Fatmir Terziu: Kush e kupton sot shkrimtarin shqiptar?

Ka një pyetje që endet prej vitesh nëpër kafene letrare, korridore institucionesh, panaire librash dhe rrjete sociale, por askush nuk ndalet ta dëgjojë deri në fund: kush e kupton sot shkrimtarin shqiptar? Endet, sepse letërsia shqiptare, në shumë raste, duket sikur ka mbetur ende me opingat e Rilindjes në këmbë dhe me gumëzhimën e salloneve të Realizmit Socialist në vesh. Ende përmenden me zell të njëjtët emra që dikur i përktheu Partia e Punës, që i promovoi me fondet e shtetit dhe që u dha mundësinë të shijonin famën me paratë e vetë shqiptarëve. Nuk mohohet vlera e askujt, por pyetja mbetet therëse. Pse vazhdon të funksionojë vetëm memoria e selektuar politike dhe jo kujtesa e drejtë letrare? Pse harrohen ata që duhen kujtuar?

Në Shqipëri shpesh letërsia nuk ecën me forcën e veprës, por me hijen e lidhjeve. Pozon me laureatë të vetëshpallur, kërkon dekorata, tituj, çmime që burojnë nga qarqe të mbyllura, nga ndikime, nga favore të heshtura. Zhbiron në faktorë për t’u dukur. Botohet, ekspozohet dhe reklamohet nga autorë që kanë në dorë një pushtet, një bashki, një mik biznesmen, një forcë politike apo një allishverish të padukshëm që qarkullon në tavolina dhe korridore. Ndërkohë, shkrimtari i vërtetë shpesh mbetet jashtë kësaj skeme.

Sot ka qindra botues, shtëpi e “shtëpiza” botuese, por mungon një ligj i mirëfilltë për librin, mungon një mekanizëm që të mbrojë autorin, të filtrojë cilësinë dhe të krijojë standard. Ka vetëm rendje për para, për promovime të shpejta, për tirazhe që ngrihen mbi reklamë dhe jo mbi lexuesin. Dhe megjithatë, askush nuk pyet për shkrimtarin shqiptar. Ai nuk është vetëm aty pranë dollapit të shefave. Nuk është vetëm ai që shfaqet në fotografi ceremonish, në festivale të sponsorizuara apo në tavolina institucionesh. Shkrimtari shqiptar sot mund të jetë emigrant në Londër, në Athinë, në Milano, apo në Berlin. Mund të punojë në ndërtim, në restorant, në magazinë apo në turne nate. Mund të bëjë punë të rëndomta për të mbajtur familjen, por në mbrëmje shkruan poezi në një gjuhë që nuk e ka harruar. Ai mbetet shkrimtar. Mbetet poet. Flet disa gjuhë të huaja, përkthen, lexon botën dhe e sjell atë në shqip, por shpesh nuk gjen vend as në një festival lokal libri në vendin e vet.

Në vendet fqinje tabloja është ndryshe. Në Itali, shkrimtari, edhe kur nuk është bestseller, mbështetet nga fondacione, biblioteka, bashki dhe politika kulturore serioze. Në Greqi ekziston ende respekti për figurën publike të poetit dhe intelektualit. Në Serbi, apo Kroaci autorët përkthehen me programe shtetërore dhe promovohen jashtë kufijve si pasuri kombëtare. Në Maqedoninë e Veriut, apo në Kosovë, pavarësisht problemeve, janë krijuar më shumë ura komunikimi me diasporën letrare. Ndërsa në Shqipëri shpesh ndodh e kundërta. Autori harrohet sapo nuk hyn më në rrethin e interesit. Kjo është drama më e madhe e letrave shqipe. Jo mungesa e talentit, por mungesa e drejtësisë kulturore. Sepse talenti shqiptar nuk ka munguar kurrë. Kanë munguar sytë për ta parë pa paragjykim dhe duart për ta ngritur pa interes.

Shkrimtari shqiptar sot jeton mes dy botëve. Jeton mes krenarisë së fjalës dhe varfërisë së sistemit që nuk di ta mbrojë. Ai shkruan pa subvencione, pa kritikë të mirëfilltë, pa treg libri të ndershëm dhe shpesh pa lexues të edukuar nga shkolla për të dashur librin. E megjithatë vazhdon të shkruajë. Shkruan, sepse letërsia nuk lind nga privilegji. Ajo lind nga nevoja për të mos heshtur. Dhe ndoshta një ditë, kur të bien dekoratat e rreme, kur të zbehen reklamat dhe të shuhet zhurma e emrave të fryrë artificialisht, do të mbeten vetëm librat që kanë shpirt. Atëherë, ndoshta, do ta kuptojmë më mirë edhe shkrimtarin shqiptar.