Fatmir Terziu: Kur mërgimi kthehet në kujtesë

(Faruk Myrtaj në prag të vjeshtës: kur mërgimi kthehet në kujtesë dhe poezia në përgjegjësi njerëzore)

E kam cituar dhe analizuar ndër vite Faruk Myrtajn, veçanërisht si një mjeshtër të tregimit të shkurtër, ku ai ka dëshmuar një ekonomi të rrallë të fjalës, një vëzhgim të mprehtë të njeriut dhe një aftësi të veçantë për ta kthyer të zakonshmen në përvojë letrare. Por nuk duhet të harrojmë se përpara dhe përtej prozatorit që njohim sot, Faruk Myrtaj është edhe poet, një krijues që është shfaqur herët në poezi dhe që ka sjellë në të një zë të dallueshëm, të lidhur me Vlorën, me hapësirën e saj shpirtërore dhe me disa prej atyre pikave të holla e pikante të stilit të tij që më pas do të shfaqeshin edhe në prozë. Poezia e tij nuk është një degë anësore e krijimtarisë, por një nga rrënjët e saj. Pikërisht për këtë arsye, këto katër vjersha në prag-vjeshte meritojnë të lexohen jo vetëm si rikthim i poetit te vargu, por si dëshmi e një zëri që, edhe kur ka shkruar prozë, e ka ruajtur brenda vetes poetin.

“Poezia e vërtetë mund të komunikojë përpara se të kuptohet.” Kjo thënie e T. S. Eliotit, një prej poetëve dhe kritikëve më të rëndësishëm të letërsisë moderne, duket sikur gjen një jehonë të veçantë në katër poezitë e Faruk Myrtajt, të mbledhura nën titullin domethënës “Katër vjersha në prag-vjeshte”. Sepse këto poezi nuk kërkojnë vetëm të lexohen e të analizohen; ato kërkojnë të përjetohen. Ato nisin nga një përvojë personale, nga kujtesa, mërgimi, humbja dhe vetmia, por shumë shpejt e tejkalojnë kufirin e biografisë dhe shndërrohen në një reflektim mbi njeriun, kohën dhe fatin e tij. Faruk Myrtaj, poet dhe shkrimtar me origjinë nga Selenica e Vlorës dhe që jeton e banon në Toronto të Kanadasë, e njeh nga afër atë hapësirë të vështirë shpirtërore ku njeriu jeton mes dy vendeve, dy kohëve dhe dy realiteteve. Por ajo që e bën poezinë e tij interesante nuk është thjesht fakti se ai është mërgimtar. Është mënyra se si mërgimin e shndërron në një gjendje ekzistenciale. Në vargjet e tij, mërgimi nuk është vetëm largësi gjeografike, është një pyetje mbi identitetin, kujtesën dhe kthimin.

Kjo ndihet menjëherë në poezinë “Nuk mund të mërgojmë pa fund”, që hapet me një mendim të fuqishëm: “Vetëm kur e vuan dashurinë për dikë, të bëhet vend-lindje...”. Këtu vendlindja nuk është më thjesht një vend në hartë. Ajo bëhet një përvojë e brendshme, një dhimbje që merr formën e dashurisë. Vendlindja lind përsëri në momentin kur njeriu e vuan mungesën e saj. Kjo është një nga kthesat më të bukura të poezisë së Myrtajt: ai nuk e përkufizon vendlindjen përmes tokës, shtëpisë, rrugës apo peizazhit, por përmes dashurisë së vuajtur. Vetëm atëherë kuptojmë se sa shumë na përket një vend. Dhe pastaj poeti e thellon paradoksin: “se, ti mund të mërgosh edhe prej nga atje ku ke mërguar / Dhe në vendlindje të kthehesh si mërgimtar, sërish...”. Këtu mërgimi bëhet metafizik. Njeriu mund të largohet nga vendi, por mund të ndodhë edhe diçka më e dhimbshme: të bëhet i huaj edhe në vendin ku ka lindur. Kthimi fizik nuk garanton kthimin shpirtëror. Mund të kthehesh në rrugët e fëmijërisë dhe përsëri të ndihesh mërgimtar. Në këtë kuptim, Myrtaj e zhvendos mërgimin nga gjeografia te ndërgjegjja.

Kjo ide lidhet natyrshëm me konceptin Eliotian të traditës dhe kujtesës. Për T. S. Eliot, poeti nuk ekziston i shkëputur nga e kaluara; ai krijon në një marrëdhënie të vazhdueshme me atë që ka qenë para tij. Edhe Myrtaj e ndërton poezinë e tij në këtë marrëdhënie: e tashmja dialogon me fëmijërinë, Torontoja me Selenicën, mërgimi me vendlindjen, ndërsa njeriu i sotëm me figurat e lashta të kujtesës njerëzore. Në poezinë e dytë, “Ngrihen nga andej, na shfaqen si engjëj”, kjo marrëdhënie me kujtesën bëhet edhe më e fuqishme. Poeti shkruan: “Sa vjen e më dendur kthehemi në fëmijëri”. Është një paradoks i bukur i jetës: sa më shumë ecim përpara në kohë, aq më shpesh kthehemi pas në kujtesë. Fëmijëria, e cila dikur dukej si një kohë e kaluar përgjithmonë, fillon të bëhet një nga vendet më të gjalla të ndërgjegjes. Por kthimi nuk është i pafajshëm. Sepse poeti e di se “Nënat nuk janë më aty”. Fjala “Nënat”, e shkruar me shkronjë të madhe, e nxjerr figurën nga kufiri personal dhe e shndërron atë në një simbol universal. Nuk është vetëm nëna e poetit. Është Nëna si kujtesë, si mbrojtje, si strehë, si fillim i jetës dhe si prani që vazhdon edhe pas vdekjes. Prandaj vargjet “që ngrihen si Engjëj / për t’u siguruar se mos na ndodh gjë neve...” janë ndër më prekëset e ciklit. Nëna nuk pushon së qeni nënë edhe kur nuk është më fizikisht. Ajo vazhdon të kujdeset, të vëzhgojë, të mbrojë. Vdekja nuk ia heq përgjegjësinë e dashurisë. Në këtë pikë poezia e Myrtajt e kapërcen elegjinë personale dhe bëhet poezi e kujtesës universale.

Të gjithë ata që kanë humbur një nënë e njohin atë ndjesi: mungesa fizike nuk e zhduk praninë. Përkundrazi, ndonjëherë e bën atë edhe më të fuqishme. Nëna e humbur bëhet zë i brendshëm, ëndërr, kujtim, engjëll. Në poezinë e tretë, “Kërkohet arkë tjetër për Noen”, Faruk Myrtaj ndryshon ton. Këtu dhimbjes i bashkohet ironia, ndërsa kujtesës biblike i bashkohet shqetësimi për qytetërimin bashkëkohor. Noeja, figura e njohur e Arkës së Shpëtimit, rikthehet në poezinë e Myrtajt jo për të shpëtuar vetëm qeniet e gjalla nga përmbytja, por për të shpëtuar njeriun nga vetvetja. Dhe këtu shfaqet një nga figurat më interesante të ciklit: celulari: “të mos e kenë atë dreq celulari në dorë / të shpëtojnë dhe të shpëtohen nga Vetja e Vetmuar, së pari!”

Në pak vargje, poeti vendos përballë botën biblike dhe teknologjinë moderne. Celulari, që duhej të na afronte, mund të bëhet edhe simbol i izolimit. Ne komunikojmë më shumë se kurrë, por jo domosdoshmërisht takohemi më shumë. Jemi të lidhur me mijëra njerëz, por mund të mbetemi të vetmuar përballë vetes. Kjo është ironia e madhe e kohës sonë dhe Myrtaj e kap atë me një gjest të thjeshtë poetik. Noeja i lashtë priste mesazhin hyjnor; Noeja i kohës sonë pret një mesazh në ekran. Pyetja “Kaq vetmuar ndehej Noe me të Vetët, gjer-kur mori mesazhin?” është njëkohësisht humor, satirë dhe filozofi. Ajo na detyron të pyesim veten nëse problemi i njerëzimit sot është mungesa e komunikimit apo teprica e tij pa përmbajtje.

Por Myrtaj nuk ndalet te teknologjia. Ai kërkon një “arkë” tjetër, një hapësirë shpëtimi për njerëzimin, gjuhët, kujtesën dhe shpirtin njerëzor. Kështu, poezia bëhet një thirrje për rikthimin e njeriut te njeriu. Dhe kjo na çon natyrshëm te poezia e katërt, “Një mijë mënyra ta trishtojmë njeriun”, ku cikli arrin në një dimension të qartë etik: “Ne të gjithë, se si e mërzitim Njeriun / Njëmijë mënyra ta trishtojmë, si e si”.

Ajo që e bën të fuqishme këtë pohim është fjala “ne”. Poeti nuk vendos veten jashtë fajit. Nuk thotë “ata e trishtojnë njeriun”. Thotë “ne”. Kështu poezia nuk kthehet në predikim moral, por në një vetërrëfim kolektiv. Njeriu, thotë Myrtaj, ka një mijë mënyra për ta lënduar tjetrin. Shpesh nuk nevojiten tragjedi të mëdha. Mjafton një fjalë, një indiferencë, një heshtje, një mungesë vëmendjeje. Dhe megjithatë, në fund të kësaj poezie, shfaqet edhe mundësia e faljes dhe e riparimit: “Tek e dëgjojmë, vazhdon ai të vërshëllejë... / Teksa zërin e dytë ia shtojmë gëzimit të tij.” Ky fund është jashtëzakonisht njerëzor. Pasi kemi shkaktuar dhimbje, mund të pendohemi. Pasi kemi qenë arsyeja e një loti, mund të bëhemi pjesë e një gëzimi. Në këtë mënyrë, cikli nuk përfundon në pesimizëm, por në një mundësi të vogël shpëtimi njerëzor. Dhe pikërisht këtu katër poezitë bashkohen. Mërgimi. Fëmijëria. Nëna. Noeja. Vetmia. Faji. Falja.

Janë shtatë fjalë që mund të duken të largëta nga njëra-tjetra, por te Myrtaj bëhen pjesë e të njëjtës hartë shpirtërore.

Nëse do ta imagjinonim T. S. Eliot-in duke lexuar këto katër poezi, ndoshta do të vërente pikërisht këtë aftësi të poetit për ta shndërruar përvojën personale në një përvojë kolektive. Myrtaj nuk e përdor traditën si muze; ai e sjell atë në rrugën e sotme. Noeja hyn në epokën e celularit. Nëna shfaqet si engjëll në kujtesën e të rriturit. Vendlindja bëhet dhimbje. Mërgimi bëhet gjendje e shpirtit. Kjo është arsyeja pse këto katër poezi nuk duhen lexuar thjesht si poezi mërgimi. Ato janë më shumë se kaq. Janë poezi të kthimit. Faruk Myrtaj shkruan nga Torontoja, por në poezinë e tij rruga nuk shkon vetëm drejt Selenicës së Vlorës. Ajo shkon drejt fëmijërisë, drejt nënës, drejt kujtesës, drejt gjuhës, drejt atij njeriu të parë që kemi qenë dhe që ende jeton diku brenda nesh. Prandaj titulli “Katër vjersha në prag-vjeshte” merr një kuptim të veçantë. Vjeshta nuk është vetëm një stinë. Është edhe një metaforë e kohës, e moshës, e kujtesës, e humbjeve dhe e ndërgjegjësimit se jeta nuk mund të kthehet pas. Por, në të njëjtën kohë, vjeshta është stina kur njeriu sheh më qartë se çfarë ka mbetur. Dhe çfarë mbetet te Faruk Myrtaj?

Mbetet vendlindja si dashuri.

Mbetet nëna si engjëll.

Mbetet Noeja si paralajmërim.

Mbetet njeriu si përgjegjësi për tjetrin.

Ndoshta këtu qëndron edhe thelbi i këtyre katër poezive: njeriu mund të mërgojë nga vendi, por nuk mund të mërgojë pafund nga vetvetja. Mund të jetojë larg shtëpisë, por jo larg kujtesës. Mund të ndërtojë një jetë tjetër, por jo një fëmijëri tjetër. Mund të humbasë nënën, por jo praninë e saj. Mund të mbajë një celular në dorë, por nuk mund ta zëvendësojë me të dorën e njeriut. Mund ta trishtojë tjetrin, por ende ka mundësinë t'i shtojë zërin e tij gëzimit. Kështu, poezia e Faruk Myrtajt, në këtë prag-vjeshte, nuk është vetëm një kthim pas. Është një thirrje për t'u kthyer te njeriu. Dhe kjo, në fund të fundit, është ajo që e bën poezinë të mbijetojë përtej kohës, vendit dhe mërgimit, kur ajo nis nga një zemër e vetme, por arrin të flasë në emër të shumë zemrave. Siç do të thoshte Eliot, poezia e vërtetë mund të na flasë përpara se ta kemi kuptuar plotësisht. Katër vjershat e Faruk Myrtajt bëjnë pikërisht këtë, së pari na prekin, pastaj na bëjnë të mendojmë.

Në këtë kuptim, rikthimi te poezia e Faruk Myrtajt më duket edhe një rikthim te një pjesë e hershme dhe thelbësore e identitetit të tij letrar. Nëse ndër vite e kemi parë dhe e kemi vlerësuar si mjeshtër të tregimit të shkurtër, sot këto vargje na kujtojnë se pas tregimtarit të hollë qëndron një poet me një kujtesë të fortë, me një marrëdhënie të veçantë me vendlindjen, mërgimin, nënën, kohën dhe njeriun. Nga Vlora e hershme e vargjeve te Torontoja e sotme e mërgimit, nga tregimi i shkurtër te poezia e ngjeshur, Myrtaj vazhdon të dëshmojë atë që e bën një krijues të dallueshëm: një stil që nuk imiton kohën, por e përthith atë dhe e kthen në gjuhën e vet. Dhe ndoshta pikërisht këtu qëndron rëndësia e këtyre katër poezive: ato nuk na sjellin thjesht një poet të dikurshëm, por na tregojnë se poeti brenda Faruk Myrtajt ka qenë gjithmonë aty.