Fatmir Terziu: Kur Bushkashi t’i mpreh mirë brirët

Basir Bushkashin e kam lexuar herët. Por, mbi të gjitha, më ka mbetur në mendje një poezi e shkurtër e tij, me një titull që duket i thjeshtë, madje i zakonshëm, por që, po ta lexosh me vëmendje, hap një hapësirë të gjerë mendimi: „Brirët“. Është një nga ato poezi të shkurtra që nuk kërkojnë shumë vargje për të krijuar shumë kuptime. Ajo nuk bërtet, nuk shpjegon dhe nuk e ngarkon veten me një tepricë metaforash. E vendos lexuesin përballë një figure të lashtë, të natyrshme, biologjike, mitologjike e njerëzore dhe pastaj, pothuajse papritur, e ngre atë figurë në një filozofi të krijimit.

„Brirë / Ka dhe kërmilli / Siç e dimë. / Po brirë mbi brirë / Ka veç krijimtaria... / Që të ngre në qiell / Ose të flak në greminë...“

Këtu, mendoj, është një nga çelësat më të bukur për të hyrë në botën poetike të Basir Bushkashit. Sepse briri, në këtë poezi, nuk është më vetëm një organ i natyrës. Nuk është as një zbukurim simbolik i marrë nga folklori. Nuk është thjesht një shenjë force, egërsie, mbrojtjeje apo sulmi. Briri bëhet metaforë e krijimtarisë. Dhe krijimtaria, siç e kupton poeti, është një fuqi me dy drejtime: ajo mund të të ngrejë në qiell, por mund edhe të të flakë në greminë. Kjo është një ide e madhe e vendosur në një poezi të vogël. Dhe pikërisht këtu fillon aventura e vërtetë e leximit.

Poezia nis me një pohim pothuajse naiv: „Brirë / Ka dhe kërmilli / Siç e dimë.“ Por kjo naivitet i dukshëm është një mënyrë e zgjuar për të futur lexuesin në tekst pa e alarmuar. Poeti nuk nis me filozofinë. Nis me natyrën. Nis me një fakt të thjeshtë. Kërmilli ka brirë. Pastaj vjen kthesa: „Po brirë mbi brirë / Ka veç krijimtaria...“ Këtu poezia ndërton një shkallëzim të jashtëzakonshëm. Briri nuk mjafton. Mbi brirë vjen një tjetër brirë. Mbi natyrën vjen mendja. Mbi trupin vjen shpirti. Mbi instinktin vjen imagjinata. Krijimtaria është, pra, briri i shumëfishuar i njeriut.

Në këtë kuptim, Bushkashi e vendos poetin në një pozitë të veçantë: ai është një krijesë që nuk kënaqet me brirët që i ka natyra, por prodhon brirë të tjerë, të padukshëm, të mendimit. Ai ndërton një anatomi të dytë, metafizike. Nëse kërmilli lëviz me brirët e tij mbi sipërfaqen e botës, poeti lëviz me brirët e krijimtarisë nëpër sipërfaqen dhe thellësinë e shpirtit. Por këtu qëndron edhe rreziku. Sepse krijimtaria nuk është një rrugë vetëm drejt lartësisë. Ajo mund të jetë edhe rënie.

„Që të ngre në qiell / Ose të flak në greminë...“

Këto dy vargje janë ndoshta qendra filozofike e poezisë. Krijimtaria është qiell dhe greminë. Është shpëtim dhe humbje. Është lavdi dhe dënim. Është lartësi dhe rrëzim. Nëse do ta lexonim këtë ide në një plan global, do të kuptonim se Bushkashi prek një nga shqetësimet më të vjetra të letërsisë botërore: çfarë i ndodh njeriut kur ai guxon të krijojë?

Në mitologjinë greke, Prometeu vodhi zjarrin për t’ua dhënë njerëzve. Ai i ngriti ata mbi kufirin e tyre natyror, por për këtë u dënua. Në një kuptim të gjerë, Prometeu është një figurë e krijimtarisë. Ai që kapërcen kufirin e lejuar. Brirët e Bushkashit kanë diçka prometheane. Krijimtaria e ngre njeriun në qiell sepse e nxjerr nga kufijtë e zakonshëm të ekzistencës. Por po ajo krijimtari mund ta çojë në greminë, sepse ai që krijon merr përsipër një përgjegjësi që nuk mund ta kontrollojë plotësisht.

Kjo ide na çon edhe te Ikarusi. Ai fluturon drejt diellit, sepse ka krahë të krijuar nga mendja njerëzore. Por lartësia e tepërt e shndërron fluturimin në rënie. Në njëfarë mënyre, „brirët mbi brirë“ të Bushkashit janë edhe krahët e Ikarusit. Krijimtaria është ajo që na bën të fluturojmë, por edhe ajo që na kujton se çdo fluturim ka rrezikun e rënies. Këtu poezia e Bushkashit largohet nga çdo kuptim folklorik i thjeshtë dhe futet në një territor universal.

Briri ka një histori të gjatë në kulturën njerëzore. Në artin e lashtë lidhet me fuqinë, bollëkun dhe autoritetin. Në mitologji shfaqet si shenjë e hyjnores dhe e kafshërores njëkohësisht. Në ikonografinë e shumë qytetërimeve është i pranishëm si simbol i forcës, mbrojtjes, sulmit dhe autoritetit. Në tradita të ndryshme kulturore ai është një zgjatim i trupit, një shenjë që e lidh qenien me natyrën dhe njëkohësisht me përpjekjen për ta kapërcyer atë.

Por Bushkashi bën diçka të veçantë. Ai e çmitizon bririn për ta remitizuar krijimtarinë. Ai nuk thotë: briri është forcë. Ai thotë: krijimtaria është brirë mbi brirë. Pra, krijimtaria është një forcë e dytë, një forcë që lind mbi forcën natyrore. Kjo është shumë interesante në planin filozofik. Njeriu nuk ka vetëm natyrën e tij. Ai ka edhe aftësinë për ta tejkaluar natyrën përmes imagjinatës.

Këtu mund të dallojmë një jehonë të largët të mendimit të Nietzsche-s, ku njeriu është gjithmonë një qenie në kapërcim, një qenie që duhet të tejkalojë veten. Por Bushkashi nuk është Nietzschean në kuptimin e drejtpërdrejtë. Ai nuk predikon fuqinë e vullnetit. Përkundrazi, ai na kujton çmimin e krijimit. Të krijosh do të thotë të rrezikosh.

Në këtë pikë, poezia „Brirët“ mund të lexohet edhe si një poezi mbi vetë fatin e poetit. Poeti është ai që mpreh brirët. Por kush i mpreh brirët e tij, nuk mund ta dijë gjithmonë se ku do ta çojë mprehtësia.

Një poezi mund të të ngrejë. Një poezi mund të të izolojë. Një roman mund të të japë një jetë të dytë. Një varg mund të të kthehet në plagë. Një libër mund të të bëjë të pavdekshëm, por mund të të vendosë edhe përballë heshtjes. Prandaj krijimtaria është një lloj vetëflijimi i kontrolluar. Shkrimtari i jep botës diçka nga vetja, por nuk e di se si do të sillet bota me atë që ai ka dhënë.

Këtu poeti Bushkashi duket sikur ka kuptuar një të vërtetë që shumë krijues e mësojnë vetëm pas një jete të gjatë: talenti nuk është vetëm dhuratë; është edhe barrë. Dhe brirët, në këtë rast, janë pesha e kësaj dhurate.

Basir Bushkashi lindi në Mallunxë të Matit, më 1 mars 1953. Fëmijërinë e hershme e kaloi në atë hapësirë ku mali, gjuha, kujtesa dhe njeriu duket sikur jetojnë në të njëjtin trup. Shkollën 8-vjeçare dhe të mesme e kreu në Burrel dhe më pas studioi Gjuhë dhe Letërsi Shqipe në Tiranë.

Kjo biografi, për një poet, nuk është thjesht një radhë datash. Është një hartë e brendshme. Mati nuk është vetëm vendi ku ka lindur Bushkashi. Është një nga burimet e mënyrës së tij të të parit. Në poezitë e tij, në titujt dhe motivet që njohim, ndihet një prani e fortë e vendlindjes, e kujtesës, e njerëzve, e natyrës dhe e kohës.

Por kjo nuk duhet të na çojë në një përfundim të ngushtë: Bushkashi nuk është vetëm një poet i Matit. Ai është një poet që nis nga Mati për të kërkuar njeriun.

Kjo është një dallim i rëndësishëm. Sepse poeti provincial, në kuptimin e keq të fjalës, mbetet i mbyllur në peizazhin e tij. Ndërsa poeti universal e përdor peizazhin e vet si një dritare drejt botës. Te Bushkashi, Mallunxa, Burreli, Mati, kujtesa, njerëzit dhe natyra nuk janë mure. Janë porta.

Fakti që „Zjarre dhe fllad“ është libri i trembëdhjetë i autorit dhe se një pjesë e rëndësishme e krijimtarisë së tij është poetike, tregon se kemi të bëjmë me një autor që ka ndërtuar një marrëdhënie të gjatë me fjalën. Vetë titulli „Zjarre dhe fllad“ duket si një formulë e mirë për të kuptuar botën e Bushkashit.

Zjarri është pasioni. Flladi është qetësia. Zjarri është kujtesa që djeg. Flladi është kujtesa që qetëson. Zjarri është fjala që përplaset. Flladi është fjala që kalon. Dhe midis tyre qëndron poeti.

Në këtë kuptim, „Brirët“ është si një miniaturë e kësaj filozofie krijuese. Krijimtaria është pikërisht ai tension ku zjarri dhe flladi nuk e përjashtojnë njëri-tjetrin. Ajo të ngre. Ajo të djeg. Ajo të shpëton. Ajo të rrëzon.

Edhe nga titujt e poezive të Bushkashit mund të dallojmë një univers të pasur emocional dhe tematik: „Ku gurgullon Lusa unë pres agimin“, „Flladi i mendimeve“, „Në moshën e gonxheve“, „Edhe nga varri“, „Fjalëarti i kësaj toke“, „Gota“, „E fundit ditë“, „Rrënjët“, „Ikja e melankolisë“, „Të bukurat matjane“, „Veçse një flutur“, „Magjiplotë ndër vete“, „Kaltërsi dhe zjarre“, „Më merrte babai“, „Liria ish larg“, „Qiej të dashuruar“, „Erërat e kohës“, „Ndër breza e shekuj“, „Mjegullorë“, „Andromaka“, „Luledielli“, „Romantike“, „Ndër dashuri“, „Veç ndjej pikëllim“.

Këta tituj, të marrë së bashku, krijojnë një lloj atlasi poetik. Aty kemi ujin dhe zjarrin, agimin dhe varrin, rrënjët dhe fluturën, babain dhe lirinë, kohën dhe dashurinë, Matin dhe Andromakën, tokën dhe shekujt.

Pra, Bushkashi lëviz midis dy poleve: konkretes dhe metafizikes. Ai nis nga një lumë, nga një vend, nga një njeri, nga një kujtim, por pastaj kërkon të shkojë përtej tyre. Kjo është edhe arsyeja pse „Brirët“ ka një rëndësi të veçantë në leximin e tij. Sepse kjo poezi duket si një metapoetikë e fshehtë: një poezi që flet për atë që është vetë poezia.

Nëse do të duhej ta përkufizonim letërsinë me një metaforë të Bushkashit, do të mund të thoshim: letërsia është brirë mbi brirë.

Sepse ajo nuk e pranon botën ashtu siç është. Ajo i shton botës një botë tjetër. Mbi realitetin ndërton imagjinatën. Mbi jetën ndërton kujtesën. Mbi vdekjen ndërton fjalën. Mbi heshtjen ndërton zërin.

Dhe pikërisht për këtë arsye letërsia mund të të ngrejë në qiell ose të të flakë në greminë.

Një shkrimtar mund të bëhet i madh duke u përballur me të vërtetën, por mund edhe të bjerë kur krijimtaria kthehet në vetëkënaqësi. Prandaj, poeti që mpreh brirët duhet të ketë edhe përgjegjësinë e mprehjes. Sepse briri i pamprehur është vetëm një formë; briri i mprehur është një qëndrim.

Këtu titulli „Kur Bushkashi t’i mpreh mirë brirët“ merr kuptimin e tij të plotë. Nuk është ironi. Nuk është thjesht lojë fjalësh. Është një metaforë për momentin kur poeti e gjen formën e vet të vërtetë, kur mendimi, përvoja dhe gjuha bashkohen dhe krijojnë një fuqi të re.

Nëse do ta vendosnim Bushkashin në një spektër më të gjerë letrar, do të gjenim tek ai disa afërsi të largëta, jo si ndikime të drejtpërdrejta, por si bashkëtingëllima shpirtërore. Me Robert Frost-in mund ta lidhim në marrëdhënien me natyrën si hapësirë mendimi. Me Seamus Heaney-n në mënyrën se si toka dhe rrënjët bëhen kujtesë. Me Walt Whitman-in në besimin se poezia mund të nisë nga një gjë e vogël për të arritur tek universi. Me Pablo Neruda-n në prirjen për ta parë sendin e zakonshëm si një portë drejt së jashtëzakonshmes. Me Federico García Lorca-n në marrëdhënien e ngushtë midis tokës, vdekjes, dashurisë dhe simbolit. Me Paul Celan-in, jo në stil, por në vetëdijen se fjala mbart edhe plagën e historisë.

Por Bushkashi nuk është kopje e askujt. Ai ka një terren të vetin. Dhe kjo është pika ku një poet duhet të vlerësohet: jo sa i ngjan të tjerëve, por sa arrin të bëhet i dallueshëm kur vendoset pranë tyre.

Fakti që për poezinë e Bushkashit kanë shkruar Dritëro Agolli, Xhevahir Spahiu, Nexhip Ejupi, Agron Sejamini dhe dhjetëra të tjerë, tregon se poeti ka qenë pjesë e një dialogu të gjatë letrar. Por ndonjëherë një autor nuk duhet lexuar vetëm përmes asaj që është thënë për të. Duhet lexuar përmes asaj që ai vetë nuk e ka thënë ende plotësisht.

Dhe kjo është sfida e çdo kritiku: të mos e mbyllë autorin në një përkufizim, të mos e kthejë në një monument të përfunduar, por të kërkojë te vepra atë hapësirë që ende mund të zgjerohet.

Kjo është arsyeja pse unë ndalem te „Brirët“. Sepse një poezi e tillë, ndonëse e shkurtër, mund të jetë më e rëndësishme për të kuptuar një poet sesa një biografi e gjatë.

Në fund të fundit, „Brirët“ është edhe një poezi për guximin. Për guximin e krijuesit. Sepse të shkruash nuk do të thotë vetëm të kesh një zë. Do të thotë të pranosh rrezikun e atij zëri. Krijimtaria nuk është një strehë e sigurt. Ajo është një lartësi. Dhe çdo lartësi ka një greminë pranë.

Kjo është ndoshta arsyeja pse Bushkashi, në këtë poezi të vogël, arrin një të vërtetë të madhe: njeriu nuk rrëzohet vetëm nga ajo që nuk di. Ndonjëherë rrëzohet edhe nga ajo që krijon. Por pikërisht aty është madhështia. Sepse, pa këtë rrezik, nuk do të kishte as Promete, as Ikarus, as Homeri, as Dante, as Shekspir, as Migjeni, as Kadare. Nuk do të kishte letërsi. Do të kishte vetëm heshtje.

Prandaj, kur Bushkashi t’i mpreh mirë brirët, nuk duhet ta shohim vetëm poetin që përgatitet për të goditur. Duhet të shohim poetin që përgatitet për të kapërcyer. Të kapërcejë veten. Të kapërcejë kohën. Të kapërcejë vendin. Të kapërcejë atë që ka shkruar.

Dhe ndoshta kjo është e gjithë filozofia e „Brirëve“: krijimtaria është briri i dytë i njeriut, ai që natyra nuk ia dha, por që ai duhet ta krijojë vetë.

Kërmilli i ka brirët që nga lindja. Poeti duhet t’i ndërtojë. Dhe pastaj duhet t’i mprehë. Mirë. Sepse një ditë, me ato brirë të krijimtarisë, mund të ngjitet në qiell. Por duhet të dijë edhe se, një hap më tej, është gremina. Dhe ndoshta pikërisht në atë vijë të hollë, midis qiellit dhe greminës, midis zjarrit dhe flladit, midis rrënjëve dhe fluturimit, qëndron poeti Basir Bushkashi. Dhe atje, në atë hapësirë të pasigurt ku fjala ose bëhet dritë, ose humbet në terr, poezia e tij kërkon ende të mprehë brirët.