Fatmir Terziu: Ku jemi sot 42 vjet pas, 40 viteve letërsi dhe arte të Realizmit Socialist

Ku jemi sot 42 vjet pas, 40 viteve letërsi dhe arte të Realizmit Socialist

Në pranverën e vitit 1984, kur përgatitej Kongresi i 3-të i Lidhjes së Shkrimtarëve dhe Artistëve, gjuha zyrtare e kohës tingëllonte si një kambanë ideologjike që kërkonte të mbante zgjuar jo vetëm artin, por edhe vetë ndërgjegjen politike të krijuesit. Thuhej se Kongresi do të ishte “nxitje dhe inkurajim për vepra të reja”, se do të përkraheshin “prirjet që kanë të ardhmen përpara”, se arti duhej të mbetej “militant”, “luftarak”, i gatshëm të ngrinte problemet politike, ekonomike, morale dhe të edukimit të rinisë. Në atë kohë, letërsia dhe arti nuk konsideroheshin thjesht krijim, por armë. Shkrimtari nuk ishte vetëm autor; ai ishte ushtar i ideologjisë. Sot, 42 vjet më pas, pyetja nuk është vetëm se çfarë mbeti nga ajo epokë, por ku ndodhemi ne përballë saj. A kemi dalë realisht prej asaj metode krijimi, apo vazhdojmë të mbajmë në mendësi disa nga hijet e saj? A ka fituar arti lirinë që i mungonte, apo ka humbur peshën që dikur pretendonte se kishte?

Realizmi Socialist, me gjithë ngarkesën e tij ideologjike, ndërtoi një sistem të tërë institucionesh kulturore. Kishte revista letrare, teatro funksionalë, shtëpi botuese aktive, kinostudio, ansamble, konkurse dhe një kritikë që, edhe pse e dirigjuar, ekzistonte si mekanizëm. Libri kishte tirazh. Filmi pritej me interes. Poezia recitohej. Shkrimtari njihej në rrugë. Arti kishte publik, sepse shteti kishte vendosur ta mbante publikun të lidhur me të. Por çmimi ishte i rëndë. Talenti duhej të kalonte përmes filtrit ideologjik. Personazhi pozitiv ishte detyrim. Konflikti kishte kufij. E vërteta duhej të vishej sipas normës së partisë. Shumë krijues heshtën, u vetëcensuruan, ose shkruan “midis rreshtave”. Të tjerë u goditën, u lanë në errësirë, ose u përjashtuan nga jeta artistike vetëm sepse arti i tyre kërkonte frymëmarrje më të lirë.

Megjithatë, historia nuk mund të lexohet vetëm bardh e zi. Brenda atij sistemi u krijuan vepra që mbijetuan kohën. U shkruan romane, poezi, drama e skenarë që edhe sot lexohen jo për sloganin, por për artin që arriti të shpëtojë prej sloganit. Dhe kjo ndodh sepse talenti, sado i kontrolluar, gjithmonë gjen një mënyrë për të lënë gjurmë njerëzore. Ndërsa sot jetojmë në një kohë tjetër. Askush nuk të ndalon të shkruash. Askush nuk të kërkon raport ideologjik për romanin. Nuk ka censurë zyrtare. Por liria e sotme ka sjellë një paradoks të madh, krijuesi është i lirë, ndërsa arti shpesh është i vetmuar. Në vend të censurës politike ka ardhur indiferenca. Në vend të kontrollit shtetëror ka hyrë tregu brutal. Libri botohet, por shpesh nuk lexohet. Filmi realizohet, por humbet në zhurmën e mediokritetit global. Poezia ekziston, por rrallë ndikon.

Dhe pikërisht këtu nis drama e kohës sonë. Në vitin 1984 arti përdorej nga pushteti. Sot, shpesh, ai shpërfillet nga shoqëria. Dikur krijuesi rrezikonte nga kontrolli, sot rrezikon nga harresa. Prandaj, kur pyesim “ku jemi sot?”, nuk duhet të biem as në nostalgji të verbër, as në mohime automatike. Nuk mund të glorifikohet Realizmi Socialist si epokë lirie artistike, sepse nuk ishte. Por as nuk mund të mohohet se arti kishte një vend qendror në jetën publike. Sot kemi lirinë që mungonte atëherë, por ende nuk kemi ndërtuar peshën kulturore që arti duhet të ketë në një shoqëri demokratike. Ndoshta problemi më i madh është se kemi humbur debatin serioz për artin. Dikur ai deformohej nga politika, sot shpesh mbytet nga banaliteti. Kritika letrare është tkurrur. Institucionet kulturore janë dobësuar. Artistët mbijetojnë më shumë individualisht sesa si pjesë e një vizioni kulturor kombëtar.

Dhe megjithatë, pyetja mbetet e hapur. Çfarë arti duam sot? Një art që thjesht argëton? Një art që shet? Apo një art që vazhdon të ketë kurajën të shqetësojë, të pyesë, të trazojë ndërgjegjen njerëzore? Pas 42 vitesh, ndoshta mësimi më i madh është ky, arti nuk duhet të jetë as shërbëtor i ideologjisë, as viktimë e tregut. Ai duhet të mbetet hapësira ku njeriu mund të thotë të vërtetën e vet, pa frikë dhe pa urdhër. Dhe kjo është një betejë që, në forma të ndryshme, vazhdon ende sot.