Fatmir Terziu: Kur historia kërkon të drejtën për të mos u shtrembëruar

Kur historia kërkon të drejtën për të mos u shtrembëruar

Që në fillim dua të sqaroj dy gjëra. Dy fakte, se ish Presidentin e Republikës së Kosovës e kam takuar dy herë. Një herë kur e kam prezantuar ardhjen e tij në mesin e komunitetit shqiptar në Hamersmith së bashku me Barristeren shqiptaro-britanike Brikena Muharemi, dhe në rastin e dytë kur u promovua libri në gjuhën angleze kushtuar atij. Dhe më tej tëtë tekst e kisha si një obligim intelektual pasi mendoj kam mbajtur me kujdesin profesional edhe dallimin mes argumenteve të Thaçit dhe fakteve që mund të përcaktohen përfundimisht vetëm nga gjykata.

Hashim Thaçi dhe UÇK-ja

Në historinë e një populli një njeri nuk mund të lexohet thjesht përmes biografisë së tij politike, as një ushtri çlirimtare nuk mund të gjykohet duke e shkëputur nga koha, rrethanat dhe arsyeja që e sollën në skenën e historisë. Intervista e fundit e Hashim Thaçit për Frankfurter Allgemeine Zeitung e sjell pikërisht këtë dimension në vëmendje. Përtej fatit individual të një ish-presidenti të Kosovës, ajo hap një debat më të madh mbi mënyrën se si duhet të kujtohet, kuptohet dhe gjykohet lufta e Kosovës. Thaçi flet nga një pozitë e pazakontë njerëzore dhe historike. Ai ndodhet prej vitesh në paraburgim, larg familjes, larg vendit të tij dhe madje nuk ka mundur të marrë pjesë në varrimin e babait. Kjo dhimbje personale nuk është përdorur prej tij si argument për pafajësi; përkundrazi, në intervistë ajo shfaqet si një kujtesë e heshtur se pas çdo procesi juridik ekziston një njeri, një familje dhe një jetë.

Por ajo që e bën intervistën veçanërisht të rëndësishme është se Thaçi nuk e vendos veten mbi historinë e Kosovës. Ai e vendos veten brenda saj. Dhe këtu qëndron një nga dallimet themelore mes një protagonisti të zakonshëm politik dhe një figure që ka qenë pjesë e një transformimi historik: nga rezistenca te shtetformimi, nga lufta te diplomacia, nga kërkesa për liri te ndërtimi i një shteti të njohur ndërkombëtarisht.

UÇK-ja në kontekstin e saj historik

Një nga pikat më të fuqishme të intervistës është këmbëngulja se historia e Kosovës nuk mund të vendoset në një ekuacion artificial ku viktima dhe agresori, shtypja dhe rezistenca, vendosen automatikisht në të njëjtin plan moral e historik. Thaçi argumenton se populli i Kosovës luftoi kundër shtypjes dhe për të drejtën elementare për të ekzistuar. Kjo është një tezë që kërkon të kuptohet jo si slogan politik, por si çështje e kontekstit historik. Një konflikt nuk fillon në ditën kur një organizatë e armatosur hyn në skenë; ai ka një histori përpara vetes. Në rastin e Kosovës, pyetja e domosdoshme është, se çfarë rrethanash e prodhuan rezistencën? Prandaj, UÇK-ja nuk mund të reduktohet në veprimet individuale të cilitdo person që mund të ketë kryer shkelje apo krim. Një organizatë çlirimtare, si çdo strukturë njerëzore, duhet të studiohet në kompleksitetin e saj. Nëse individë kanë kryer krime, përgjegjësia individuale duhet të përcaktohet me prova dhe përmes procesit të drejtë gjyqësor. Por prej këtu deri te kriminalizimi i një kauze të tërë historike ekziston një distancë e madhe.

Vija që intervista e Thaçit kërkon të mbrojë

Ai pranon qartë se, nëse anëtarë të UÇK-së kanë kryer krime, ato nuk duhen mohuar. Por njëkohësisht argumenton se shkalla e abuzimeve të mundshme nuk mund të krahasohet me atë që ai përshkruan si krimet e forcave serbe të sigurisë dhe njësive paramilitare në Kosovë gjatë viteve 1998–1999. Kjo nuk është përpjekje për të shmangur drejtësinë; është kërkesë për proporcionalitet historik.

Thaçi si figurë e rezistencës dhe e diplomacisë

Një tjetër element i rëndësishëm është mënyra se si del në pah figura politike e Thaçit. Në kujtesën kolektive ai nuk është vetëm njeriu i luftës. Ai është edhe njeriu i kalimit nga lufta në politikë, nga rezistenca në negociata dhe nga kërkesa për çlirim në projektin e shtetësisë. Në intervistë ai kujton Rambujenë, marrëdhëniet me aleatët perëndimorë dhe përpjekjen për ta çuar çështjen e Kosovës drejt një zgjidhjeje politike. Ai përmend me mirënjohje Madeleine Albright, Richard Holbrooke dhe figura të tjera amerikane që, sipas tij, e kuptuan kontekstin dhe synimet e Kosovës. Kjo pjesë është thelbësore për të kuptuar Thaçin: ai nuk e paraqet UÇK-në si alternativë ndaj Perëndimit, por si pjesë të një momenti historik në të cilin aspirata e shqiptarëve të Kosovës u takua me ndërgjegjen politike dhe humanitare të Perëndimit.

Këtu qëndron edhe rëndësia e NATO-s. Sipas Thaçit, ndërhyrja e vitit 1999 u mbështet në parime të lirisë, të drejtave të njeriut dhe mbrojtjes së jetës njerëzore. Në këtë këndvështrim, lufta e Kosovës nuk mund të ndahet artificialisht nga ndërhyrja ndërkombëtare që pasoi. Rezistenca vendase dhe ndërhyrja e NATO-s përbëjnë dy dimensione të së njëjtës kthesë historike. Prandaj fjalia e Thaçit se “Serbia sulmoi Kosovën dhe populli i Kosovës bëri rezistencë” mbetet boshti moral i intervistës.

Drejtësia nuk duhet të shndërrohet në rishkrim të historisë

Ndoshta shqetësimi më i thellë i intervistës është ai që lidhet me kujtesën historike. Një gjykatë duhet të përcaktojë përgjegjësi individuale sipas ligjit. Por historia është më e gjerë se një aktakuzë. Historia përfshin viktimat, dëbimet, dhunën, frikën, rezistencën, diplomacinë, ndërhyrjen ndërkombëtare dhe krijimin e shtetit. Thaçi e formulon këtë shqetësim duke thënë se procesi nuk duhet të përdoret për të rishkruar historinë ose për të zbehur vuajtjet reale të popullit të Kosovës. Kjo është një pikë që meriton vëmendje të veçantë. Kjo pasi, ekziston një rrezik real në çdo shoqëri post-konfliktuale, që gjykimi i disa individëve të shndërrohet në një gjykim retrospektiv të një populli të tërë. Ky do të ishte një gabim metodologjik dhe moral. Individët gjykohen për veprimet e tyre; popujt nuk mund të gjykohen si individë.

Nëse një anëtar i UÇK-së ka kryer një krim, ai duhet të përgjigjet për atë krim. Por kjo nuk e zhduk arsyen historike të ekzistencës së UÇK-së. Nuk e fshin represionin që i parapriu luftës. Nuk e anulon të drejtën e një populli për të kërkuar lirinë. Dhe nuk e bën të pavlefshme ndërhyrjen ndërkombëtare që ndaloi katastrofën humanitare.

Çështja e komandës dhe përgjegjësisë

Intervista prek edhe një nga çështjet më të ndërlikuara të procesit: raportin midis strukturës së UÇK-së dhe përgjegjësisë komanduese. Thaçi shprehet se mbështet argumentet e ekipit të tij mbrojtës dhe nënvizon se gjatë viteve të konfliktit kanë ekzistuar hetime dhe procese të shumta ndërkombëtare. Kjo çështje nuk mund të zgjidhet me etiketa. Përgjegjësia penale është individuale dhe juridikisht duhet të provohet. Prandaj, pyetja vendimtare nuk duhet të jetë se cilit grup i përkiste një person, por çfarë ka bërë konkretisht, çfarë ka ditur, çfarë kompetencash ka pasur dhe çfarë mund të provohet përtej standardit juridik të kërkuar. Në këtë kuptim, mbrojtja e Thaçit kërkon të vendosë një dallim të rëndësishëm midis autoritetit politik, rolit publik, ndikimit historik dhe kontrollit konkret mbi veprimet e individëve në terren. Është një dallim që nuk duhet të humbasë në zhurmën politike.

Një njeri që e vendos Kosovën përpara vetes

Ndoshta një nga elementet më interesante të intervistës është se, pavarësisht pozitës së tij, Thaçi nuk e përqendron përfundimin te kthimi në pushtet. Ai shprehet se gara politike është pas tij, ndërsa shërbimin publik e sheh si diçka që mund të vazhdojë edhe si qytetar i lirë. Kjo është një deklaratë që meriton të lexohet përtej retorikës. Kuptohet se historia politike e Thaçit është e lidhur me një transformim shumë më të madh se karriera personale: ai ishte pjesë e një brezi që kaloi nga pyetja “A do të ekzistojmë?” te pyetja “Si do ta ndërtojmë shtetin?” Ky transformim është ndoshta trashëgimia më e madhe e brezit të UÇK-së. Dhe pikërisht për këtë arsye, debati mbi Thaçin nuk mund të jetë vetëm debat mbi një aktakuzë. Ai duhet të jetë edhe debat mbi një epokë.

Nga lufta te paqja

Në pjesën që lidhet me marrëdhëniet me Serbinë, Thaçi shfaqet jo si njeri i konfliktit të përhershëm, por si mbështetës i një paqeje të qëndrueshme dhe të një zgjidhjeje diplomatike. Ai e përshkruan si synim njohjen reciproke dhe integrimin ndërkombëtar të Kosovës, duke theksuar nevojën e bashkëpunimit me aleatët kryesorë. Kjo është e rëndësishme sepse rrëzon një nga keqkuptimet më të zakonshme mbi figurat e luftës: se ai që ka udhëhequr rezistencën duhet medoemos të mbetet i burgosur në mentalitetin e luftës. Përkundrazi. Për një lider të një lëvizjeje çlirimtare, testi i dytë historik është aftësia për ta kthyer fitoren ushtarake në paqe politike. Në rastin e Kosovës, ky proces ka qenë i gjatë, i vështirë dhe i papërfunduar. Por vetë fakti që Thaçi e vendos paqen dhe njohjen reciproke në qendër të vizionit të tij politik tregon një evolucion nga logjika e rezistencës te logjika e shtetndërtimit.

Përtej personit, dinjiteti i një kauze

Në fund, kjo intervistë nuk duhet lexuar vetëm si deklaratë e një të akuzuari. Ajo mund të lexohet si një përpjekje për të mbrojtur një të drejtë më të gjerë: të drejtën e Kosovës për ta treguar historinë e saj pa u zhveshur nga konteksti. Thaçi nuk kërkon që historia të jetë pa pyetje. Përkundrazi, ai kërkon që pyetjet të bëhen mbi fakte dhe jo mbi paragjykime. Ai nuk thotë se çdo veprim i çdo anëtari të UÇK-së duhet të konsiderohet i drejtë. Por kundërshton që veprimet e mundshme të individëve të përdoren për të mohuar karakterin çlirimtar të një lufte që, sipas tij, lindi nga nevoja e një populli për të mbijetuar. Kjo është edhe arsyeja pse figura e Hashim Thaçit mbetet e lidhur pazgjidhshmërisht me UÇK-në dhe me historinë moderne të Kosovës. Mund të ketë gjykime, polemika, kritika dhe interpretime të ndryshme. Por një gjë nuk duhet harruar, se historia nuk filloi në Hagë. Historia e Kosovës filloi shumë më herët. Dhe nuk mund të përfundojë në një sallë gjyqi.

Ajo histori përfshin një popull që kërkoi të jetonte i lirë, njerëz që rezistuan, familje që humbën të afërmit, një lëvizje çlirimtare që u bë faktor politik, diplomatë që kërkuan zgjidhje dhe një aleancë ndërkombëtare që ndërhyri për ta ndalur katastrofën. Në këtë rrjedhë historike, Hashim Thaçi është një figurë që nuk mund të hiqet nga fotografia. Mund të gjykohet juridikisht si individ, por roli i tij historik duhet studiuar në tërësinë e tij. Dhe UÇK-ja, pavarësisht çdo debati mbi përgjegjësinë individuale të pjesëtarëve të saj, nuk mund të kuptohet jashtë arsyes themelore që e solli në ekzistencë: rezistencës së shqiptarëve të Kosovës ndaj një sistemi shtypës dhe kërkesës së tyre për liri.

Prandaj, mbrojtja e së vërtetës historike nuk do të thotë të mohosh drejtësinë. Përkundrazi, do të thotë të kërkosh një drejtësi që nuk ka frikë nga e vërteta, një drejtësi që dallon individin nga populli, veprën nga kauza dhe provën nga propaganda. Dhe ndoshta ky është mesazhi më i fortë që del nga fjalët e Thaçit, se drejtësia ka vlerë vetëm atëherë kur nuk e ka nevojë të shtrembërojë historinë për të arritur te verdikti. Kosova ka nevojë për drejtësi. Por Kosova ka gjithashtu nevojë për kujtesë. Dhe mbi të gjitha, ka nevojë që historia e saj e lirisë të mos humbasë mes zhurmës së gjykimeve politike, juridike dhe propagandistike.