Fatmir Terziu: Mbi stacionimet e sotme letrare shqiptare

Fatmir Terziu: Mbi stacionimet e sotme letrare shqiptare

Shumë krijues shqiptarë, në Shqipëri, Kosovë, Maqedoni të Veriut, Mal të Zi apo në Diasporë, shpesh ankohen për grupimet në botën letrare. Dhe me të drejtë. Pakënaqësia e tyre nuk është gjithmonë e drejtë e drejtpërdrejtë. Ajo ka një disavantazh të natyrshëm. Shpesh nuk bën dallim midis shqetësimeve normale të jetës dhe atyre specifike të jetës kulturore. Në të vërtetë, pakënaqësia shpesh është rezultat i një perceptimi të pjesshëm, i një “rrotullimi të diskutimeve” që ndodhin brenda grupimeve, ku një përpjekje e gjallë për të lavdëruar një mik krijues mund të perceptohet si favoritizëm, dhe anasjelltas, një kritikë e grupimit të tjetrit mund të shndërrohet në armiqësi të tejskajshme. Është e natyrshme që njerëzit të bashkohen në një grup, një klub, një komunitet krijues, dhe po ashtu, është e natyrshme që të tjerët jashtë këtij grupi ta quajnë atë “grupim të mbyllur”. Çdo grup ka rrotullimin e vet të diskutimeve, mbështetja e brendshme, admirimi për talentin, ndarja e punës së papërfunduar. Shpesh një krijues që lavdëron talentin e një miku të tij e bën këtë me entuziazëm, por mund të ankohet për të njëjtën sjellje kur ndodh te të tjerët.

Në këtë kontekst, meriton të theksohet se një shkrimtar mund të jetë inteligjent, edhe nëse është miku juaj. Është e natyrshme të supozosh se miqësia lind nga respekti për talentin e tij, ose ndoshta, miqësia e ka përforcuar vlerësimin e tij. Marrëdhëniet janë gjithmonë të hapura ndaj abuzimit, por metoda më e shëndoshë është të lavdërosh meritën e punës publike të një miku aq ngrohtësisht sa kujdesesh për meritën private. Megjithatë, një problem i fshehtë brenda grupimeve është tendenca për të diskutuar më shumë procesin, sesa produktin. Artistët e një grupimi shpesh flasin për punëtori, për metodat e punës, për përpjekjet e tyre të papërfunduara. Në mënyrë paradoksale, kjo praktikë shpesh shërben si justifikim për të mos finalizuar punën e tyre. Puna e përfunduar, produkti i përsosur, i dedikohet botës. Puna e papërfunduar, shënimet, përpjekjet e para, i dedikohen grupimit, miqve, bashkëpunëtorëve, si një hapësirë private për dialog dhe përkrahje.

Çdo akt krijues është një përkthim. Pra, më hapur mbete, përkthim i brendshëm nga gjuha e heshtur dhe e fshehtë e mendimit në gjuhën publike. Nëse ky përkthim do të ishte i përsosur, çdo ide do të ishte e qartë për lexuesin në rrugë ashtu si për lexuesin brenda grupimit. Por shprehja është gjithmonë e papërsosur. Kjo papërsosmëri kërkon miqësi, kërkon audiencë që kupton parakushtet, interpretimin e pjesëve të papërfunduara, kuptimin e aludimeve. Krijuesi shpesh nuk shpreh vetveten plotësisht, përkundrazi, grupimet dhe audienca e ngushtë ndihmojnë të plotësojnë boshllëqet e shprehjes. Në këtë kuptim, roli i grupimeve është i dyfishtë, ato ndihmojnë autorin të shpjegojë më mirë idetë e tij, por gjithashtu mund të kufizojnë audiencën, duke e mbajtur kuptimin brenda një rrethi të vogël. Ky është paradoksi i grupimeve. Grupimet përbëhen nga ata që kuptojnë diçka dhe nuk dëshirojnë që ajo të kuptohet plotësisht jashtë rrethit të tyre. Kjo mund të dekurajojë shprehjen e lirë të krijuesit të madh, sepse fryma e grupeve shpesh e vendos kuptimin përtej shprehjes publike.

Kjo nuk do të thotë se grupimet janë të padobishme. Ato luajnë rol në rritjen e kuptimit të krijuesit brenda një komuniteti të ngushtë. Ato mund të jenë laborator i interpretimit dhe një hapësirë për reflektim. Por edukimi i vërtetë letrar kërkon që poeti, shkrimtari apo krijuesi ta bëjë veprën e tij gjithnjë e më të qartë për publikun e gjerë, dhe lexuesi të përpiqet ta kuptojë atë. Ky dialog i drejtpërdrejtë midis autorit dhe publikut është çelësi i zhvillimit të kulturës shqiptare bashkëkohore, ku përvojat e ndryshme nga të gjitha trevat dhe diaspora bashkohen në një dialog të gjallë.

Sot, shumë poetë dhe shkrimtarë shqiptarë shpesh nuk shkruajnë poezi të përfunduar, por më shumë shënime, vëzhgime, skica të ndjeshmërive të tyre. Një kapelë e braktisur mbi një kunj, një vazo e thyer në periferi, një valë e papërshkrueshme e emocionit, këto janë elementë të papërfunduar që, përmes vëmendjes së lexuesit të kujdesshëm, mund të kthehen në diçka sublime. Ky është angazhimi i krijuesit shqiptar sot, të kapë realitetin, të përkthejë të brendshmen në publik, dhe të krijojë një dialog të gjallë me audiencën e gjerë, duke tejkaluar kufijtë e grupimeve dhe duke ruajtur një vlerësim të hapur për kulturën e përbashkët.

Një estet, kritik, i famshëm i viteve nëntëdhjetë duke biseduar pra kollonave të Pallatit të Kulturës në Tiranë, më tha se poeti që admirohet nga poetët duhet të jetë më i madhi i poetëve. Do të marr lirinë ta dyshoj. Mendoj se në shumë raste, poetët që shfaqin admirimin e tyre për një koleg në fakt po bashkëpunojnë me të. Bukuria që ata shohin në veprën e tij nuk është vetëm e tij, ajo është pjesërisht vepra e tyre gjithashtu. Si krijues, poetët shpesh arrijnë të perceptojnë më shumë sesa të tjerët në çdo detaj të vogël: në një shkurre, në një re, në një epitet ose metaforë që duket e çuditshme apo e çmendur për syrin e jashtëm. Kjo ndjeshmëri e veçantë, kjo aftësi për të “hamendësuar” kuptimin e fshehur të fjalëve më të pazakonta, është një formë e fshehtë bashkëpunimi. Ata interpretojnë, plotësojnë boshllëqet, lexojnë mes rreshtave dhe ndërtojnë një kuptim të përbashkët që e tejkalon individualitetin e autorit.

Por duhet theksuar se kjo nuk do të thotë se çdo fjalë e poezisë është shprehja e plotë dhe e përkryer e asaj që ai nënkupton. Nëse do të ishte kështu, metaforat më të çuditshme nuk do të dukeshin të çmendura, epitetet më të largëta nuk do të ishin të papërshkruara. Poeti nuk ka udhëtuar ende të gjithë pelegrinazhin e tij; ai ka ndaluar në gjysmën e rrugës, duke lënë boshllëqe që audienca e tij, lexuesit dhe kolegët poetë, mund t’i plotësojnë. Është një marrëdhënie e gjallë, ku veprimi i interpretimit të lexuesit nuk zvogëlon veprën, por e zgjeron atë. Në krijimtarinë shqiptare bashkëkohore, kjo dinamikë është veçanërisht e dukshme. Poeti që jeton në Prishtinë, Tiranë, Strugë, apo në Diasporë, shpesh ndien ndikimin e lexuesve dhe bashkëkohësve të tij. Lexuesi që kupton një metaforë të pazakontë, një aluzion të fshehtë, ose një simbol të ri, është bashkëpunëtor i heshtur. Poeti krijon hapësirën dhe audienca e plotëson atë. Ky është një proces i vazhdueshëm, ku kuptimi nuk është kurrë i prerë në formë finale.

Shumë herë, poeti nuk flet për të gjithë të vërtetën e veprës së tij. Ai lë boshllëqe, fsheh ide, ndonjëherë edhe për të mos ndikuar në perceptimin e të tjerëve. Por grupimet letrare, komunitetet e krijuesve dhe audiencat e pasionuara e ndihmojnë të shprehë më shumë nga mendimi i tij. Ata nuk janë thjesht spektatorë; ata janë përkthyes, bashkëpunëtorë, ndoshta edhe kritika të fshehta që nxisin përfundimin e punës. Paradoksi është se ky bashkëpunim, megjithëse krijues, nuk është i dukshëm për jashtë. Ata që nuk janë pjesë e këtij rrjeti perceptojnë fjalët si të çmendura, metaforat si të çuditshme, gjuhën si hermetike. Por kjo është natyra e artit të madh: gjithmonë i hapur ndaj interpretimit, gjithmonë i pasigurt në shprehjen e plotë. Vetëm kur lexuesi dhe poeti bëjnë këtë udhëtim së bashku, kuptimi i vërtetë arrin të përhapet dhe të transformojë perceptimin e përgjithshëm.

Kështu, në krijimtarinë shqiptare sot, ku poeti bashkëjeton me grupimet, audiencën, lexuesit e tjerë poetë dhe publikun e gjerë, arti nuk është thjesht produkt individual, por një dialog i gjallë. Bukuria e veprës së madhe nuk është vetëm në metaforën e çmendur, apo epitetin më të largët, ajo është gjithashtu në aftësinë e krijuesve të tjerë për ta lexuar, interpretuar dhe për të kontribuar në rritjen e kuptimit. Ky bashkëpunim i fshehtë i poetëve është themeli i një kulture letrare të gjallë, ku çdo vepër nuk përfundon kurrë plotësisht në letër, por vazhdon të udhëtojë në mendjet dhe zemrat e atyre që e lexojnë dhe interpretojnë. Kjo është sfida dhe bukuria e krijimit, të lejojmë që arti të ekzistojë pjesërisht jashtë nesh, dhe pjesërisht brenda lexuesit, duke krijuar kështu një rrjet të pashprehur por të fuqishëm bashkëpunimi midis autorit dhe komunitetit.