Fatmir Terziu: Një bisedë nga larg me shkrimtarin Xhemë Karadaku…

 Koha po bën të sajën. Ndoshta atë që kurrë s’e konceptojmë dot në kohë. Koha thuhet se ka filluar të bëjë një derivat të padukshëm, sidomos mes letrave… Të kërkosh kuptimin dhe, në përputhje me rrethanat, mungesën e kuptimit, më duket të jetë një temë qendrore në artin e krijimtarisë suaj në vetvete. Ndoshta lidhja është te filmkrijuesi gjerman Wim Wenders, përsëritja e banalitetit të dukshëm të jetës së përditshme dhe zbulimi i një vlere më të lartë në këtë. Është e lehtë të përcaktosh një moment të kaluar si të lumtur. Është gjithashtu e lehtë të bëhesh nostalgjik më pas. Megjithatë, nëse e thyejmë strukturën dhe amplifikojmë ngjyrat dhe tingujt, aromat e të voglës, ajo mund të bëhet e madhe. Mund të bëhet lumturi. (F. Terziu)

1. A mendoni se kjo është një enigmë në shkrimin e një kohe të tillë nën hapësirën e sotme krijuese letrare?

Po. Madje mendoj se kjo është një nga të pathënat më të heshtura të letërsisë së sotme. Jetojmë në një kohë që prodhon pafundësisht pamje, informacion, lëvizje e komunikim, ndërsa njeriu, brenda kësaj rrjedhe, rrezikon të mbetet pa përjetim të thellë. Shpesh kam përshtypjen se koha moderne nuk po e varfëron vetëm kujtesën, por edhe aftësinë për t’u ndalur para një ndjenje.

Letërsia, të paktën ajo që unë e quaj letërsi e vërtetë, fillon pikërisht aty ku mbaron sipërfaqja. Një dritare e zakonshme, një rrugë e lagur nga shiu, një aromë buke, një heshtje në darkë, mund të bëhen më të mëdha se një ngjarje historike, nëse arrijnë të prekin atë pjesë të njeriut që koha nuk e shpjegon dot plotësisht.

Ndoshta kjo është arsyeja pse arti gjithmonë kthehet te gjërat e vogla. Sepse vetëm ato e ruajnë ende të paprishur intimitetin e ekzistencës njerëzore.

2. Në lidhje me mendimin e mësipërm, në të gjithë udhën tuaj krijuese, vihet re një sfidë e vazhdueshme midis kuptimeve dhe nënkuptimeve: “çfarë ishte, çfarë nuk ishte”; “ishte para teje, pas teje”; “kurrë më”. Kalimtarësia e gjithçkaje, e cila duket të jetë një garanci e përsëritshmërisë së saj të qëndrueshme, por edhe e ekskluzivitetit të saj absolut, nga ana tjetër… ku rreket gjeografia Berat–Tiranë, apo ajo në një kënd më të gjerë?

Në letërsi, gjeografia rrallë mbetet vetëm gjeografi. Ajo bëhet kujtesë, gjuhë, ritëm i jetës së brendshme. Një qytet nuk përbëhet vetëm nga rrugët e tij; ai merr kuptim nga mënyra si ecin njerëzit nëpër ato rrugë, si heshtin, si kujtojnë, si humbin. Berati dhe Tirana, në këtë kuptim, nuk janë vetëm dy hapësira konkrete. Njëri ruan sedimentin e kohës, tjetri trazimin e saj. Njëri të kthen te rrënja, tjetri të përplas me lëvizjen. Megjithatë, në fund, shkrimtari nuk i ndan dot këto. Ai i bart të dyja brenda vetes.

Shkrimtari, me dije a me nënvetëdije, gjatë gjithë jetës shkruan edhe me baltën e parë të vendlindjes dhe me dritën e pashuar të fëmijërisë. Sepse fëmijëria nuk është vetëm një kohë e kaluar; është atdheu i fshehtë prej nga nisen kuptimet e tij më të thella.

Sa më shumë kalojnë vitet, aq më tepër bindem se njeriu nuk shkruan vetëm me atë që sheh, por sidomos me atë që nuk arrin ta harrojë.

3. Në fizikën teorike e quajnë superpozicion kuantik: disa gjendje në të cilat një objekt ose person mund të ekzistojë njëkohësisht. Dhe të cilat nuk përjashtojnë njëra-tjetrën. Varet nga vëzhguesi. Dhe syri i tij gjen fokusin sipas kontekstit dhe estetikës së tij personale.

Njeriu vetë është një qenie e tillë. Brenda tij jetojnë njëkohësisht disa kohë dhe disa të vërteta. Ai mund të jetë i qetë në pamje dhe i rrënuar përbrenda; mund të flasë me bindje dhe, në heshtje, të jetë plot dyshim.

Letërsia nuk e thjeshton këtë gjendje. Përkundrazi, ajo e pranon. Personazhet më të vërteta nuk janë ato që japin përgjigje të pastra, por ato që mbeten të copëzuara, të papërfunduara, njerëzore.

Ndoshta arti është një nga të paktat hapësira ku kundërthëniet nuk e përjashtojnë njëra-tjetrën, por bashkëjetojnë.

4. Ku ndodhet autori dhe botuesi në këtë gjendje? Si e mendoni këtë në një këndvështrim konkret?

Autori dhe botuesi ndodhen në dy vetmi të ndryshme. Autori përballet me fjalën para se ajo të marrë trajtë publike; botuesi përballet me fatin e saj pasi ajo del në botë.

Në kohën tonë, botuesi nuk mund të jetë vetëm ndërmjetës teknik mes dorëshkrimit dhe shtypshkronjës. Ai duhet të jetë edhe mbrojtës i vlerës. Sepse sot nuk është e rrezikuar vetëm lexueshmëria e librit, por serioziteti i vetë fjalës.

Tek Shtëpia Botuese “URA” gjithmonë kemi besuar se libri nuk është mall si çdo mall tjetër. Një libër mund të shitet, por kuptimi i tij nuk matet me shitje. Ai matet me gjurmën që lë në kujtesën e një lexuesi.

5. Nëse “kurrë më” është një gënjeshtër dhe, në përputhje me rrethanat, një pararealitet, a devijon ai një element të së ardhmes, apo madje rirregullon një mëngë të tërë të një realiteti tjetër?

“Kurrë më” është ndoshta një nga fjalët më të pambrojtura të njeriut. Ai e shqipton kur dëshiron të bindë veten se diçka ka marrë fund përgjithmonë. Por jeta nuk njeh përmbyllje kaq absolute.

Gjërat rikthehen. Jo gjithmonë si ngjarje, por si kujtim, si pendesë, si mall, si hije. Njeriu largohet nga shumë gjëra, por rrallë shpëton plotësisht prej tyre.

Prandaj besoj se e ardhmja nuk ndërtohet vetëm nga ajo që zgjedhim, por edhe nga ajo që nuk kemi mundur ta përmbyllim brenda vetes.

6. A na ka lejuar kjo të moskuptojmë se ku po shkojmë, apo thjesht na kthen në absurditetin fillestar të mohimit të ndërsjellë? A mbetet përsëritshmëri e pakrahasueshme?

Nganjëherë kam përshtypjen se koha moderne nuk po e humb vetëm drejtimin, por edhe kujtesën e drejtimit. Njeriu lëviz shumë, komunikon shumë, ndërsa e ka gjithnjë më të vështirë të qëndrojë vetëm me mendimin e vet.

Kjo krijon një lloj zbrazëtie të heshtur. Dhe zbrazëtia është gjithmonë terren i përshtatshëm për absurditetin.

Letërsia nuk e shpëton botën nga kjo krizë, por e pengon njeriun të bëhet krejtësisht indiferent ndaj saj. Kjo, për mua, është një nga detyrat më të mëdha morale të artit.

7. Dhe transformimet, se “ne jemi diçka tjetër tani”? Si e kuptoni kuptimin e kësaj fjalie?

E kuptoj si një fjali që bart brenda vetes edhe krenari, edhe frikë. Po, njeriu ndryshon. Ndryshojnë kohët, mënyrat e jetesës, raportet mes njerëzve. Mirëpo thelbi që mbetet për t’u menduar e parashtruar si pyetje, është ky: çfarë humb gjatë këtij ndryshimi? Kam frikë se epoka jonë po fiton shpejtësi dhe po humb thellësi. Po fiton mjete komunikimi dhe po e humb durimin për të dëgjuar. Po fiton zhurmë dhe po e humb heshtjen.

Nëse jemi bërë “diçka tjetër”, do të doja që të mos e humbnim aftësinë për t’u tronditur ende nga fjala, nga kujtesa dhe nga dhimbja e tjetrit.

8. Çfarë është, atëherë, e sotmja letrare dhe çfarë konotacioni i jepni asaj? Po, e përmendni diku në krijimtarinë tuaj, por a e mbush kuptimi i saj të tërën?

E sotmja letrare është një hapësirë e mbushur me zëra, por jo gjithmonë me jehonë. Shkruhet shumë, botohet shumë, qarkullon shumë, por kjo nuk do të thotë se gjithçka i mbijeton kohës.

Një vepër letrare nuk jeton nga prania e saj e menjëhershme, por nga aftësia për t’u rikthyer në mendjen e lexuesit edhe pas shumë vitesh. Ka libra që bëjnë zhurmë kur dalin dhe harrohen shpejt. Ka edhe libra që hyjnë në heshtje dhe mbeten gjatë në ndërgjegjen e lexuesit.

Unë vazhdoj të besoj te kjo e dyta.

9. Në biseda të ndryshme kemi dëgjuar për një nga shenjat më të frikshme dhe ogurzeza të kësaj “përshtatjeje”, që tregon kalimin tashmë të kryer nga e mëparshmja në… ku?

Shenja më e frikshme është kur njeriu fillon të mësohet me rënien. Kur mediokriteti nuk e shqetëson më askënd. Kur fjala humb peshën dhe kjo duket normale.

Shoqëritë nuk rrënohen vetëm nga katastrofat e mëdha. Shpesh ato rrënohen ngadalë, përmes humbjes së ndjeshmërisë ndaj vlerës.

Dhe ndoshta kjo është arsyeja pse kultura ka gjithmonë një rol më të madh sesa duket. Ajo nuk e ndryshon menjëherë historinë, por ruan aftësinë e njeriut për të mos u bërë shpirtërisht i varfër.

10. A është shkrimi vërtet i aftë të zgjidhë çdo gjë, të shpëtojë këdo? Ku qëndron misioni juaj artmadh i „URA“?

Jo. Shkrimi nuk e ndal vdekjen, nuk i zhduk padrejtësitë dhe nuk e shpëton botën në mënyrë të drejtpërdrejtë. Por ai bën diçka pa të cilën bota do të ishte shumë më e errët: ruan kujtesën e njeriut, i jep zë asaj që rrezikon të heshtet dhe e mban të gjallë atë që koha do ta shtynte drejt harresës.

Një libër nuk e ndryshon gjithmonë historinë, por mund t’ia ndryshojë njeriut shikimin ndaj vetes dhe ndaj të tjerëve. Dhe kjo nuk është pak.

Misionin e Shtëpisë Botuese “URA” e kam parë gjithmonë në këtë dritë: të mbajë të hapur një urë mes kohëve, brezave dhe ndërgjegjeve. Jo thjesht të botojë libra, por të mbrojë dinjitetin e fjalës shqipe, seriozitetin e mendimit dhe besimin se kultura ende mund ta bëjë njeriun më të thellë, më të vetëdijshëm dhe më njerëzor.

Prishtinë,

15.05.2026