Fatmir Terziu: Metafiksioni tek rrëfenja e Panit

Janaq Pani: “Ka ndodhur dikur...”

Rrëfenja në vargje e Janaq Panit, “Ka ndodhur dikur...”, të jep në pamje të parë përshtypjen e një tregimi të ardhur nga tradita e rrëfimit popullor, një histori që një plak ia përcjell një të riu, ashtu siç historitë kanë kaluar ndër breza, nga goja në gojë. Por, nëse ndalemi pak më gjatë te mënyra se si është ndërtuar kjo vepër, zbulojmë një shtresë tjetër, më të veçantë: teksti nuk tregon vetëm një histori, por na bën të vetëdijshëm edhe për vetë aktin e rrëfimit.

Që në vargjet e para, xhaxha Gori nuk paraqitet si dëshmitar i drejtpërdrejtë i ngjarjes. Ai thotë: “Ma rrëfyen dhe mua kur isha i ri, / hem si të vërtetë, hem si histori...”. Këtu ndodh diçka shumë interesante. Historia që do të dëgjojmë nuk vjen si një e vërtetë e prerë, por si një rrëfim që ka kaluar më parë nëpër kujtesën dhe gojën e dikujt tjetër. Ajo është “e vërtetë”, por njëkohësisht është edhe “histori”. Pikërisht në këtë dyzim qëndron një nga çelësat e leximit metafiksional të veprës.

Pani nuk na fut menjëherë në botën e Demkës dhe Kolës. Përpara tyre na vendos përballë plakut që rrëfen. Pra, para se të mësojmë çfarë ka ndodhur, mësojmë se dikush po na e tregon atë që ka ndodhur. Kështu krijohet një rrëfim brenda rrëfimit. Xhaxha Gori është njëkohësisht personazh dhe rrëfimtar, ndërsa ai që e dëgjon bëhet pjesë e kësaj marrëdhënieje të veçantë mes atij që di dhe atij që kërkon të dijë.

Edhe ndërprerjet e rrëfimit janë të rëndësishme. “Mjaft, o bir, fjalën e zgjata...”, “Sa të ndez çibukun e prapë do të rrëfej...” dhe më pas “Pauzë për të ndjekur rrëfimin” nuk janë thjesht kalime nga një pjesë në tjetrën. Ato na kujtojnë se historia po ndërtohet para nesh. Plaku ndalet, merr frymë, ndez çibukun, kollitet, mendon dhe pastaj vazhdon. Në këtë mënyrë, autori nuk e fsheh procesin e rrëfimit, por e bën atë pjesë të vetë veprës.

Kjo është edhe arsyeja pse ndarja në “Rrëfenja e parë” dhe “Rrëfenja e dytë” merr një kuptim më të gjerë. Nuk kemi vetëm një histori që ecën drejt fundit, por një rrëfim që vetë e tregon mënyrën se si po ecën. Lexuesi nuk është thjesht përballë ngjarjes; ai është edhe dëshmitar i mënyrës se si ngjarja po ndërtohet përmes fjalës së plakut.

Në këtë pikë, metafiksioni i Panit nuk duket si një lojë e ftohtë me teknikën letrare. Përkundrazi, ai lidhet drejtpërdrejt me kujtesën. Xhaxha Gori rrëfen sepse e ndien se koha po i afrohet fundit. “Pakogjë do ketë mbetur / vaji në kandilin tim”, thotë ai. Rrëfimi, pra, bëhet një mënyrë për të mos lejuar që përvoja të shuhet bashkë me njeriun. Ai ia dorëzon një tjetri atë që ka mbajtur gjatë në kujtesë.

Kështu, historia e Demkës dhe Kolës merr një funksion më të madh se ai i një fabule mbi miqësinë dhe ligësinë njerëzore. Ajo bëhet mësim i plakut, por edhe mënyra e tij për t'i folur të riut për jetën. Kur ai thotë: “Më të mirë se veten mikun shko e kërkoje” dhe “te fjalëbukurit kurrë mos beso”, nuk po jep thjesht një moral të gatshëm. Ai po e nxjerr kuptimin nga historia që sapo ka rrëfyer.

Edhe vetë fjala “bir” krijon një afërsi të veçantë. Ajo mund të jetë fjala e drejtpërdrejtë e plakut ndaj dëgjuesit, por njëkohësisht mund të përfshijë edhe lexuesin. Në këtë mënyrë, lexuesi vendoset në pozitën e atij që dëgjon një histori të vjetër dhe pret të mësojë se çfarë do të ndodhë më tej. Pyetja “do të dish ç'u bë me strajcën?” është një shembull i bukur i kësaj marrëdhënieje: rrëfimtari e di se dëgjuesi është tashmë brenda historisë dhe se kureshtja e tij është bërë pjesë e saj.

Në këtë vepër, pra, historia dhe mënyra e tregimit të historisë ecin bashkë. Pani nuk na thotë vetëm çfarë ndodhi dikur; ai na tregon edhe se si një ngjarje bëhet rrëfim, si rrëfimi bëhet kujtesë dhe si kujtesa kalon nga një njeri tek tjetri. Pikërisht këtu qëndron vlera metafiksionale e kësaj rrëfenje.

Në fund, kur plaku dhe i riu ecin “sup më sup me njeritjetrin” dhe ai merr prej të riut optimizmin, ndërsa i riu merr prej tij mençurinë, duket sikur mbyllet jo vetëm historia e Demkës dhe Kolës, por edhe vetë udhëtimi i rrëfimit. Plaku ia dorëzon fjalën brezit tjetër. Historia që dikur ia kishin treguar atij, tani vazhdon të jetojë te një tjetër.

Dhe ndoshta pikërisht këtu duhet kërkuar kuptimi më i bukur i titullit “Ka ndodhur dikur...”. “Dikur” nuk është vetëm koha e një ngjarjeje të kaluar. Është koha e kujtesës. Ndërsa tri pikat në fund të titullit lënë të hapur diçka që vazhdon: rrëfimi nuk mbaron aty ku mbaron historia, sepse çdo histori e treguar mund të marrë një tjetër jetë në gojën e atij që e dëgjon.

Në këtë kuptim, metafiksioni i Janaq Panit është metafiksion i kujtesës: një rrëfim që, ndërsa tregon një histori, na kujton vazhdimisht se historia jeton vetëm kur dikush e rrëfen dhe dikush tjetër pranon ta dëgjojë.

Dua ta them hapur se duke konkluduar do ta veçoja mjeshtërinë e Janaq Panit pikërisht në këtë mënyrë të rrëfimit, ku poeti nuk e lë historinë të ecë thjesht mbi shinat e ngjarjes, por e ndërton atë si një përvojë të gjallë të tregimit. Ai di të krijojë një zë rrëfimtar që duket sikur vjen nga oda, nga kujtesa dhe nga përvoja e gjatë e jetës, duke e bërë lexuesin jo vetëm dëgjues të historisë, por edhe bashkëudhëtar të saj. Mjeshtëria e Panit qëndron në këtë ndërthurje të natyrshme të vargut me prozën e rrëfimit, të humorit me urtësinë, të fabulës me mendimin dhe, mbi të gjitha, në aftësinë për ta bërë vetë aktin e rrëfimit pjesë të historisë. Tek ai, rrëfimtari nuk qëndron jashtë ngjarjes; ai merr frymë brenda saj, ndalet, kujton, këshillon dhe rikthehet te fjala, duke i dhënë rrëfenjës një autenticitet të rrallë dhe një mjeshtëri që e afron artin e Panit me traditën e lashtë të rrëfyesit popullor, por me një vetëdije të qartë letrare.