Fatmir Terziu: Naim Frashëri, Poeti që ende na mban mbi artin e tij

Naim Frashëri, Poeti që ende na mban mbi artin e tij

Nga Fatmir Terziu

Të shkruash sot për Naim Frashërin është një akt që lëkundet mes rrezikut të përsëritjes dhe nevojës për rishqyrtim. Figura e tij është institucionalizuar kaq thellë në ndërgjegjen kombëtare, sa shpesh është kthyer në një ikonë të qetë, të padiskutueshme, të vendosur në piedestalin e historisë. Por pikërisht ky kanonizim e ka mbuluar me një mjegull respekti formal, duke lënë në hije dimensionet më të ndërlikuara, më moderne dhe më të pathëna të artit të tij poetik. Naimi nuk është vetëm poeti i Rilindjes Kombëtare; ai është një projekt estetik i menduar me vetëdije të plotë për rolin e gjuhës në krijimin e realitetit. Ai nuk e përdori shqipen thjesht si mjet shprehjeje, por si hapësirë ontologjike ku kombi duhej të lindte përmes fjalës. Para se Shqipëria të bëhej entitet politik, ajo u artikulua si vizion poetik. Në këtë kuptim, Naimi nuk i këndoi një atdheu ekzistues; ai e shpiku atë në nivel simbolik, duke e ngritur në një plan mitopoetik ku natyra, historia dhe shpirti bashkëjetojnë si një trup i vetëm.

Një nga të pathënat më domethënëse për të është se ai veproi në një tension të vazhdueshëm mes dy botëve, Lindjes mistike dhe Perëndimit racional. Formimi i tij shumëgjuhësh dhe kultura e gjerë orientale nuk përbënin vetëm sfond biografik, por strukturë të brendshme të mendimit të tij poetik. Në vargjet e tij gjejmë një ndërthurje të bektashizmit me iluminizmin, të ndjeshmërisë sufiste me idenë evropiane të kombit modern. Kjo e bën artin e tij më kompleks sesa leximet e zakonshme që e reduktojnë në romantizëm kombëtar. Për më tepër, Naimi shkroi në një kohë kur shqipja ishte ende në kërkim të formës së vet letrare. Ai nuk gjeti një gjuhë të gatshme për poezi; ai e ndërtoi atë. Në këtë proces, ai nuk krijoi vetëm vargje, por një standard emocional dhe estetik që do të ndikonte gjithë letërsinë shqiptare pas tij. Çdo poet që erdhi më vonë, qoftë për ta ndjekur apo për ta kundërshtuar, u përball me hijen e tij si me një masë krahasimi të pashmangshme.

Prandaj, të argumentosh sot pse ende jemi “mbi artin poetik të Naimit” nuk është një akt nostalgjie. Është një analizë e strukturës sonë kulturore. Sepse në thelb, mënyra se si ne e mendojmë poezinë si mision, si akt etik, si shërbim ndaj gjuhës dhe ndaj një ideali kolektiv, buron pikërisht nga ai model themelues që Naim Frashëri artikuloi me vetëdije historike dhe me një intuitë të jashtëzakonshme poetike. Në këtë ese, Naimi do të trajtohet jo si monument, por si proces: si energji krijuese që vazhdon të veprojë në nënvetëdijen tonë letrare. Vetëm duke e çliruar nga klishetë didaktike dhe nga adhurimi i verbër, mund të kuptojmë se madhështia e tij nuk qëndron thjesht në faktin se ishte i pari, por në faktin se vendosi një horizont që ende sot mbetet i pakapërcyer.

1. Naimi përtej ikonës shkollore

Figura e Naim Frashërit shpesh reduktohet në një trajtim simbolik të thjeshtë: ai shihet si “poeti i atdheut”, këngëtari i natyrës dhe shkrimtari që frymëzoi Rilindjen Kombëtare. Në tekstet shkollore, kjo pamje ka vlerën e saj pedagogjike: nxënësit mësojnë për një figurë që simbolizon dashurinë për vendin dhe idealet kombëtare. Por në këtë reduktim fshihet një pjesë e madhe e kompleksitetit dhe thellësisë së tij krijuese. Reduktimi i tij në ikonë shkollore e ka shtrënguar figurën e Naimit në një formë që, përtej edukimit bazë, nuk pasqyron dimensionet e vërteta të mendimit, estetikës dhe shpirtit të tij poetik. Naim Frashëri ishte një intelektual i formuar në një hapësirë të gjerë kulturore dhe gjuhësore. Ai nuk ishte thjesht një poet që këndonte për bukuritë e natyrës; ai njihte disa gjuhë të huaja, përfshirë turqishten, greqishten, persishten dhe frëngjishten, duke e bërë dijeninë e tij një urë mes kulturave. Kjo i mundësoi që të hulumtonte literaturat e Lindjes dhe të Perëndimit, duke i integruar elemente të mendimit filozofik, moral dhe estetik në poezinë e tij. Kështu, arti i Naimit nuk është vetëm shprehje emocionale, por edhe një produkt i mendimit të përpunuar dhe të ndërgjegjshëm, ku çdo metaforë, çdo imazh natyror ka një funksion dytësor, shpesh të lidhur me identitetin kombëtar ose me refleksionin mbi njeriun dhe universin.

Veprat e tij, si “Bagëti e Bujqësia”, shpesh lexohen sipas nivelit të parë si idile për natyrën dhe jetën e përditshme. Megjithatë, këto poezi janë më shumë se thjesht përshkrime; ato janë metafora të thella për organizmin e kombit dhe harmoninë që ai kërkonte mes njerëzve, kulturës dhe tokës. Secili imazh bujqësor, secili përshkrim i kafshëve dhe bimëve, nuk është thjesht dekorativ, por shërben për të krijuar një narrativ identitar dhe moral. Natyra, tek Naimi, nuk është peizazh pasiv, ajo është një pjesë aktive e formimit të kombit dhe e edukimit shpirtëror të lexuesit. Përveç kësaj, Naimi i dha rëndësi edhe dimensionit filozofik të poezisë. Ai nuk këndonte vetëm për të kënaqur ndjenjën apo për të lavdëruar vendin; poezia e tij ishte një mënyrë për të reflektuar mbi jetën, etikën, drejtësinë dhe marrëdhënien midis njeriut dhe universit. Ai ndërtoi një kod estetik ku morali dhe arti janë të pazgjidhshëm: një poezi e bukur pa mesazh moral do të ishte e paplotë për Naimin. Kjo qasje e veçantë e ndan atë nga shumë poetë bashkëkohës dhe nga interpretimet e thjeshta shkollore që e shohin vetëm si “poet të atdheut”.

Pra, përtej ikonës shkollore, Naim Frashëri është një figurë multidimensionale, një intelektual i gjuhëve të shumta, një hulumtues i kulturave të ndryshme, një filozof i ëmbël dhe një krijues i një universi poetik ku estetika dhe etika bashkëjetojnë. Reduktimi i tij në një simbol patriotik nuk arrin të përfshijë këtë kompleksitet, dhe pikërisht ky është dimensioni i pathënë, që i jep artit të tij poetik një forcë dhe një aktualitet që vazhdon edhe sot. Në këtë mënyrë, kuptimi i Naimit si figurë shkollore është vetëm sipërfaqja, për të arritur thelbin e vërtetë, duhet të shqyrtojmë botën e tij komplekse, ku fjala, ideja, ndjenja dhe vizioni kombëtar janë të ndërthurura në mënyrë të pandashme.

2. Teologjia poetike dhe mistika e brendshme

Një nga dimensionet më të pakufizuara dhe shpesh të papërfillura të poezisë së Naim Frashërit është thellësia e tij metafizike dhe përqafimi i një vizioni të brendshëm mistik, i cili e vendos atë jo vetëm si poet kombëtar, por edhe si mendimtar universal. Ky aspekt i veprës së tij shpesh mbetet i fshehur nën interpretimet patriotike ose edukative, por përmes tij Naimi arrin të krijojë një strukturë ku poezia shndërrohet në një instrument shpirtëror dhe ekzistencial, duke tejkaluar kufijtë e thjeshtësisë narrative. Në veprat si “Lulet e verës” dhe sidomos në “Qerbelaja”, shfaqet qartësisht një botë ku dimensioni fetar, moral dhe estetik bashkëjetojnë në harmoni të brendshme. Në këto vargje, Naimi nuk e konsideron poezinë thjesht si mjet argëtimi apo përshkrimi, për të, poezia është formë adhurimi, një mënyrë për të komunikuar me të shenjtin dhe për të kuptuar vendin e njeriut në rendin universal. Ai shfrytëzon metaforën dhe simbolet për të krijuar një ekuilibër midis përjetimit shpirtëror dhe refleksionit moral, duke e bërë veprën e tij një laborator të mendimit fetar të ndërthurur me një ndjeshmëri humane.

Një nga elementet më të veçanta të kësaj teologjie poetike është ndikimi i bektashizmit. Tradita bektashiane, me theksin e saj mbi tolerancën, universalizmin dhe përvojën mistike të bashkësisë me të Hyjnin, lë gjurmë të qarta në trajtimin e Naimit për dashurinë, drejtësinë dhe unitetin shpirtëror të njerëzimit. Kjo traditë e mëson poetin që të shohë botën si një entitet të ndërlidhur, ku njeriu nuk është qendër e veçantë, por pjesë e një organizmi më të gjerë kozmik. Ky perspektivë mistike e thellon rolin e tij si poet: ai nuk këndon thjesht për atdheun apo natyrën, por për marrëdhënien e njeriut me universin, duke e pozicionuar poezinë si një praktikë shpirtërore.

Në këtë kontekst, veprat e Naimit nuk janë të thjeshta për t’u interpretuar sipas logjikës narrative të përditshme. Secila metaforë, secili varg, është një qelizë e ndërthurur me kuptime të shumanshme: ndërthuren dimensioni moral, ai estetik, ai filozofik dhe ai shpirtëror. Për shembull, në “Qerbelaja”, ngjarjet historike dhe tragjedia e popullit shqiptar nuk trajtohen vetëm në nivel politik apo kombëtar, ato shërbejnë si reflektim mbi përjetësinë e vuajtjes dhe fuqinë e sakrificës në rendin hyjnor, duke lidhur historinë konkrete me një gjeometri morale universale.

Një tjetër aspekt i rëndësishëm i mistikës së Naimit është aftësia për të integruar humanizmin në këtë vizion shpirtëror. Dashuria për atdheun nuk përjashton dashurinë për njeriun, dhe respekti për jetën nuk bie në dogmatizëm. Përmes këtij uniteti të brendshëm, Naimi arrin një përqafim të thellë të ekzistencës: individi, shpirti, natyra dhe hyjnia lidhen në një simbiozë ku poezia bëhet mjet njohjeje dhe transformimi. Nga pikëpamja akademike, mund të argumentojmë se ky dimension i veprës së tij e pozicionon Naim Frashërin si një poet të Rilindjes, por edhe si një metafizician të vetëdijshëm: ai nuk është vetëm regjistrues i emocioneve ose narrativave historike, por krijues i një sistemi të brendshëm ku arti, etika dhe mistika ndërthuren në mënyrë të pandashme. Kjo e bën veprën e tij të hapur, të shumëdimensionale, dhe vazhdimisht aktuale për interpretime të reja, duke e ruajtur një relevancë që shkon përtej kontekstit të kohës së tij. Në fund, teologjia poetike dhe mistika e brendshme e Naim Frashërit nuk janë thjesht shtesë ose dimension të zakonshëm estetik; ato janë bërthamë e universumit të tij poetik. Ato i japin veprës së tij një rezonancë që tejkalon kohën, duke e bërë Naimin jo vetëm poet të një kombi, por poet universal, një ndërfaqe mes njerëzimit dhe shpirtit, një urë midis historisë dhe përjetësisë.

3. Gjuha si akt themelues

Një nga aspektet më të rëndësishme dhe më pak të vlerësuara të veprës së Naim Frashërit është roli i tij në formësimin e gjuhës letrare shqipe. Para Naimit, shqipja ishte kryesisht gjuhë gojore, e fragmentuar në dialekte të ndryshme dhe përdorej kryesisht për komunikim të përditshëm ose për shkrime fetare dhe liturgjike. Mungesa e një standardi të konsoliduar dhe e një estetike të zhvilluar e kufizonte mundësinë e zhvillimit të një letërsie me dimension universal. Naim Frashëri e kuptoi këtë boshllëk dhe e shfrytëzoi poezinë si mjet për të krijuar jo thjesht vargje, por një strukturë gjuhësore që do të lejonte shqipen të ngrihej në nivelin e një gjuhe letrare të plotë. Në këtë sens, gjuha te Naimi nuk është vetëm instrument shprehës; ajo është akt themelues, një themel mbi të cilin do të ndërtohej identiteti estetik dhe kulturor i letërsisë shqipe. Muzikaliteti i vargut, përdorimi i metaforës, ritmi i brendshëm dhe simetria e imazheve tregojnë një vetëdije të thellë për strukturën gjuhësore dhe për efektin e saj mbi lexuesin. Çdo fjalë, çdo ndarje e vargut dhe çdo zgjedhje stilistike është pjesë e një sistemi të ndërthurur që synon të konsolidojë gjuhën si mjet të ndjeshmërisë poetike dhe të mendimit filozofik.

Një shembull domethënës është vepra “Bagëti e Bujqësia”, ku përshkrimi i natyrës dhe i jetës së përditshme nuk është thjesht realist apo idilik. Naimi përdor një gjuhë të pasur me simbole dhe aluzione të përpunuara, ku çdo element i botës natyrore ngrihet në nivel të metaforës për moralin, harmoninë dhe identitetin kombëtar. Ky lloj ndërthurjeje mes konkretës dhe abstraktës kërkon një ndjeshmëri të lartë gjuhësore dhe një aftësi të veçantë për të ndërtuar fjalën si një strukturë që bart kuptime të shumanshme, duke krijuar një gjuhë poetike me thellësi dhe fleksibilitet që do të ndikonte thellë në letërsinë shqiptare pas tij. Nga një perspektivë akademike, mund të argumentojmë se Naimi ishte jo vetëm reformator i gjuhës, por edhe arkitekt i një estetike të ri letrare. Ai krijoi një model të përdorimit të shqipes ku harmonia e brendshme e vargut, muzikaliteti dhe fuqia semantike bashkëjetojnë në mënyrë të pandashme. Madje, edhe poetët më eksperimentues të shekullit XX dhe XXI, pavarësisht nga shkathtësitë formale dhe temat moderne, shpesh shfaqin një tension të pandashëm me këtë model, ata ose kërkojnë ta ndjekin atë, ose të sfidojnë strukturat që Naimi ka vendosur si horizont poetik.

Një tjetër dimension i rëndësishëm është aftësia e Naimit për të ndërthurur elemente të gjuhëve të huaja dhe ndikime kulturore pa cenuar thelbin e shqipes. Kjo tregon jo vetëm një dijeni të gjuhëve të shumta, por edhe një vetëdije të hollë për identitetin e gjuhës shqipe dhe potencialin e saj estetik. Në këtë mënyrë, poezia e tij nuk është thjesht art kombëtar, por një provë e aftësisë së shqipes për t’u ngritur si gjuhë e letërsisë universale. Përfundimisht, gjuha si akt themelues te Naim Frashëri e vendos atë në një pozitë unikale në historinë e letërsisë shqiptare. Nuk është vetëm poeti i Rilindjes Kombëtare, nuk është vetëm këngëtari i natyrës apo atdheut, ai është krijuesi i një strukture gjuhësore dhe poetike që vazhdon të jetë themeli mbi të cilin ndërtohet letërsia shqipe bashkëkohore. Çdo lexues, poet apo studiues që kthehet tek Naimi, konstaton se përmes fjalës së tij jo vetëm kultivohet ndjenja kombëtare, por edhe integrohet një model i lartë estetik dhe filozofik, që vendos standardet e mundshme të artit poetik shqiptar.

4. Naimi dhe ideja e kombit si poezi

Një nga karakteristikat më të dallueshme dhe më pak të analizueshme të veprës së Naim Frashërit është mënyra se si ai ndërthur idenë e kombit me poezinë, duke e bërë këtë të fundit mjet jo vetëm estetik, por edhe identitar dhe filozofik. Ndryshe nga shumë intelektualë dhe poetë të kohës së tij, të cilët shpesh e konceptuan kombësinë nëpërmjet narrativave historike ose politike, Naimi e shikon kombin si një entitet shpirtëror, i cili duhet të lindë dhe të konsolidohet përmes gjuhës dhe veprës artistike. Në këtë kuptim, Shqipëria e Naimit nuk është thjesht territor politik, por një krijesë poetike që ekziston në ndërgjegjen kolektive të popullit dhe në vargjet e tij. Në veprën “Qerbelaja”, ai nuk trajton vetëm ngjarje historike; përmes sakrificës dhe vuajtjes së popullit shqiptar, Naimi ndërton një vizion të kombit si një organizëm moral dhe shpirtëror. Këtu, ideja e kombit bashkëjeton me atë të humanizmit: dashuria për atdheun nuk shërben për të përjashtuar të tjerët, por për të ngritur vetveten dhe komunitetin mbi nivelin e materialitetit. Çdo figurë heroike, çdo episod historik shërben për të reflektuar mbi virtytet kolektive, drejtësinë, guximin, durimin dhe ndjenjën e përgjegjësisë.

Një dimension tjetër i rëndësishëm është përdorimi i metaforës si instrument i ndërtimit të kombit. Në shumë poezi të Naimit, elementë të natyrës, lumenjtë, malet, bimët, nuk janë thjesht peizazhe, por pjesë e trupit të kombit. Kjo ndërthurje midis natyrës dhe identitetit kolektiv është një nga “të pathënat” e tij më të fuqishme, ai krijon një arkitekturë poetike ku vendi nuk ekziston jashtë përjetimit emocional dhe moral të njeriut, duke e kthyer vargun në instrument për të edukuar ndërgjegjen kombëtare. Në një nivel më akademik, mund të argumentojmë se Naimi përdor poezinë si laborator etiko-politik. Ai nuk bën thjesht deklarata patriotike, ai ndërton një strukturë ku kombi është subjekt dhe objekt i veprimit estetik. Vargu poetik është vetë forma e organizimit të kombit: në çdo varg, ai ndërton lidhje midis individit dhe kolektivitetit, midis historisë dhe përjetësisë, duke e bërë poezinë jo vetëm mjet shprehës, por edhe instrument modelues të identitetit.

Kjo qasje e bën Naimin unik dhe ende aktual. Në kohët moderne, kur identiteti shpesh përballet me fragmentim dhe pluralizëm kulturor, vizioni i tij na ofron një shembull se si poezia mund të jetë mjet integrues dhe jo vetëm dekorativ. Ai na mëson se kombin nuk duhet ta kuptojmë thjesht si një entitet politik ose territorial, por si një rrjet vlerash, ndjenjash dhe reflektimesh morale që mund të artikulohen dhe ruhen në gjuhë dhe art. Në këtë kuptim, Naim Frashëri nuk është thjesht poet i së kaluarës; ai është orientues i së ardhmes. Ideja e kombit si poezi që ai ndërtoi nuk është e mbyllur; ajo mbetet horizont i hapur, i cili na obligon të rifreskojmë çdo herë ndjeshmërinë estetike dhe reflektimin etik. Kjo është arsyeja pse ende jemi mbi artin poetik të tij: sepse ai nuk la pas vetëm vargje, por një metodë për të menduar kombin, shpirtin dhe rolin e poezisë në formësimin e vetëdijes kolektive.

5. Pse ende nuk e kemi tejkaluar?

Një nga pyetjet më intriguese në studimin e Naim Frashërit është përse, pavarësisht evolucionit të letërsisë shqiptare dhe diversifikimit të formave poetike, ne ende ndiejmë se jemi “mbi artin e tij”. Për t’iu përgjigjur kësaj, duhet të thellohemi në tre shtylla kryesore që përcaktojnë madhështinë dhe vazhdimësinë e veprës së tij: uniteti i estetikës me etikën, harmonia midis natyrës dhe njeriut, dhe universalizmi shpirtëror.

Uniteti i estetikës me etikën mbetet një nga karakteristikat më të forta të poezisë së Naimit. Aty është ndërthurja e pandashme mes bukurisë dhe mesazhit moral. Për Naimin, poezia nuk është thjesht zbukurim i gjuhës apo i peizazhit, ajo është instrument edukimi, një mjet për të formuar ndërgjegjen e individit dhe të komunitetit. Në veprat e tij, çdo metaforë, çdo varg dhe çdo ritëm ka një funksion më të gjerë sesa estetika, ai përforcon vlerat morale, forcën e identitetit dhe përgjegjësinë individuale ndaj kolektivit. Ky unitet, i rrallë në shumë tradita letrare, e bën artin e tij të pakapërcyeshëm, sepse çdo tentativë për ta tejkaluar ose për ta modernizuar natyrshëm kërkon të ruajë këtë balancë të brendshme.

Harmonia mes natyrës dhe njeriut mbetet një tjetër shtyllë e vazhdimësisë së Naimit ku është mënyra se si ai integron natyrën në strukturën e poezisë dhe të kombit. Për Naimin, natyra nuk është peizazh pasiv; ajo është pjesë aktive e përvojës morale dhe estetike. Lumenjtë, malet, bimët dhe kafshët shërbejnë si simbole të virtyteve kolektive, duke lidhur individin me një rend më të gjerë shpirtëror dhe social. Në kohën moderne, kur përjetimi i natyrës shpesh është fragmentar dhe i abstraktuar, vizioni i Naimit ofron një referencë të domosdoshme: harmonizimi i njeriut me mjedisin dhe me komunitetin mbetet një ideal që poezia bashkëkohore shqiptarë nuk ka arritur ta tejkalojë plotësisht.

Universalizmi shpirtëror natyrisht është dimensioni i tretë që shpjegon pse ende jemi mbi Naimin është universalizmi i tij shpirtëror. Ndërsa shumë poetë të Rilindjes e lokalizojnë veprën e tyre në një kuadër strikt kombëtar ose politik, Naimi e hap horizontin drejt universalitetit. Dashuria për atdheun nuk është e mbyllur; ajo lidhet me dashurinë për njeriun dhe me respektin për ekzistencën në tërësinë e saj. Ky universalizëm e bën veprën e tij të mbetet relevante jo vetëm për lexuesin shqiptar, por edhe për çdo mendimtar që kërkon lidhjen midis estetikes, moralit dhe shpirtit. Diçka që nuk mund të imitohet natyrisht gjendet tek thelbi se çdo letërsi bashkëkohore mund të eksperimentojë me forma të reja, me gjuhë më moderne dhe me tematika urbane. Por ato shpesh bien ndesh me modelin themelues që Naimi ka vendosur. Qoftë përmes strukturës gjuhësore, qoftë përmes ndërthurjes së ideve morale me të bukurën, çdo poet pas tij përballet me standardin e tij. Kjo është arsyeja pse ende “jemi mbi artin e tij”: Naimi nuk la pas vetëm vargje, ai vendosi parametrat themelorë të asaj që konsiderohet poezi e madhe shqiptare. Për më tepër, çdo përpjekje për të sfiduar ose për të modernizuar poezinë shqiptare ndonjëherë ndjen nevojën për të dialoguar me Naimin, qoftë për të ndjekur modelin e tij, qoftë për ta kundërshtuar atë. Në këtë mënyrë, ai vazhdon të veprojë si një “horizont referimi”: një pikë krahasimi dhe reflektimi që nuk mund të shmanget, sepse struktura e artit poetik shqiptar është, në thelb, e ndërtuar mbi themelet e tij.

Në këtë kuptim, arti poetik i Naim Frashërit nuk është histori e mbyllur; ai është proces i hapur dhe vazhdimësia e tij është e pandashme nga letërsia dhe vetëdija estetike shqiptare. Nuk kemi “tejkaluar” Naimin sepse ai nuk është vetëm autor, por arkitekt i një universi gjuhësor, moral dhe shpirtëror. Çdo lexues, poet dhe studiues që kthehet tek ai përballet me kompleksitetin dhe harmoninë e brendshme të poezisë së tij, ku estetika dhe etika, kombin dhe universin, bashkëjetojnë në një strukturë të pandashme, duke e bërë veprën e tij të vazhdueshme dhe të paharrueshme.

6. Përfundim: Naimi si horizont i hapur

Në përfundim, Naim Frashëri nuk është vetëm një emër në historinë e letërsisë shqiptare; ai është një horizont i hapur, një standard i pakapërcyeshëm i artit poetik dhe një burim i vazhdueshëm reflektimi estetik dhe moral. Analiza e veprës së tij tregon se poezia e Naimit nuk është thjesht shprehje e ndjenjës patriotike apo e peizazhit, por një sistem kompleks ku gjuha, morali, identiteti dhe shpirtërorja ndërthuren në mënyrë të pandashme. Përmes teologjisë poetike dhe mistikës së brendshme, Naimi krijon një dimension ku poezia bëhet akt adhurimi dhe meditimi, duke e tejkaluar kufirin e thjeshtësisë narrative dhe duke e ngritur në një nivel filozofik. Përmes ndërtimit të gjuhës si akt themelues, ai transformon shqipen nga gjuhë gojore në instrument të lartë letrar dhe estetik, duke vendosur standarde që ndikojnë çdo gjeneratë të poetëve shqiptarë. Ndërsa ideja e kombit si poezi tregon aftësinë e tij për të ndërthurur identitetin kolektiv me ndjeshmërinë individuale, duke e shndërruar poezinë në mjet për formësimin e ndërgjegjes kolektive.

Pavarësisht evolucionit të letërsisë dhe eksperimentimeve të reja, ne ende nuk e kemi tejkaluar Naimin, sepse ai vendosi parametrat bazë të asaj që konsiderohet poezi e madhe. Çdo përpjekje për të shtrirë, modernizuar apo eksperimentuar me gjuhën dhe formën poetike shqiptare ndjen nevojën e pandashme për të dialoguar me veprën e tij, qoftë për të ndjekur modelin, qoftë për ta sfiduar atë. Kjo është arsyeja pse arti i tij vazhdon të jetë një pikë referimi, një standard për estetiken, moralin dhe shpirtin poetik të lexuesit dhe krijuesit shqiptar. Në këtë kuptim, Naim Frashëri nuk është vetëm një poet i së kaluarës, ai është arkitekt i një universi të përhershëm poetik, një horizont ku letërsia shqiptare vazhdon të matë vetveten dhe përpiqet të gjejë gjuhën, formën dhe dimensionin e saj shpirtëror. Veprimi i tij, kompleks dhe i shumëdimensionuar, vazhdon të shërbejë si udhërrëfyes për çdo studiues, poet dhe lexues që kërkon të kuptojë jo vetëm bukurinë e vargut, por edhe thelbin moral, filozofik dhe shpirtëror të poezisë shqiptare.

Në fund, madhështia e Naim Frashërit qëndron në faktin se ai krijoi një univers që nuk mbyllet me një kapitull të historisë, por që vazhdon të prodhojë interpretime, reflektime dhe frymëzim, duke e mbajtur letërsinë shqiptare të lidhur me dimensionet më të thella të humanizmit, identitetit dhe artit poetik.