tipare universale të sjelljes njerëzore, të cilat nuk kufizohen nga koha, vendi apo rrethanat historike.
Një nga veçoritë e para që bie në sy është shumëllojshmëria tematike. Që nga korrespondenca humoristike e Kozma Gjinit me Hyskë Borobojkën, te tregimet me sfond rural, te përplasjet e ndërgjegjes, te marrëdhëniet familjare, te kujtesa e diktaturës dhe deri te situatat e krijuara nga pandemia, autori ndërton një galeri të gjerë përvojash. Kjo larmi nuk duhet parë thjesht si ndryshim subjektesh, por si një mënyrë për të shqyrtuar të njëjtin problem themelor nga këndvështrime të ndryshme: njeriun përballë vetes, të tjerëve dhe rrethanave që e kushtëzojnë. Në disa tregime ai shfaqet si qenie e brishtë, e sunduar nga frika, dëshira apo paragjykimi; në të tjera si individ që përpiqet të ruajë dinjitetin, të mbrojë të vërtetën ose të gjejë një rrugëdalje nga një realitet që e ka vendosur në një pozitë absurde.
Një dimension i rëndësishëm i kësaj përmbledhjeje është mënyra se si autori e përdor humorin si instrument kritik. Tregimet hyrëse, veçanërisht Zonë e ndaluar dhe korrespondenca me Hyskë Borobojkën, ndërtohen mbi një mekanizëm satirik që e vendos individin në përballje me paradokset e jetës publike. Përmes një gjuhe të gjallë, të pasur me shprehje popullore, ironi, hiperbolë dhe situata të papritura, Kozma Gjini krijon një realitet ku e qeshura nuk është thjesht argëtim, por një mënyrë për të zbuluar deformimet e shoqërisë. Në këto rrëfime, udhëtimi, përpjekja për të pushuar, takimi me institucionet apo përballja me rreziqet e përditshme shndërrohen në një varg situatash absurde. Kështu, përmes një protagonisti që përpiqet të kuptojë dhe të përballojë atë që i ndodh, autori ndërton një satirë mbi pasigurinë publike, paaftësinë institucionale, interesin personal dhe kontradiktat e jetës politike. E veçanta qëndron në përdorimin e gjuhës së përditshme si një mekanizëm zbulues: shprehja popullore, e zhvendosur nga konteksti i zakonshëm në një situatë të re, fiton funksion kritik dhe shpesh zbulon më shumë sesa një koment i drejtpërdrejtë. Në këtë aspekt, autori i afrohet një tradite të njohur të satirës evropiane, ku komizmi buron nga disproporcioni ndërmjet asaj që institucionet pretendojnë të përfaqësojnë dhe asaj që ato prodhojnë në realitet. Megjithatë, satira e tij ruan një identitet të dallueshëm lokal, sepse mbështetet te idioma shqiptare, te përvoja e përditshme dhe te kujtesa e një shoqërie që ka kaluar transformime të thella.

Tregimi që i jep titullin vëllimit, Kalomira, sjell një ndryshim të dukshëm të regjistrit narrativ. Këtu autori largohet nga humori i drejtpërdrejtë dhe ndërton një rrëfim me ngarkesë psikologjike, ku në qendër vendosen rinia, zgjimi i ndjenjave, marrëdhëniet prindërore dhe pasiguria e përvojës së parë emocionale. Kalomira nuk është vetëm një personazh që përjeton një dashuri rinore, por edhe një figurë përmes së cilës shqyrtohet marrëdhënia ndërmjet dëshirës individuale dhe kufizimeve të trashëguara nga bota e të rriturve. Mjedisi turistik i Rodosit, hoteli luksoz, komunikimi virtual, takimi me Aleksandrin dhe ndërhyrja e historisë së pazgjidhur sentimentale të të atit krijojnë një ndërthurje interesante ndërmjet realitetit bashkëkohor dhe kujtesës personale. Autori e vendos kështu vajzën përballë dy përvojave të dashurisë: asaj që ajo beson se po zbulon për herë të parë dhe asaj që babai i saj e ka përjetuar, por nuk ka arritur ta përmbyllë emocionalisht. Ky paralelizëm krijon një shtresë të dytë kuptimore, sepse prindi që përpiqet të këshillojë të bijën nuk është domosdoshmërisht një figurë e çliruar nga gabimet e veta. Përkundrazi, ai është bartës i një historie që ndikon në mënyrën se si e kupton rrezikun, besnikërinë dhe cenueshmërinë e dashurisë. Këtu qëndron edhe një nga idetë më interesante të tregimit: brezat nuk trashëgojnë vetëm përvoja dhe këshilla, por edhe frikërat e papërpunuara të njëri-tjetrit. Megjithatë, fundi i rrëfimit e zhvendos përvojën e vajzës drejt një territori të pasigurisë, duke sugjeruar se ndjenja nuk mund të kontrollohet plotësisht nga këshillat prindërore, as të mbrohet prej tyre. Titulli, në këtë kontekst, fiton një domethënie përtej emrit të personazhit, duke u bërë pikë referimi për brishtësinë e rinisë dhe për përplasjen ndërmjet idealit romantik dhe realitetit shoqëror.
Një tjetër linjë me rëndësi është ajo e kujtesës rurale dhe e marrëdhënieve njerëzore të formuara brenda bashkësisë tradicionale. Tregime si Lëndimi i nënës, Mos, se do të bërtas!, Mos u marto! dhe Vëllezër nga nëna e rikthejnë lexuesin në një botë ku toka, familja, puna, nderi dhe solidariteti përbëjnë elemente themelore të ekzistencës. Në këtë hapësirë, personazhet nuk përcaktohen vetëm nga ajo që thonë, por nga mënyra se si veprojnë në çastet e vështira. Te Lëndimi i nënës, figura e Nënë Dhoksisë merr një peshë të veçantë simbolike. Ajo përfaqëson një urtësi që nuk buron nga autoriteti formal, por nga përvoja, durimi dhe njohja e thellë e natyrës njerëzore. Përballë vjedhjes së qeve, nëna nuk zgjedh hakmarrjen e menjëhershme, megjithëse dhimbja dhe zemërimi mund ta shtynin drejt saj. Ajo përpiqet ta mbrojë të birin nga një veprim që mund të shndërrohej në tragjedi. Kështu, konflikti fillestar, që duket si një ngjarje e zakonshme fshatare, shndërrohet në një reflektim mbi dallimin ndërmjet forcës dhe mençurisë, ndërmjet reagimit impulsiv dhe përgjegjësisë morale. Në këtë personazh mishërohet një etikë e trashëguar, ku mbrojtja e jetës ka përparësi ndaj kënaqësisë së hakmarrjes. Autori e ndërton këtë figurë nëpërmjet detajeve të jetës së përditshme, të punës, të shtëpisë dhe të marrëdhënieve familjare, duke i dhënë asaj një autenticitet që e afron me traditën e realizmit social shqiptar. Në të njëjtën kohë, tregimi e kapërcen kufirin e një kujtese lokale, sepse nëna që përpiqet të ndalojë dhunën përfaqëson një përvojë universale të dashurisë prindërore.
Në këtë botë rurale, natyra nuk shërben vetëm si sfond për ngjarjet, por është pjesë e strukturës së tyre kuptimore. Toka, pemët, qetë, kasollet, rrugët, lumi dhe ndryshimet e stinëve ndërtojnë një univers ku marrëdhëniet njerëzore kanë rrënjë konkrete. Kjo është veçanërisht e dukshme në Amaneti i killerit, ku arra gungë bëhet elementi qendror i një strukture narrative që ndërthur lakminë, fajin, kujtesën dhe ndëshkimin. Në pamje të parë, tregimi zhvillohet si një histori mbi një thesar të fshehur, por gradualisht lexuesi kupton se thesari nuk është pasuri materiale, por një e vërtetë kriminale e varrosur nën tokë. Guraziu, i sunduar nga babëzia dhe dëshira për të zotëruar gjithçka, e interpreton amanetin e Gjetanit sipas interesit të vet. Kërkimi i tij bëhet kështu një proces zbulimi të së kaluarës, ku toka ruan atë që ndërgjegjja njerëzore përpiqet të fshehë. Skeleti i Çetit, unaza dhe rrëzimi i arrës krijojnë një përfundim me ngarkesë simbolike të qartë. Pema që për shekuj ka qëndruar e lidhur me tokën, pasi i janë zbuluar rrënjët, shembet dhe merr me vete njeriun që ka kërkuar të përvetësojë sekretin e saj. Këtu mund të identifikohet një mekanizëm i njohur i tragjedisë morale: personazhi nuk ndëshkohet nga një forcë e jashtme arbitrare, por nga vetë veprimi i tij dhe nga e vërteta që ka zgjedhur të mos e përballojë. Ky tregim dëshmon se Kozma Gjini zotëron aftësinë për të ndërtuar një fabul me tension progresiv, ku objekti konkret fiton gradualisht kuptim metaforik dhe përfundimi e rikthen lexuesin te konflikti fillestar me një domethënie të re.
Një dimension tjetër i rëndësishëm i librit lidhet me përvojën e emigrimit dhe me marrëdhëniet ndërmjet individit dhe shoqërive të ndryshme. Peri i hollë e zhvendos rrëfimin në Athinë, ku një aksident i rëndë automobilistik bëhet shkak për të shpalosur jo vetëm dramën e një familjeje, por edhe marrëdhëniet e solidaritetit ndërmjet njerëzve përtej kufijve kombëtarë. Historia e Joanit, që qëndron për një kohë të gjatë në gjendje kome, e vendos rrëfimtarin përballë një prej përvojave më të rënda njerëzore: frikës së humbjes së fëmijës. Këtu narrativa fiton një intensitet të veçantë, sepse nuk mbështetet më te ironia apo te ndërtimi i një situate paradoksale, por te përjetimi i drejtpërdrejtë i dhimbjes. Spitali, pritja, aparaturat mjekësore, zërat e mjekëve, gjestet e vogla të rikthimit të vetëdijes dhe takimi i fëmijëve me të atin ndërtojnë një atmosferë të rënduar emocionalisht. Por tregimi nuk mbyllet në kufijtë e një drame familjare. Prania e miqve grekë dhe shqiptarë, dhurimi i gjakut dhe përkujdesja e njerëzve të ndryshëm e zhvendosin kuptimin drejt një humanizmi që nuk njeh ndarje etnike. Në këtë pikë, libri shfaq një nga mesazhet e tij më të rëndësishme: në çastet kur jeta vihet në rrezik, njeriu vlerësohet jo nga prejardhja, por nga aftësia për t'i ardhur në ndihmë tjetrit. Ky është një moment ku përvoja personale e rrëfimtarit shndërrohet në një dëshmi me vlerë më të gjerë shoqërore. Edhe vetë titulli Peri i hollë funksionon si metaforë e kufirit të brishtë ndërmjet jetës dhe vdekjes, shpresës dhe dëshpërimit, pranisë dhe mungesës. Veçanërisht domethënës është rikthimi i kujtesës së Joanit, sepse ai nuk shënon vetëm përmirësimin fizik, por edhe rivendosjen e lidhjes së tij me botën njerëzore. Në këtë kuptim, zgjimi bëhet një akt i dytë lindjeje.
Nëse Peri i hollë e trajton emigrimin përmes një përvoje të thellë familjare, tregime të tjera e vendosin individin përballë një historie më të drejtpërdrejtë politike. Ti, unë dhe varri është veçanërisht domethënës për mënyrën se si autori trajton mekanizmat e frikës dhe kontrollit gjatë diktaturës. Përmes personazhit të Zanës, mësueses së re, shpaloset një realitet ku edhe një letër e shkruar nga një individ mund të kthehet në burim rreziku. Frika nuk është vetëm pasojë e kërcënimit të drejtpërdrejtë, por një gjendje e brendshme që ka depërtuar në ndërgjegjen e njerëzve dhe ka deformuar marrëdhëniet e tyre. Episodi i djegies së letrës është veçanërisht domethënës, sepse shkatërrimi i dokumentit nuk e zhduk ngjarjen, por e shndërron atë në një marrëveshje heshtjeje. Shprehja që i jep titullin tregimit, Ti, unë dhe varri, merr kështu funksionin e një formule të mbijetesës në një sistem ku e vërteta duhet të fshihet për të shpëtuar jetën. Autori e trajton të kaluarën jo si një histori të mbyllur, por si një përvojë që vazhdon të ndikojë në sjelljen dhe psikologjinë e individëve. Në këtë aspekt, rrëfimi ka një vlerë të veçantë, sepse e zhvendos vëmendjen nga mekanizmat e mëdhenj të pushtetit te frika e përditshme e individit, aty ku represioni bëhet më i prekshëm dhe më njerëzor.
Tregime si Vrima e ujit dhe Geni agresiv dëshmojnë një prirje tjetër të autorit: ndërthurjen e realitetit me absurden, fantastiken dhe përmasën psikologjike. Në Vrima e ujit, biseda ndërmjet mjekut dhe pacientit krijon një hapësirë të paqëndrueshme ndërmjet së vërtetës dhe përfytyrimit. Personazhi ndërton një botë ku armiqtë, hijet, misionet dhe transformimet fantastike ndërthuren me referenca nga jeta e zakonshme. Kjo mënyrë rrëfimi mund të lexohet si një përpjekje për të paraqitur krizën e individit përballë një realiteti që nuk arrin ta përpunojë racionalisht. Absurdi këtu nuk është vetëm një element komik, por edhe një formë e shprehjes së çrregullimit të brendshëm. Ndërsa Geni agresiv dhe tregimet e tjera me situata të pazakonta e zgjerojnë këtë prirje drejt një vëzhgimi mbi instinktet, konfliktet dhe reagimet e njeriut. Kjo lëvizje ndërmjet realizmit, satirës dhe fantastikes është një nga karakteristikat strukturore të vëllimit, por njëkohësisht edhe një sfidë për unitetin e tij estetik. Lexuesi kalon nga një histori e mbështetur në kujtesë konkrete te një situatë e mbështetur në imagjinatë, nga një dramë e rëndë te një komedi e hapur, pa pasur gjithmonë një urë të njëtrajtshme stilistike ndërmjet tyre. Megjithatë, kjo shumëllojshmëri dëshmon se autori nuk kufizohet në një model të vetëm tregimtar dhe kërkon ta eksplorojë realitetin përmes regjistrave të ndryshëm.
Një vend të rëndësishëm në këtë vëllim zë edhe kritika ndaj institucioneve dhe deformimeve të jetës publike. Deputeti dhe invalidi është një nga shembujt më të qartë të përdorimit të satirës për të ekspozuar absurditetin burokratik. Përmes historisë së një individi të dëmtuar fizikisht, i cili përpiqet të përfitojë një të drejtë ligjore, autori zbulon një sistem ku ligji nuk shfaqet si instrument i drejtësisë, por si pengesë e pakuptimtë për qytetarin. Përplasja me komisionin mjekësor, zbatimi mekanik i një dispozite të vjetër dhe ndërhyrja oportuniste e deputetit krijojnë një situatë ku komizmi buron nga një padrejtësi reale. Veçanërisht domethënës është fakti se përballë një qytetari që kërkon zgjidhje për një problem jetik, përfaqësuesi politik ofron si përgjigje votën për subjektin e tij. Kështu, nevoja njerëzore shndërrohet në instrument elektoral. Autori nuk ka nevojë të ndërtojë një argument të gjatë teorik për të shpjeguar deformimin e marrëdhënies ndërmjet qytetarit dhe pushtetit; vetë situata e bën të dukshme kontradiktën. Ky është një nga momentet ku satira e tij arrin një efekt të qartë diskursiv, sepse lexuesi fillimisht qesh me absurdin, por më pas përballet me pyetjen se sa larg mund të shkojë një sistem kur procedura humbet lidhjen me drejtësinë.
Në të njëjtën linjë mund të vendosen Hiç qejf qeder, i madhi, Aziz Nesin...!, Ana tjetër e mësallës dhe Portali. Në këto rrëfime, autori përdor formën e letrës, adresimin e drejtpërdrejtë dhe humorin e përditshëm për të krijuar një komunikim që kapërcen kufijtë e tregimit tradicional. Prania e figurave të njohura të kulturës dhe letërsisë, si Aziz Nesin dhe Hyskë Borobojka, krijon një lloj dialogu ndërtekstual, ku përvoja shqiptare vendoset në marrëdhënie me traditën më të gjerë të humorit dhe satirës. Kjo mënyrë komunikimi i jep librit një dimension të veçantë, sepse autori nuk i drejtohet vetëm lexuesit për të treguar një histori, por e fton atë të bëhet pjesë e një bisede mbi realitetin. Në këtë kuptim, forma epistolare shndërrohet në një mjet për të përzier përvojën personale me kritikën shoqërore. Ndërsa Koronavirusi dhe stani i Bobos e vendos këtë mekanizëm në kontekstin e një krize globale, ku frika nga sëmundja, informacioni televiziv, kufizimet dhe marrëdhëniet familjare krijojnë një terren të përshtatshëm për komizëm. Këtu humori shërben si një mekanizëm mbrojtës përballë pasigurisë kolektive, por edhe si mënyrë për të vënë në dyshim mënyrën se si shoqëria reagon ndaj rrezikut.
Nga pikëpamja narrative, vëllimi shfaq një prirje të dallueshme drejt rrëfimit të drejtpërdrejtë, ku ngjarja zë vend qendror dhe personazhet ndërtohen kryesisht përmes veprimeve, reagimeve dhe përballjeve. Autori përdor shpesh një narrator që është njëkohësisht dëshmitar, pjesëmarrës dhe komentues i ngjarjeve. Kjo e afron rrëfimin me traditën gojore, ku tregimtari nuk mjaftohet të paraqesë faktet, por ndërhyn për t'i interpretuar, për t'i theksuar dhe për t'i dhënë një kuptim moral. Një tipar tjetër është përdorimi i detajeve konkrete, sidomos në përshkrimin e mjediseve rurale, të objekteve të punës dhe të gjesteve të përditshme. Këto detaje krijojnë një ndjesi autenticiteti dhe e bëjnë botën e tregimeve të prekshme. Në disa raste, megjithatë, prirja për ta intensifikuar përshkrimin çon në një grumbullim figurash, krahasimesh dhe shprehjesh emocionale, të cilat mund ta ngadalësojnë zhvillimin e ngjarjes. Përdorimi i shpeshtë i pasthirrmave, përsëritjeve dhe hiperbolave funksionon mirë në tregimet humoristike, ku ritmi dhe ekzagjerimi janë pjesë e mekanizmit komik, por në tregimet dramatike kërkon një masë më të kujdesshme. Në disa prej tyre, emocioni shpjegohet më shumë sesa lihet të zbulohet përmes veprimit, gjë që e zvogëlon herë pas here fuqinë e nëntekstit. Kjo nuk e zhbën vlerën e rrëfimit, por evidenton një fushë ku përpunimi artistik mund të fitojë më shumë përqendrim dhe ekonomi shprehëse.
Edhe përdorimi i gjuhës meriton një vëmendje të veçantë. Kozma Gjini mbështetet në një fond të pasur leksikor, ku ndërthuren shqipja standarde, format dialektore, shprehjet popullore, fjalët e trashëguara nga komunikimi tradicional dhe huazimet e përditshme. Kjo përzierje i jep prozës një ngjyrim të veçantë dhe krijon një afërsi të drejtpërdrejtë me lexuesin. Gjuha nuk shërben vetëm për të komunikuar ngjarjen, por bëhet pjesë e karakterizimit të personazheve dhe e identitetit të mjedisit. Në tregimet humoristike, idiomat dhe proverbat marrin një funksion të dyfishtë: nga njëra anë ruajnë gjallërinë e ligjërimit popullor, nga ana tjetër përdoren për të krijuar kontraste ironike me realitetin bashkëkohor. Kjo është një pasuri e rëndësishme e librit, sepse e mbron prozën nga një gjuhë neutrale dhe e standardizuar. Megjithatë, një përzgjedhje më e kujdesshme e figuracionit, një kontroll më i madh i përsëritjeve dhe një redaktim më i përqendruar sintaksor do ta bënin ligjërimin edhe më të fuqishëm. Në prozën e përpunuar mirë, pasuria gjuhësore nuk matet vetëm nga numri i fjalëve dhe figurave, por edhe nga aftësia për të zgjedhur pikërisht atë shprehje që i shërben situatës. Këtu qëndron një mundësi e rëndësishme për thellimin e mëtejshëm të stilit të autorit.
Në një lexim më të gjerë, Kalomira mund të konsiderohet si një përmbledhje që eksploron marrëdhënien ndërmjet individit dhe kohës. Personazhet e saj jetojnë në periudha të ndryshme, përballen me sisteme të ndryshme dhe mbartin përvoja që nuk janë gjithmonë të pajtueshme me njëra-tjetrën. Megjithatë, ekziston një vijë e përbashkët që i lidh: nevoja për të ruajtur dinjitetin njerëzor përballë frikës, lakmisë, dhunës, padrejtësisë dhe pasigurisë. Në disa tregime kjo nevojë shfaqet përmes sakrificës familjare, në të tjera përmes urtësisë popullore, në disa të tjera përmes rezistencës ndaj absurdit institucional dhe në të tjera përmes rikthimit të kujtesës. Ky pluralizëm tematik i jep librit një karakter të hapur, ku lexuesi nuk përballet me një tezë të vetme, por me një sërë situatash që kërkojnë gjykim dhe interpretim.
Për ta vlerësuar më drejt këtë vëllim sipas kritereve të kritikës bashkëkohore britanike, duhet të dallojmë ndërmjet vlerës së përvojës që ai sjell, funksionit të strukturës narrative dhe shkallës së përpunimit estetik. Vlera e tij qëndron te aftësia për të kthyer përvojën e zakonshme në material letrar, për të ruajtur gjallërinë e një gjuhe të pasur me ngjyresa popullore dhe për të ndërtuar personazhe që mbeten të lidhur me mjedisin e tyre shoqëror. Ai dëshmon një interes të vazhdueshëm për njeriun konkret, jo për një figurë abstrakte, dhe për konfliktet që lindin brenda familjes, komunitetit dhe institucioneve. Nga ana tjetër, heterogjeniteti i formave, ndryshimi i regjistrave dhe intensiteti i pabarabartë i përpunimit artistik e bëjnë përmbledhjen më shumë një galeri të gjerë rrëfimesh sesa një cikël tregimesh të bashkuara nga një arkitekturë e vetme estetike. Kjo është një karakteristikë që duhet parë njëkohësisht si pasuri dhe si sfidë: pasuri, sepse autori eksploron shumë fusha të përvojës; sfidë, sepse një unitet më i fortë stilistik do t'i jepte tërësisë një identitet edhe më të përqendruar.
Në përfundim, Kalomira e Kozma Gjinit është një vëllim që kërkon të lexohet përtej kufijve të humorit, të dramës apo të kujtesës lokale. Ai është një përpjekje për të dokumentuar, interpretuar dhe vënë në provë realitetin njerëzor përmes formës së tregimit. Brenda tij bashkëjetojnë e qeshura dhe dhimbja, tradita dhe moderniteti, kujtesa dhe harresa, pafajësia dhe faji, solidariteti dhe egoizmi. Në këtë ndërthurje qëndron edhe kuptimi i tij më i gjerë: shoqëria nuk mund të kuptohet vetëm përmes ngjarjeve të mëdha historike apo deklaratave publike, por edhe përmes jetëve të zakonshme, përmes heshtjeve familjare, përmes një nëne që mbron të birin, përmes një babai që pret zgjimin e fëmijës, përmes një qytetari që kërkon drejtësi dhe përmes një njeriu që gërmon tokën për të gjetur një pasuri, por zbulon krimin e vet. Kështu, Kozma Gjini e vendos tregimin në shërbim të një vëzhgimi të vazhdueshëm mbi natyrën njerëzore, duke dëshmuar se edhe episodet më të zakonshme mund të përmbajnë brenda tyre një konflikt të madh moral. Në fund, ajo që mbetet nuk është vetëm kujtimi i personazheve dhe i ngjarjeve, por pyetja se çfarë ruan njeriu nga vetja kur përballet me kohën, pushtetin, dëshirën, frikën dhe përgjegjësinë. Dhe pikërisht në këtë pyetje qëndron vlera më e qëndrueshme e kësaj përmbledhjeje: përpjekja për ta parë njeriun jo vetëm ashtu siç paraqitet në rrethanat e tij, por edhe ashtu siç zbulohet në çastet kur nuk mund të fshihet më pas asnjë justifikim.








Comments