Fatmir Terziu: Diskursi etik nga „Koha e dhive“ tek „Epoka e miut“

Diskursi etik nga „Koha e dhive“ tek „Epoka e miut“

Prof. Dr. Fatmir Terziu

Në vitin 2010 isha i ftuar në mbrëmjet poetike të Strugës. Pranë kisha shkrimtarin Luan Starova, romanin e tij „Koha e dhive“ dhe revistën „Mehr Lichtt“ numri 36 që botohej me ndihmën financiare të Ministrisë së Turizmit, Kulturës, Rinisë dhe Sporteve nën ombrellën e ish-Fondacionit „Velija“ ku kryeredaktore ishte Mira Meksi, e ku thuhej se nismëtarë ishin Vehbi Veliaj dhe Mira Meksi. Në faqet 208-212 të kësaj reviste ishte poema e shkrimtarit Ukë Zenel Buçpapaj „Epoka e miut“. Ky rast, pothuaj i rastësishëm në dukje, krijon një aks simbolik mes dy teksteve, romanit „Koha e dhive“ dhe poemës „Epoka e miut“. Dy kohë, dy kafshë, dy metafora politike e morale që flasin për shoqërinë shqiptare në kontekste të ndryshme historike, por me një nerv të përbashkët, raportin mes pushtetit, frikës dhe fjalës.

1. Alegoria si instrument mbijetese

14 gusht 1941- 24 shkurt 2022

Në „Koha e dhive“, dhia shfaqet si metaforë e mbijetesës në një sistem totalitar. Romani i Starovës, i vendosur në hapësirën ballkanike të pasluftës, e përdor dhinë si figurë të dyfishtë: si kafshë konkrete e varfërisë, por edhe si shenjë e një akuze ideologjike. Në regjimet totalitare, edhe një kafshë mund të politizohet, dhia mund të shpallet armike, reaksionare, simbol prapambetjeje. Kështu, alegoria e Starovës ndërton një kritikë të heshtur ndaj mekanizmave absurde të shtetit që ndërhyn deri në biologjinë e jetës. Ndërkohë, në „Epoka e miut“, miu nuk është më kafsha e varfërisë, por ajo e frikës, infiltrimit dhe degradimit moral. Në poemë, miu nuk përmendet gjithnjë drejtpërdrejt; ai është i pranishëm si frymë: në gjuhën e survejuar, në paralajmërimet “Kujdes mos thuaj…”, në atmosferën e përgjimit dhe vetëcensurës. Nëse dhia e Starovës është viktimë e sistemit, miu i Dr. Ukë Zenel Buçpapajt është produkt i tij, qenie që ushqehet me heshtje, me frikë dhe me mbetje morale.

2. Koha historike dhe koha morale

„Koha e dhive“ artikulon një periudhë të caktuar historike, atë të përplasjes mes ideologjisë dhe traditës. Koha aty është lineare, e lidhur me një regjim konkret, me spastrimet, me dyshimet, me biografitë e përndjekura. Është koha e ndalimeve dhe e frikës institucionale. Në „Epoka e miut“, koha është më e turbullt, më ekzistenciale. Ajo nuk identifikohet me një vit apo sistem të vetëm; është “koha horr e morr në këtë vend pa vend”. Këtu koha nuk është thjesht politike, por antropologjike: është gjendje degradimi, ku fjala tjetërsohet, ku poetit i kërkohet të nënshkruajë kapitullimin. Ndryshe nga Starova, që ndërton narrativë me strukturë klasike romaneske, Buçpapaj operon me fragment, me britmë, me imperative të përsëritura (“Kujdes…”), duke krijuar një diskurs të ndërprerë, thuajse paranojak.

Në krahasimin mes „Koha e dhive“ dhe „Epoka e miut“, raporti mes kohës historike dhe kohës morale shërben si bosht dallues jo vetëm estetik, por edhe konceptual. Këtu romani i Luan Starova shfaqet si një vepër më e realizuar në ndërtimin e kohës narrative, më e konsoliduar artistikisht dhe, jo rastësisht, më e përkthyer dhe më e komunikueshme në disa gjuhë të huaja. „Koha e dhive“ ndërton një kohë historike të identifikueshme qartë. Ajo lidhet me periudhën e pasluftës, me konsolidimin e regjimeve ideologjike në Ballkan, me mekanizmat e dyshimit, të biografisë dhe të ndëshkimit absurd. Kjo kohë nuk mbetet sfond i paqartë; ajo strukturohet përmes ngjarjes, kujtesës familjare dhe përvojës konkrete të personazheve. Lexuesi e ndjen peshën e historisë si forcë reale që ndërhyn në jetën e përditshme: në ekonominë e shtëpisë, në marrëdhëniet shoqërore, madje edhe në raportin me kafshët. Dhia, si figurë narrative, bëhet nyje ku kryqëzohen politika, varfëria dhe ideologjia. Por ajo që e bën romanin të realizuar është fakti se koha historike nuk mbetet dokumentare. Starova arrin ta shndërrojë historinë në përvojë njerëzore universale. Frika, absurdi dhe presioni ideologjik nuk paraqiten si specifika lokale, por si gjendje që mund të kuptohen nga çdo lexues, pavarësisht gjuhës apo kontekstit kulturor. Pikërisht kjo e ka bërë romanin të përkthehet dhe të lexohet jashtë hapësirës shqipfolëse: sepse koha historike është e lokalizuar, por koha morale është universale. Koha morale në „Koha e dhive“ është koha e provës së dinjitetit. Personazhet nuk janë heronj, por as bashkëfajtorë aktivë. Ata jetojnë në një regjim që ua imponon frikën nga jashtë, por brenda ruajnë një sens të së drejtës dhe të padrejtës. Morali këtu është i brendshëm, i heshtur, por i qëndrueshëm. Edhe kur koha historike është shtypëse, koha morale nuk shembet plotësisht. Kjo krijon një ekuilibër narrativ që e bën romanin të qëndrueshëm estetikisht dhe etikisht.

Në „Epoka e miut“, koha historike është e shpërbërë. Nuk ka referenca të qarta kronologjike, nuk ka një regjim të emërtuar, nuk ka një periudhë të përcaktuar. Kjo mungesë nuk është dobësi poetike, por zgjedhje diskursive: poema synon të ndërtojë një kohë morale të përhershme, një epokë që mund të rikthehet sa herë që fjala survejohet dhe frika bëhet normë. Megjithatë, pikërisht kjo e bën kohën e poemës më të paqëndrueshme, më ankthioze dhe më fragmentare. Ndryshe nga romani, ku koha ecën dhe rrëfehet, në poemë koha ngec, rrotullohet, përsëritet në forma paralajmëruese (“Kujdes…”). Kjo është koha morale e kalbëzimit: jo koha e dhunës së hapur, por ajo e kompromisit të vazhdueshëm. Në këtë kuptim, poema është më radikale, por edhe më e vështirë për t’u universalizuar në formën klasike narrative. Ajo flet me gjuhën e thyerjes, jo me gjuhën e rrëfimit.

Superioriteti realizues i romanit të Starovës qëndron pikërisht në aftësinë për të balancuar këto dy kohë. Koha historike është e fortë, e besueshme, e mishëruar; koha morale është e qëndrueshme dhe e komunikueshme. Ky ekuilibër e bën veprën të përkthyeshme jo vetëm gjuhësisht, por edhe etikisht. Lexuesi i huaj nuk ka nevojë të njohë detajet e historisë ballkanike për të kuptuar absurditetin dhe dhunën morale që romani përshkruan. Ndërsa „Epoka e miut“ funksionon si alarm moral për një shoqëri të caktuar dhe për një gjendje të brendshme kolektive, „Koha e dhive“ funksionon si dëshmi narrative e një kohe historike që është shndërruar në përvojë universale. Njëra është epokë e thënë me britmë poetike; tjetra është kohë e rrëfyer me maturi romaneske. Pikërisht kjo e bën romanin e Starovës më të realizuar si strukturë, më të qëndrueshëm si vepër dhe më të hapur ndaj leximit ndërkombëtar.

3. Fjala si rezistencë dhe si faj

Në të dy veprat, fjala është thelbësore. Tek Starova, fjala është kujtesë. Ajo ruan historinë familjare, përballë përpjekjes për ta rishkruar realitetin. Narratori i „Koha e dhive“ mbështetet në kujtesën si akt që i reziston zhdukjes. Në „Epoka e miut“, fjala është rrezik. “Fjalët t’i vjedhin nga goja…”, “Fjalët e kanë fajin…”. Këtu fjala nuk është vetëm mjet kujtese, por objekt ndëshkimi. Ajo mund të tredhet, të përdhunohet, të përdoret për fjalime. Poeti paraqitet si figurë që ndëshkohet jo pse këndon, por pse di. Kjo është një zhvendosje thelbësore: nga fjala si arkiv (Starova) tek fjala si krim (Buçpapaj). Në boshtin krahasues mes „Koha e dhive“ dhe „Epoka e miut“, fjala shfaqet si territori më i rrezikshëm dhe më vendimtar i konfliktit etik. Por ndërsa te romani fjala mbetet kryesisht mjet i ruajtjes së kujtesës dhe i rezistencës së heshtur, te poema ajo shndërrohet në objekt krimi, në provë faji dhe në arsye ndëshkimi. Tek Starova, fjala ka një funksion mbrojtës. Ajo rrëfen, kujton, ruan historinë familjare dhe kolektive përballë një pushteti që kërkon ta zhbëjë atë. Edhe kur nuk thuhet publikisht, fjala ekziston si narrativë e brendshme, si kujtesë që nuk mund të konfiskohet plotësisht. Në këtë kuptim, fjala është rezistencë pasive: ajo nuk e sfidon drejtpërdrejt pushtetin, por nuk e lejon as të zhdukë kuptimin e jetës. Heshtja këtu nuk është faj; është strategji mbijetese. Në „Epoka e miut“, kjo logjikë përmbyset rrënjësisht. Fjala nuk është më strehë, por rrezik. Ajo survejohet, paralajmërohet, manipulohet. Imperativët e përsëritur “Kujdes mos thuaj…” krijojnë një regjim gjuhësor ku fjala e lirë nuk është vetëm e ndaluar, por e kriminalizuar. Subjekti lirik nuk frikësohet thjesht nga ndëshkimi fizik; ai frikësohet nga vetë akti i të folurit. Kështu, fjala shndërrohet nga mjet komunikimi në provë akuze.

Poema e ndërton këtë tension përmes një paradoksi thelbësor: fjala është njëkohësisht njeri dhe dhimbje. “Kënga është fjalë e fjala është njeri e njeriu është dhimbje.” Këtu fjala nuk është më abstraksion; ajo ka trup, ka pasoja. Të flasësh do të thotë të ekspozosh veten dhe të tjerët. Prandaj fjala kthehet në barrë morale: nëse flet, rrezikon; nëse hesht, bëhesh bashkëfajtor. Një nga momentet më domethënëse të poemës është mënyra si fjala vidhet dhe riciklohet. “Fjalët t’i vjedhin nga goja… ditën tjetër i duan për fjalime.” Kjo është një diagnozë e ashpër e instrumentalizimit të diskursit publik. Fjala e poetit nuk dënohet sepse është e rreme, por sepse është autentike. Ajo përvetësohet, sterilizohet dhe kthehet në propagandë. Në këtë proces, fjala humbet pafajësinë; ajo bëhet e dyshimtë, e komprometuar. Prandaj poeti ndihet fajtor edhe kur flet, edhe kur hesht. Në këtë kuptim, poema e zhvendos theksin etik: faji nuk lidhet më vetëm me gënjeshtrën, por edhe me të vërtetën e pathënë. Fjala që nuk thuhet bëhet helm i brendshëm; fjala që thuhet bëhet shkak ndëshkimi. Kjo gjendje krijon një hapësirë tragjike ku çdo zgjedhje është e komprometuar. Këtu fjala nuk është më thjesht rezistencë; ajo është provë karakteri.

Ndryshe nga „Koha e dhive“, ku fjala ruan një dimension humanist dhe shpresëdhënës, „Epoka e miut“ e çon fjalën në kufijtë e shkatërrimit. Poeti detyrohet të “nënshkruajë kapitullimin”, të bëhet hafije, të fshihet “si hije nëpër fjalë”. Kjo metaforë është thelbësore, fjala vazhdon të ekzistojë, por e zbrazur nga guximi. Ajo mbijeton, por si kompromis. Megjithatë, poema nuk e mbyll diskursin në kapitullim total. Vetë fakti që poeti flet, që e ekspozon këtë mekanizëm, është akt rezistence. Fjala, edhe e plagosur, mbetet e rrezikshme për pushtetin. Prandaj poetët “duan të vdesin jo se këndojnë, por vetëm se dinë”. Dija, e artikuluar në fjalë, është forma më e lartë e fajit në një epokë miu. Në përmbledhje krahasuese, tek Starova, fjala është rezistencë e heshtur dhe ruajtje e dinjitetit dhe tek Buçpapaj, fjala është njëkohësisht rezistencë dhe faj, armë dhe akuzë, shpëtim dhe dënim.

Kjo e bën „Epoka e miut“ një tekst thellësisht modern dhe brutal në analizën e gjuhës nën presion. Poema nuk pyet vetëm “çfarë thuhet?”, por “kush e paguan çmimin e fjalës?”. Dhe përgjigjja është e pamëshirshme, në këtë epokë, fjala nuk është neutrale. Ajo është zgjedhje morale, dhe çdo zgjedhje ka pasojat e saj.

4. Nga viktima tek bashkëfajësia

Një tjetër dallim diskursiv qëndron në pozicionin e subjektit. Tek „Koha e dhive“, personazhet janë të përndjekur; ata janë viktima të një sistemi absurd. Ironia e Starovës është e butë, e brendshme, shpesh e përmbajtur. Në „Epoka e miut“, subjekti lëkundet mes viktimës dhe bashkëfajtorit. Poema flet për një shoqëri ku “të gjithë bashkë e pranojnë mëkatin si në lojën e fajit”. Këtu nuk ka më vetëm një pushtet represiv; ka një kulturë kompromisi, një internalizim të frikës. Miut nuk i duhet gjithnjë një diktator; i mjafton një shoqëri që zgjedh të heshtë. Nëse në „Koha e dhive“ të Luan Starova viktima është e dallueshme dhe e pozicionuar qartë përballë një pushteti represiv, në „Epoka e miut“ të Ukë Zenel Buçpapajt kufiri mes viktimës dhe bashkëfajtorit bëhet i lëvizshëm, pothuaj i padukshëm. Pikërisht këtu poema fiton thellësinë e saj më të madhe analitike dhe morale.

Në roman, sistemi është struktura shtypëse, individi është objekt i tij. Dhia përndiqet, stigmatizohet, shpallet armike. Personazhet përjetojnë padrejtësinë si diçka që u imponohet nga jashtë. Edhe kur ata heshtin, heshtja është reagim mbrojtës, jo bashkëpunim i vetëdijshëm me të keqen. Në poemë, përkundrazi, kemi një skenografi kolektive të frikës ku bashkëfajësia ndërtohet nëpërmjet gjuhës. Vargjet “Kujdes mos thuaj…” funksionojnë si kod etik i deformuar, si manual i vetëcensurës. Askush nuk e detyron drejtpërdrejt subjektin lirik të heshtë; por frika është bërë normë, është internalizuar. Kjo është pika e kthesës, pushteti nuk ka më nevojë të imponojë gjithçka, sepse individi e riprodhon vetë mekanizmin e heshtjes.

Figura e “maces” në poemë është një shembull i qartë i kësaj dinamike. Subjekti e di të vërtetën, e di se macja është e zotit të shtëpisë, por paralajmërohet të mos e thotë. Këtu lind bashkëfajësia: jo nga mosdija, por nga zgjedhja për të mos artikuluar të vërtetën. Faji nuk është më vetëm i “ATA”-ve që kanë mprehur dhëmbët; faji shpërndahet në kuvend, në shtëpi, në rrethin e miqve. Shoqëria bëhet bashkëautore e heshtjes. Poema e radikalizon këtë ide përmes transformimit të fjalës. Fjalët “t’i vjedhin nga goja”, “t’i tredhin”, “t’i përdorin për fjalime”. Këtu bashkëfajësia merr trajtë strukturore: fjala që duhej të ishte akt lirie, shndërrohet në mall qarkullues. Dikush i prodhon, dikush i manipulon, dikush i konsumon. Edhe ata që nuk flasin, përfitojnë nga heshtja, sepse ruajnë pozitën, sigurinë, rehatinë. Në këtë kuptim, miu është metaforë e një shoqërie që brejt jo vetëm nga frika, por nga oportunizmi.

Një element i rëndësishëm analitik është mënyra si poema e zhvendos përgjegjësinë nga vertikalja (pushteti) tek horizontalja (komuniteti). Në romanin e Starovës kemi një raport vertikal, shteti kundër individit. Në poemë kemi një rrjet horizontal bashkëfajësish, shoku që shan shokun, kuvendi që vrenjtet, pleqtë që i lënë tespihet për grada partie. Kjo është diagnozë sociale më e ashpër, sepse e keqja nuk është më monopol i një strukture; ajo është përthithur nga trupi shoqëror. Poeti vetë ndodhet në këtë tension. Ai tundet mes kapitullimit (“Nënshkruaj kapitullimin soj poeti”) dhe refuzimit përfundimtar për të heshtur. Kjo lëkundje është shenja e ndërgjegjes etike. Bashkëfajësia nuk është fat i pashmangshëm; ajo është tundim. Poema nuk e shpall subjektin të pafajshëm; përkundrazi, e vendos përballë provës morale, a do të bëhesh mi, apo do të mbetesh zë? Në fund, dallimi është thelbësor, tek „Koha e dhive“, viktima ruan pastërtinë morale sepse përndjekja vjen nga jashtë, ndërsa tek „Epoka e miut“, rreziku më i madh është ndotja e brendshme, pranimi i rregullave të frikës si normalitet.

Kështu, poema e çon diskursin nga tragjedia e viktimizimit tek tragjedia e bashkëpërgjegjësisë. Dhe kjo është një formë më e thellë kritike, sepse nuk mjafton të identifikosh shtypësin; duhet të identifikosh edhe mënyrën si shtypja riprodhohet nga ata që heshtin. Në këtë kuptim, „Epoka e miut“ është jo vetëm një poemë për frikën, por një akt akuzues ndaj indiferencës kolektive – një pasqyrë ku lexuesi nuk mund të mbetet thjesht spektator.

5. Dimensioni etik

„Koha e dhive“ ruan një shpresë të heshtur, kujtesa dhe humanizmi mund të mbijetojnë. Edhe në absurditet, ekziston një dinjitet i brendshëm. „Epoka e miut“, përkundrazi, është më e errët. Ajo e çon lexuesin në kufijtë e kapitullimit moral, ku poeti urdhërohet të bëhet hafije, të humbë bojën e jo gojën. Megjithatë, në fund, britma poetike mbetet akt rebelimi: “Poetët kanë lindur të çmendur të dehur…”. Ky është një pohim i çmendurisë si liri. Dimensioni etik është pika ku dallimi mes „Koha e dhive“ dhe „Epoka e miut“ bëhet më i thellë dhe më tronditës. Të dy veprat flasin për kohë represive, por raporti i individit me përgjegjësinë morale ndërtohet ndryshe. Tek romani i Luan Starova, etika është e lidhur me dinjitetin e mbijetesës. Personazhet jetojnë nën trysninë e një sistemi që politizon gjithçka, por ata nuk e braktisin plotësisht ndjenjën e së drejtës. Edhe kur frika është e pranishme, ajo nuk arrin ta shndërrojë njeriun në instrument të vetëdijshëm të së keqes. Viktimizimi është i qartë: sistemi është agresori, individi është i shtypuri. Në këtë kuptim, etika tek Starova është etika e qëndresës së heshtur – një moralitet i brendshëm që ruhet në kujtesë, në familje, në respektin për jetën e thjeshtë. Dhia, si simbol, mbetet e pafajshme; ajo nuk komploton, nuk intrigon, nuk spiunon. Ajo vetëm jeton dhe, për këtë arsye, ndëshkohet. Në „Epoka e miut“, përkundrazi, etika zhvendoset nga qëndresa tek kompromisi. Këtu nuk kemi vetëm një pushtet që shtyp, por një shoqëri që bashkëpunon me shtypjen. Poema e Ukë Zenel Buçpapajt nuk e portretizon individin thjesht si viktimë, por si qenie që përballet me zgjedhjen: të flasë apo të heshtë, të denoncojë macen apo të fajësojë tjetrin për erën. Imperativi i përsëritur “Kujdes mos thuaj…” është një kod etik i përmbysur: mbijetesa kërkon të mos thuash të vërtetën. Në këtë pikë, etika nuk është më çështje e dinjitetit, por e guximit për të thyer rregullin e heshtjes.

Ndryshe nga romani, ku e keqja ka një adresë të qartë institucionale, në poemë ajo është difuze. Ajo përhapet në kuvend, në shtëpi, në gjuhë. Miut nuk i duhet një dekret për të ekzistuar; ai ushqehet me frikën kolektive. Kjo e zhvendos peshën morale nga struktura tek individi. Nëse tek Starova etika konsiston në ruajtjen e vetes përballë një makinerie represive, tek Buçpapaj ajo konsiston në refuzimin për t’u bërë pjesë e asaj makinerie. Një element i rëndësishëm etik në „Epoka e miut“ është raporti me fajin. Poema sugjeron një bashkëfajësi të heshtur: “Të gjithë bashkë e pranojnë mëkatin…”. Kjo është një diagnozë morale e rëndë. Shoqëria nuk është më vetëm e frikësuar; ajo është pajtuar me mëkatin si lojë kolektive. Etika këtu nuk është më vetëm çështje e shtetit, por e ndërgjegjes individuale. Pyetja bëhet: a është heshtja një formë e vrasjes së fjalës? Poeti në poemë ndodhet në një krizë të thellë etike. Atij i kërkohet të “nënshkruajë kapitullimin”, të bëhet hafije, të përdorë fjalën si mjet manipulimi. Këtu etika lidhet drejtpërdrejt me profesionin e poetit. Nëse ai tradhton fjalën, tradhton misionin e tij. Prandaj britma finale për poetët që lindin “të çmendur” është në fakt një afirmim etik: më mirë çmenduri dhe përjashtim sesa normalitet i korruptuar. Në një krahasim përfundimtar etik „Koha e dhive“ ofron një etikë të kujtesës dhe dinjitetit, njeriu mbetet njeri edhe kur përndiqet. „Epoka e miut“ ofron një etikë të përballjes me frikën, njeriu rrezikon të humbasë njerëzinë nëse zgjedh heshtjen dhe kompromisin. Në këtë mënyrë, dy veprat plotësojnë njëra-tjetrën: njëra tregon se si sistemi mund të shtypë trupin dhe jetën materiale; tjetra tregon se si frika mund të korruptojë shpirtin dhe fjalën. Dimensioni etik, pra, është boshti ku alegoria kalon nga histori konkrete në dramë universale: nga dhia e përndjekur tek miu që brejt ndërgjegjen.

Konkluzion: Diskursi midis kohës së dhive dhe kohës së miut

Nëse „Koha e dhive“ është roman i një kohe të identifikueshme historike, „Epoka e miut“ është poemë e një epoke të brendshme, që mund të përsëritet në çdo sistem ku fjala survejohet dhe ndërgjegjja blihet. Dhitë e Starovës janë të pafajshme dhe të persekutuara; minjtë e Buçpapajt janë simptoma të një shoqërie që ka humbur boshtin moral. Të dy tekstet, në mënyra të ndryshme, dëshmojnë se letërsia shqipe ka ndërtuar një traditë të fortë alegorike për të folur aty ku nuk lejohet të flitet. Njëra përmes kujtesës narrative, tjetra përmes britmës poetike. Në mes tyre qëndron fjala, herë si strehë, herë si faj, por gjithmonë si e vetmja mundësi për të mos u bërë as dhi e as mi në epokën e radhës.

Diskursi që ndërtohet mes „Koha e dhive“ dhe „Epoka e miut“ nuk është thjesht krahasim mes dy teksteve letrare, por mes dy regjimeve etike dhe kulturore të kohës. Këto nuk janë vetëm metafora zoologjike, ato janë mënyra të ndryshme të të jetuarit nën presion, dy forma të reagimit njerëzor përballë pushtetit, frikës dhe fjalës. Koha e dhive, ashtu siç e artikulon romani i Luan Starovës, është koha e një dhune të dukshme dhe të emërtueshme. Është epoka kur pushteti e shpall armikun, e identifikon dhe e ndëshkon hapur. Dhia, si figurë narrative, është viktimë e drejtpërdrejtë: ajo përfaqëson jetën e thjeshtë, pafajësinë, por edhe këmbënguljen për të jetuar pavarësisht stigmës. Në këtë kohë, raportet morale janë ende të lexueshme, dihet kush dhunon dhe kush dhunohet, kush urdhëron dhe kush i bindet. Prandaj edhe rezistenca, sado e heshtur, ruan një dimension dinjiteti. Kujtesa, rrëfimi dhe familja mbeten forma të mbrojtjes morale. Koha e miut, siç shpaloset në poemën „Epoka e miut“, është më e rrezikshme pikërisht sepse është më e padukshme. Këtu pushteti nuk ka gjithmonë nevojë të urdhërojë; frika ka hyrë në gjuhë, në mendim, në marrëdhënie. Miu nuk vjen nga jashtë, por lind brenda shtëpisë, brenda kuvendit, brenda vetë fjalës. Kjo është koha e bashkëfajësisë, ku heshtja nuk është më vetëm mbrojtje, por edhe pjesëmarrje. Në këtë epokë, morali nuk shembet nga dhuna, por gërryhet nga kompromisi.

Diskursi mes këtyre dy kohëve është, në thelb, një debat mbi evolucionin e së keqes. „Koha e dhive“ flet për një të keqe që imponon veten nga lart-poshtë, „Epoka e miut“ flet për një të keqe që përhapet horizontalisht. Në të parën, njeriu përpiqet të mbijetojë pa u përlyer; në të dytën, rreziku është të mbijetosh duke u përlyer. Kjo e bën kohën e miut më të turbullt etikisht, më të vështirë për t’u kundërshtuar dhe më të rrezikshme për shoqërinë. Nga ky këndvështrim, dy tekstet nuk kundërshtojnë njëri-tjetrin, por ndërtojnë një vijë të vazhdueshme reflektimi. Koha e dhive mund të shihet si paradhomë e kohës së miut. Aty ku dhuna e hapur mbaron, fillon normalizimi i frikës. Aty ku përndjekja pushon së qeni publike, lind vetëcensura. Dhe aty ku fjala nuk ndalohet më zyrtarisht, ajo fillon të ndëshkohet moralisht dhe shoqërisht.

Në planin letrar, romani i Starovës ofron një narrativë të stabilizuar, të përkthyeshme dhe të komunikueshme ndërkombëtarisht, sepse ai e rrëfen kohën e dhive si histori njerëzore universale. Poema e miut, përkundrazi, mbetet më e egër, më fragmentare, më e vështirë për t’u sistemuar, sepse ajo nuk kërkon ta rrëfejë kohën, por ta denoncojë atë. Njëra ndërton kujtesë; tjetra ngre alarm. Në fund, diskursi midis kohës së dhive dhe kohës së miut është një paralajmërim i dyfishtë. Ai na kujton se shoqëritë nuk rrezikohen vetëm nga dhuna e hapur, por edhe nga pajtimi i heshtur me frikën. Dhe se letërsia, qoftë përmes rrëfimit romaneske apo britmës poetike, mbetet mjeti më i fortë për ta mbajtur të gjallë dallimin mes mbijetesës dhe dinjitetit, mes heshtjes që të shpëton dhe heshtjes që të bën bashkëfajtor.