Fatmir Terziu: Kur diskursi poetik, ravijëzohet mes imazhit, me diskursin emërmadh

Në këtë imazh të qetë e të ngrohtë, diskursi poetik i poetes Iliriana Sulkuqi duket sikur gjen një pasqyrë të denjë në praninë emërmadhe të të madhes, Margarita Xhepa. Dy gra, secila me një univers të vetin krijues, qëndrojnë pranë njëra-tjetrës si dy tekste që nuk përplasen, por ndërthuren. Kjo afërsi nuk është thjesht fizike; ajo është një bashkëbisedim i heshtur mes poezisë dhe teatrit, mes fjalës së shkruar dhe fjalës së interpretuar. Në këtë ndërthurje, poetika e Sulkuqit ravijëzohet si një vijë e brendshme ndjenje, ndërsa përvoja skenike e Xhepës i jep kësaj vije një trup të dukshëm, një rezonancë të gjallë.

Iliriana Sulkuqi, me origjinalitetin e saj të spikatur dhe me një krijimtari që ka kapërcyer kufijtë gjuhësorë e kulturorë, mbetet një zë i veçantë në letrat shqipe. Diskursi i saj është i sinqertë, i hapur dhe shpeshherë i guximshëm, duke e vendosur gruan, dhimbjen, dashurinë dhe ekzistencën në qendër të reflektimit poetik. Përballë saj, Margarita Xhepa, me një jetë të tërë të shkrirë në artin skenik, përfaqëson një tjetër formë të diskursit, atë të mishërimit. Ajo nuk e shkruan fjalën, por e jeton atë në trupin e rolit, duke e kthyer në përvojë kolektive. Kështu, fotografia bëhet një pikë takimi mes dy mënyrave të mëdha të të shprehurit artistik. Në këtë kuptim, imazhi nuk është thjesht dokumentim i një takimi, por një metaforë e gjallë e kulturës shqiptare: aty ku poezia dhe teatri nuk janë dy botë të ndara, por dy rrugë që çojnë drejt së njëjtës thelbësi, njeriut dhe shpirtit të tij. Kur diskursi poetik ravijëzohet mes diskursit emërmadh, lind një hapësirë e rrallë ku arti nuk ka nevojë të flasë me zë të lartë, sepse vetë prania e këtyre figurave mjafton për të dëshmuar fuqinë e tij.

Në fotografinë e dytë, prania e aktores së mrekullueshme, Xhuljeta Kulla shfaqet me një qetësi që flet më shumë se çdo fjalë. Është një portret që mbart jo vetëm hijeshinë e një gruaje, por edhe peshën e një jete të përkushtuar ndaj artit skenik dhe kinematografik. Vështrimi i saj duket sikur ruan brenda role të shumta, kujtime skene dhe emocione të përjetuara në dritën e reflektorëve, duke e kthyer këtë imazh në një dëshmi të heshtur të një rrugëtimi artistik të gjatë.

E lindur në Berat dhe e rritur në Kuçovë, rruga e saj drejt artit kaloi përmes formimit të disiplinuar në Liceun Artistik “Jordan Misja” dhe më tej në studimet e larta për aktrim. Kjo përgatitje u përkthye në një prezencë të dallueshme në kinemanë shqiptare, ku ajo la gjurmë me rolet në filma si Fjalë pa fund dhe Zëvendësi i grave. Në këto interpretime, Kulla nuk ishte thjesht aktore, por një zë që përçonte realitete, ndjenja dhe tensione të kohës, duke u bërë pjesë e memories kolektive të publikut. Fotografia, kështu, nuk mbetet vetëm një moment i kapur në kohë, por një reflektim i një epoke dhe i një figure që e mishëroi atë në art. Ajo na kujton se aktorët e vërtetë nuk jetojnë vetëm në skenë apo në ekran, por edhe në mënyrën se si mbeten të pranishëm në kujtesën tonë. Në këtë imazh, Xhuljeta Kulla duket si një urë mes së kaluarës dhe së tashmes, një figurë që vazhdon të flasë përmes heshtjes së saj artistike.

Poetja Iliriana Sulkuqi në këtë fotografi, të tretë, shfaqet në një çast të butë dhe njerëzor, ku buzëqeshja e saj mbart jo vetëm përvojën e një jete të përkushtuar ndaj fjalës, por edhe një ndjeshmëri që tejkalon kufijtë e poezisë. Afërsia fizike dhe emocionale me Teuta Koço krijon një dialog të heshtur mes dy brezash dhe dy formave arti: poezisë dhe muzikës. Ky takim nuk është thjesht një moment fotografik, por një pikë takimi e kujtesës kulturore shqiptare, ku fjala dhe tingulli gjejnë një ekuilibër të natyrshëm. Prania e Teuta Koços, mbesa e Tefta Tashko Koço, e thellon edhe më tej këtë diskurs. Ajo nuk vjen vetëm si një soprano e re, por si një vazhdimësi e një trashëgimie të madhe artistike, duke e sjellë atë në kohët moderne me finesë dhe dinjitet. Në këtë kuptim, fotografia bëhet një urë mes së kaluarës dhe së tashmes, ku kujtimi i një zëri legjendar rezonon në zërin e ri, ndërsa poetja duket sikur e bekon këtë vijimësi me praninë e saj të qetë.

Kjo skenë, e thjeshtë në dukje, mbart një simbolikë të thellë, arti shqiptar nuk është i fragmentuar, por i ndërthurur në rrënjë dhe degë që ushqejnë njëra-tjetrën. Në përqafimin dhe afërsinë e tyre, shfaqet një harmoni që i flet jo vetëm syrit, por edhe shpirtit, një kujtesë se kultura jeton përmes njerëzve, përmes dashurisë për artin dhe përmes vazhdimësisë së brezave që e mbajnë atë gjallë.

Në qendër të kësaj fotografie qëndron Iliriana Sulkuqi, e rrethuar nga një rreth i ngrohtë figurash që duket se nuk janë thjesht të pranishme, por të lidhura me një ndjeshmëri të përbashkët kulturore. Ajo nuk imponon veten me gjest apo qëndrim, por përkundrazi, tërheq vëmendjen me një qetësi që flet më shumë se çdo pozë. Është ajo lloj pranie që nuk kërkon të jetë qendër, por bëhet e tillë natyrshëm, si një bosht rreth të cilit rrotullohet energjia e të tjerëve.

Rreth saj, fytyrat e grave dhe burrave bartin një lloj respekti të heshtur, një përfshirje që duket më shumë shpirtërore sesa formale. Fotografia të jep përshtypjen e një takimi ku fjala, libri dhe kujtesa kanë qenë protagonistë, dhe ku Sulkuqi përfaqëson një pikë referimi, jo vetëm si poete, por si një figurë që mbart vazhdimësi. Veshjet, librat në duar, buqeta me lule, të gjitha krijojnë një atmosferë ceremoniale, por jo të ftohtë; përkundrazi, një ceremoni e mbështetur mbi afërsi njerëzore.

Ky qendërzim i saj nuk është rastësor. Ai flet për një rol të fituar në kohë, për një autoritet të butë që nuk vjen nga titujt, por nga ndikimi. Në këtë kuptim, fotografia nuk është thjesht një dokument i një aktiviteti, por një dëshmi e një rrjeti marrëdhëniesh kulturore ku individi dhe kolektivi bashkëjetojnë. Sulkuqi shfaqet si një urë, mes brezave, mes përvojave, mes kujtesës dhe aktualitetit. Në mbyllje, kjo pamje na kujton se qendra e vërtetë nuk është gjithmonë ajo që zë hapësirën më të madhe, por ajo që mban peshën më të madhe simbolike. Dhe në këtë fotografi, ajo peshë është e dukshme, e qetë dhe e qëndrueshme.