Fatmir Terziu: Kur një fjali zbulon karakterin

Kur një fjali zbulon karakterin

Prof Dr Fatmir Terziu

Nuk e di pse kjo fjali më tingëllon kaq gjatë në mendje. Ndoshta sepse disa fjali nuk mbarojnë atëherë kur mbaron zëri që i shqipton. Ato vazhdojnë të ecin pas nesh, të marrin kuptime të reja dhe, me kalimin e kohës, të na tregojnë më shumë për njeriun që i tha sesa për temën për të cilën u tha. Sa herë kujtoj takimin tim dhe udhëtimin pas në vendlindje me Prokurorin Njazi Ramazan Seferi, fjalia e tij më duket sikur e thellon gjithnjë e më shumë diskursin e vet të kuptimit: “Njeriu është si një lis i lashtë dhe sa më thellë të jenë zhytur rrënjët e tij në tokën e tij të lindjes, aq më krenar dhe më i qëndrueshëm karakteri i tij qëndron përpara stuhive të jetës.”

Në dukje është një metaforë. Në thelb, është një mënyrë të menduari. Psikologjikisht, fjalia nis nga rrënja dhe përfundon te karakteri. Kjo lëvizje nuk është e rastësishme. Rrënjët janë pjesa e padukshme e lisit, ashtu siç janë të padukshme në jetën e njeriut kujtesa, edukimi, familja, përvojat e hershme, vendi ku ka hedhur hapat e parë dhe njerëzit që kanë ndërtuar botën e tij të parë shpirtërore. Kur një njeri e lidh forcën e karakterit me thellësinë e rrënjëve, ai, në njëfarë mënyre, po thotë se identiteti nuk ndërtohet vetëm nga ajo që bëhemi, por edhe nga ajo që mbartim.

Këtu qëndron një nga shtresat më interesante të kësaj fjalie. Vendlindja nuk paraqitet thjesht si një pikë gjeografike, por si një hapësirë psikologjike. Ajo bëhet një lloj themeli i brendshëm. Toka ku ke lindur nuk është më vetëm dheu ku ke parë dritën e parë; ajo shndërrohet në kujtesë, në gjuhë, në mënyrën se si e njeh botën, në fytyrat që nuk harrohen dhe në historinë që, edhe kur largohesh prej saj, vazhdon të jetojë brenda teje.

Prandaj “lisi i lashtë” është një figurë shumë më e fuqishme se një pemë e zakonshme. Lisi nuk është vetëm i madh; ai është i vjetër, i provuar nga koha, i ekspozuar ndaj erërave dhe stuhive. Kështu, në planin psikologjik, karakteri nuk përfytyrohet si diçka e brishtë apo e ndërtuar në një ditë. Ai është produkt i kohës. Ai ka kaluar përmes goditjeve, ka ruajtur ekuilibrin dhe ka mësuar të qëndrojë.

Edhe fjala “stuhitë” është domethënëse. Nuk thuhet thjesht “vështirësitë”. Stuhia është diçka që vjen nga jashtë, që nuk pyet nëse je gati, që godet pa dallim dhe që e vë në provë strukturën e asaj që ke ndërtuar. Në këtë kuptim, fjalia sugjeron se karakteri i vërtetë nuk zbulohet në qetësi. Ai zbulohet kur njeriu përballet me trysninë, humbjen, pasigurinë, ndryshimin, përgjegjësinë dhe sprovat e jetës.

Dhe pikërisht këtu fjalia bëhet një shembull specifik i mënyrës se si një shprehje mund të zbulojë karakterin e folësit. Një njeri që zgjedh të flasë për rrënjët, tokën e lindjes, lisin, krenarinë dhe qëndrueshmërinë, po ekspozon, qoftë edhe pa vetëdije, një sistem vlerash. Ai po i vendos në të njëjtën vijë lidhëse origjinën, dinjitetin, kujtesën dhe qëndrueshmërinë.

Por një intelektual nuk duhet të nxitojë të thotë: “Kjo fjali e përcakton karakterin e tij.” Një fjali e vetme nuk mjafton për të diagnostikuar një personalitet. Ajo mund të japë një gjurmë, një orientim, një dritare të vogël nga ku mund të shihet bota e brendshme e tjetrit. Karakteri kuptohet më shumë nga përsëritja e qëndrimeve, nga veprimet, nga mënyra se si njeriu sillet kur nuk ka nevojë të duket, nga mënyra si përballon një kundërshtim dhe nga raporti që ndërton me të kaluarën e tij.

Megjithatë, fjalia e Seferit ka diçka që e bën të veçantë: ajo nuk e sheh krenarinë si një dekor të jashtëm. Krenaria vjen pas rrënjëve. Kjo është e rëndësishme. Nuk thuhet se njeriu është krenar sepse është mbi të tjerët, por sepse është i lidhur thellë me atë prej nga vjen. Kështu krenaria këtu nuk merr domosdoshmërisht kuptimin e epërsisë; ajo mund të lexohet si një formë e dinjitetit, si vetëdije për origjinën dhe si besnikëri ndaj një historie personale.

Në këtë kuptim, metafora e lisit fsheh edhe një paradoks të bukur: sa më shumë rritet pema, aq më pak duken rrënjët e saj; por pikërisht ato e mbajnë në këmbë. Edhe njeriu mund të largohet nga vendlindja, të ndërrojë qytete, profesione, role dhe rrethana, mund të udhëtojë shumë larg, por ajo pjesë e hershme e vetes nuk zhduket. Ajo thjesht bëhet më e padukshme.

Ndoshta për këtë arsye udhëtimi pas në vendlindje e bën fjalinë edhe më të kuptueshme. Kur rikthehesh fizikisht te vendi prej nga ke ardhur, metafora e rrënjëve pushon së qeni vetëm figurë letrare. Ajo merr peizazh, rrugë, njerëz, kujtime dhe heshtje. Toka nuk është më abstraksion. Ajo bëhet një realitet që mund ta shohësh, ta prekësh dhe ta krahasosh me njeriun që je bërë ndërkohë.

Dhe aty, ndoshta, ndodh ajo që një fjali e mirë i bën një lexuesi: ajo nuk e shpjegon më vetëm folësin; fillon të shpjegojë edhe dëgjuesin. Sepse duke dëgjuar për rrënjët e tjetrit, secili prej nesh fillon të pyesë veten se ku i ka rrënjët e veta, çfarë ka marrë me vete nga vendi ku ka lindur dhe cilat prej atyre gjërave kanë mbetur ende të padukshme, por vendimtare, në karakterin e tij.

Prandaj, kur e rikujtoj sot atë fjali, nuk e dëgjoj më si një proverb të bukur për vendlindjen. E dëgjoj si një deklaratë mbi njeriun dhe kujtesën e tij. Një fjali që e vendos karakterin jo mbi një piedestal, por mbi rrënjë; jo përballë të tjerëve, por përballë stuhive të jetës.

Dhe ndoshta ky është kuptimi më i thellë i saj: njeriu mund të ndryshojë shumë gjatë jetës, por ajo që e mban të qëndrueshëm nuk është gjithmonë ajo që duket mbi tokë. Shpesh, është ajo pjesë e tij që ka mbetur thellë në tokën e parë, aty ku ka nisur gjithçka.