Fatmir Terziu: Libri “Hyjnia e Arbërit” i Mihal Dedja

Libri “Hyjnia e Arbërit” i Mihal Dedja paraqitet si një ndërmarrje poetiko-epike që synon të rikrijojë jo vetëm figurën historike të Gjergj Kastrioti Skënderbeu, por edhe dimensionin e tij mitik, të përjetësuar në ndërgjegjen kombëtare si një figurë që tejkalon historinë dhe hyn në sferën e hyjnores. Që në parathënie, autori ndërton një arkitekturë të qartë kompozicionale: jeta e kryeheroit ndahet në pesë periudha historike, të cilat përshkruhen përmes 16 poezive secila, dhe pasohen nga ese që e zgjerojnë reflektimin. Kjo strukturë nuk është thjesht organizim kronologjik; ajo krijon një lëvizje narrative që kalon nga historia drejt mitit, nga faktologjia drejt përjetimit estetik dhe filozofik.

Në thelb, libri është një përpjekje për të ndërtuar një biografi poetike, ku faktet historike nuk rrëfehen në mënyrë të thatë, por përjetohen përmes figurës, simbolit dhe ritmit. Dedja e sheh Skënderbeun si një figurë që lind nga dhimbja dhe sakrifica: pengmarrja në fëmijëri, edukimi në një botë të huaj, përplasja me identitetin dhe rikthimi dramatik në atdhe. Këto elemente nuk trajtohen thjesht si episode historike, por si fazat e formimit të një ndërgjegjeje heroike.

Një nga shtyllat kryesore të analizës së kësaj vepre është mënyra se si autori ndërthur historinë me legjendën. Në tekst shfaqen episode që janë pjesë e traditës gojore  si prerja e shkëmbit me shpatë apo kalimi me kalë nga një kodër në tjetrën  të cilat nuk synojnë të provojnë të vërtetën historike, por të dëshmojnë përmasën simbolike të figurës. Këtu Skënderbeu nuk është më vetëm strateg, por bëhet arketip i qëndresës dhe i besës, një figurë që populli e ka ngritur në nivel pothuajse të shenjtë.

Poetika e Dedjes mbështetet mbi një gjuhë të ngjeshur, me vargje të shkurtra, shpesh sentencioze, që krijojnë efektin e një këngë epike të fragmentarizuar. Në poezitë e para, që i përkasin fëmijërisë dhe rinisë së heroit, bie në sy një ton i butë, intim, ku figura e nënës, familjes dhe vendlindjes krijon një kontrast të fortë me tragjedinë e ardhshme. Vargje si ato të “Amanetit të një nëne” përçojnë jo vetëm dhimbjen individuale, por edhe dramën kolektive të një kombi të kërcënuar.

Ndërkohë, në pjesët që trajtojnë betejat dhe strategjinë ushtarake, autori e ngre figurën e Skënderbeut në nivelin e gjeniut ushtarak. Ai thekson aftësinë për të menduar përtej rrethanave, për të përdorur befasi dhe për të ndërtuar një ushtri të vogël që sfidon perandorinë. Kjo dimension strategjik përforcohet nga një diskurs që e vendos heroin në raport me historinë europiane, duke e paraqitur si një figurë që mbron jo vetëm Arbërinë, por edhe një qytetërim më të gjerë.

Një element i rëndësishëm është edhe trajtimi i tradhtisë dhe faljes. Figura të tilla si Hamzai apo princër të tjerë të lëkundur shfaqen si kontrapunkt moral ndaj qëndrueshmërisë së heroit. Këtu Dedja nuk bën thjesht gjykim historik, por ndërton një reflektim mbi natyrën njerëzore: midis besës dhe lakmisë, midis idealit dhe dobësisë.

Kulmi i konceptit të veprës qëndron në vetë titullin  “Hyjnia e Arbërit”. Ky emërtim nuk duhet kuptuar në mënyrë dogmatike, por si një metaforë e shndërrimit të heroit në simbol të përjetshëm. Në pjesën e pestë, që autori e quan “vazhdimësi”, Skënderbeu del nga kufijtë e jetës biologjike dhe hyn në historinë e kujtesës: nga rënia e Krujës, te Rilindja Kombëtare, te ngritja e flamurit më 1912. Kjo e bën figurën e tij një prani të vazhdueshme në identitetin shqiptar.

Në një plan më të gjerë filozofik, vepra mund të lexohet si një reflektim mbi raportin midis historisë dhe mitit. Dedja sugjeron se një komb nuk jeton vetëm me fakte, por edhe me rrëfime që i japin kuptim ekzistencës së tij. Në këtë kuptim, “Hyjnia e Arbërit” nuk është thjesht një libër për Skënderbeun, por një tekst për mënyrën se si ndërtohet kujtesa kolektive dhe si një figurë historike shndërrohet në themel të identitetit.

Në vijim të motivit “Në dyluftim”, poezia e Mihal Dedja thellon figurën e Gjergj Kastrioti Skënderbeu si një hero që nuk përcaktohet vetëm nga beteja kolektive, por edhe nga përballja individuale ajo pikë ku nderi, trimëria dhe fati përqendrohen në një çast të vetëm. Dyluftimi këtu nuk është thjesht akt fizik, por një provë e karakterit dhe e identitetit. Shpata e tij nuk është vetëm armë, por “penel”, një metaforë e fuqishme që e shndërron luftën në art dhe aktin luftarak në krijim. Kjo e bën heroin të qëndrojë mbi të tjerët jo përmes krenarisë së zhurmshme, por përmes një qetësie të brendshme që e refuzon mburrjen  “pa u krenuar”  si një virtyt i lartë etik.

Në këtë kontekst, figura e tij ngrihet në një dimension ku sfida nuk ekziston më si kërcënim real, por si një formalitet i pashmangshëm i madhështisë. “Kurrë i sfiduar” nuk nënkupton mungesë përballjeje, por një epërsi morale dhe shpirtërore që e tejkalon vetë dyluftimin. Kjo e vendos heroin në kufirin midis njerëzores dhe mitikes, aty ku çdo duel është i fituar që në nisje, sepse ai mbart një drejtësi të brendshme që i paraprin shpatës. Kështu, Dedja ndërton një figurë që nuk lufton për lavdi personale, por për një rend më të madh vlerash, duke e shndërruar dyluftimin në një simbol të përhershëm të përballjes së së mirës me të keqen.

Te “E vetmja disfatë”, Mihal Dedja e zhvendos për herë të parë figurën e Gjergj Kastrioti Skënderbeu nga pathyeshmëria drejt një reflektimi të thellë njerëzor, ku humbja nuk paraqitet si rrëzim, por si ndërgjegjësim. Kjo disfatë, e vetmja në një varg fitoresh, merr përmasën e një betimi moral: një plagë që flet, edhe kur “muret nuk dëgjojnë”. Strategu këtu nuk është vetëm gjeni i betejës, por edhe ai që mëson nga mungesa e vet në fushë, nga boshllëku i pranisë së tij. Figura e lisit nën rrufe përforcon këtë ide, qëndrueshmëri edhe në goditje, duke e kthyer humbjen në një provë të domosdoshme të madhështisë. Në këtë mënyrë, Dedja sugjeron se vetëm ai që njeh disfatën, mund të kuptojë plotësisht peshën e fitores dhe përgjegjësinë që mbart mbi një popull.

Në fragmentin “Pa mburrje”, Mihal Dedja e vendos figurën e Gjergj Kastrioti Skënderbeu përballë një Europe vëzhguese, duke theksuar një dimension të rrallë të madhështisë: përmbajtjen. Fitorja nuk shpallet me zhurmë, por argumentohet me faktin e qëndresës,muret që qëndrojnë, armiku që është zmbrapsur, dhe historia që flet vetë. Këtu krenaria nuk është retorike, por e heshtur, e mbështetur mbi sakrificën konkrete. Autori ndërton një kontrast të qartë mes syrit admirues të të huajit dhe vetëdijes së brendshme të mbrojtësit: pa këtë qëndresë, çdo vizitë fisnike do të ishte e pamundur. Kështu, “pa mburrje” bëhet një kod etik i heroit,një mënyrë për të dëshmuar se madhështia e vërtetë nuk ka nevojë për fjalë, sepse ajo është e shkruar në vetë mbijetesën.

Ky rrëfim i gjatë dhe i pasur na përçon jo vetëm historinë heroike të Gjergj Kastriotit dhe luftëtarëve të tij, por edhe përjetimin e gjakut, besës dhe kurajo-së së një populli që luftoi për lirinë e tij. Nga stërvitjet e hershme për trimëri e deri te fitoret e para në fushat e betejës, çdo episod është një rrëfim i gjallë i sakrificës, përpjekjes dhe krenarisë arbërore. Tekstet përshkruajnë me detaje jetën e princit dhe të bashkëluftëtarëve të tij, takimet me aleatët dhe përballjen me armikun, duke treguar se guximi nuk është vetëm i atyre që luftojnë me shpatë, por edhe i atyre që ruajnë besën, ligjin dhe traditën e gjakut të tyre.

Në fund, mes fitoreve dhe humbjeve, mes gëzimeve dhe dhimbjeve, shfaqet një mesazh universale: trashëgimia e trimërisë, drejtësisë dhe dinjitetit është më e fortë se çdo pushtues dhe se çdo kohë e vështirë. Historia e Skënderbeut dhe e arbërve nuk është thjesht kronikë e betejave, por një testament frymëzimi për brezat e ardhshëm, që të mos harrojnë kurrë rrënjët, gjakun dhe vlerat që i kanë bërë njerëz të lirë. Ky rrëfim i madh shërben si ikonë e qëndrueshmërisë së një kombi dhe e hyjnisë së guximit njerëzor.