Fatmir Terziu: Kalimi përmes prizmit të letërsisë shqiptare, linear apo ciklik?

Kalimi përmes prizmit të letërsisë shqiptare, linear apo ciklik?

Për më shumë se tri dekada e gjysmë, njerëzimi ka hyrë jo vetëm në shekullin XXI, por edhe në mijëvjeçarin e tretë të erës së re, me një pritshmëri të jashtëzakonshme për ndryshime teknologjike, shoqërore dhe ideologjike. Teknologjia ka ndryshuar ritmin e jetës, mënyrën e komunikimit, mënyrën e prodhimit dhe, jo më pak të rëndësishme, mënyrën se si njeriu e sheh veten. Por zhvillimi material nuk është shoqëruar gjithnjë me të njëjtin zhvillim shpirtëror. Në shumë raste, madje, duket sikur kemi përparuar me shpejtësinë e teknologjisë dhe kemi mbetur prapa me ritmin e ndërgjegjes. Në këtë kontradiktë duhet parë edhe historia moderne shqiptare.

Shqipëria e shekullit XX nuk ka kaluar vetëm nëpër një tranzicion. Ajo ka kaluar nëpër disa kthesa të mëdha, të cilat, në një lexim të gjerë historiko-kulturor, mund të vendosen rreth tri pikave: vitet ’30, viti 1944 dhe viti 1990. Secila prej tyre shënon një ndryshim të rëndësishëm në raportin e shoqërisë me shtetin, individin, ideologjinë, modernitetin dhe kulturën. Dhe nëse politika e ekonomia i kanë matur këto kthesa me ligje, reforma, institucione dhe sisteme, letërsia i ka regjistruar me një instrument shumë më të ndjeshëm: me fatin e njeriut. Pikërisht këtu lind pyetja që meriton të mos lihet vetëm në tryezën e historisë politike, se a është tranzicioni shqiptar linear, apo është ciklik? Dhe, nëse e shohim përmes letërsisë, përgjigjja bëhet më e ndërlikuar, sepse letërsia nuk ecën gjithnjë përpara. Ajo shpesh kthehet. Por nuk kthehet kurrë në të njëjtin vend.

I. Vitet ’30: lindja e individit modern

Vitet ’30 përfaqësojnë një prej momenteve më të rëndësishme të modernizimit të letërsisë shqipe. Pas konsolidimit të gjuhës letrare dhe të traditës së krijuar nga Rilindja dhe periudha e Pavarësisë, letërsia nis të largohet gradualisht nga funksioni kryesisht kombëtar dhe didaktik dhe të afrohet me problemet e individit. Në këtë periudhë, letërsia shqiptare nuk pyet më vetëm: Çfarë duhet të bëhet për kombin? Ajo nis të pyesë: Çfarë i ndodh njeriut brenda kombit? Është një ndryshim i madh. Kjo është koha e Migjenit, Lasgush Poradecit, Ernest Koliqit, Mitrush Kutelit, Branko Merxhanit dhe e një atmosfere intelektuale ku moderniteti, individualiteti, ekzistenca, qytetërimi dhe dilemat shoqërore hyjnë më fuqishëm në tekst. Letërsia fillon të bëhet më psikologjike, më urbane, më individualiste. Poezia fiton një intensitet të ri estetik; proza kërkon forma të reja; publicistika bëhet një hapësirë debati mbi modernizimin; eseja dhe kritika letrare fitojnë peshë si mjete të vetëdijes kulturore. Por këtu ndodh diçka që do të përsëritet më vonë. E reja nuk vjen pa konflikt me të vendosurën. Çdo brez i ri krijues përballet me një pyetje të heshtur: a duhet të vazhdojë traditën apo ta thyejë atë? Dhe pikërisht këtu fillon cikli.

II. 1944: nga moderniteti i individit te kolektiviteti i ideologjisë

Viti 1944 nuk ishte thjesht një kthesë politike. Ai ishte edhe një kthesë e fuqishme estetike dhe institucionale. Letërsia shqiptare hyn në një periudhë ku marrëdhënia ndërmjet shkrimtarit dhe shtetit ndryshon rrënjësisht. Krijimtaria vendoset brenda një sistemi të ri vlerash, ku realizmi socialist bëhet drejtimi dominues dhe letërsia ngarkohet me një funksion të fortë ideologjik. Kjo periudhë nuk mund të reduktohet vetëm në formulën e censurës. Ajo krijoi edhe institucione, revista, shtëpi botuese, organizime profesionale, mekanizma të edukimit letrar dhe një publik të gjerë lexuesish. Por krijoi njëkohësisht edhe një hierarki të kontrolluar të vlerës.

Shkrimtari nuk ishte më vetëm krijues. Ai duhej të ishte edhe funksionar i fjalës.

Në vitin 1957 krijohet Lidhja e Shkrimtarëve dhe Artistëve të Shqipërisë, institucion që do të bëhej një nga qendrat kryesore të jetës letrare dhe artistike shqiptare gjatë periudhës socialiste. Brenda kësaj strukture u formësuan karriera, u përcaktuan hierarki, u promovuan autorë, por edhe u kufizuan, u heshtën apo u përjashtuan të tjerë. Kështu lind një paradoks i rëndësishëm:

një sistem që e institucionalizoi letërsinë, njëkohësisht e institucionalizoi edhe kufirin e saj. Në këtë periudhë u zhvilluan gjerësisht romani, tregimi, novela, poezia, dramaturgjia dhe letërsia për fëmijë. Tema e punës, luftës, ndërtimit socialist, heroit pozitiv, sakrificës dhe kolektivitetit u bënë pjesë e repertorit qendror. Por letërsia nuk jeton vetëm në temat që i lejohen. Ajo jeton edhe në atë që nuk thuhet. Dhe në këtë kuptim, historia e letërsisë shqiptare të periudhës komuniste është edhe historia e një gjuhe të dytë: e metaforës, nëntekstit, heshtjes, alegorisë, simbolit dhe e mënyrave të ndryshme për të shpëtuar individualen brenda kolektives. Këtu shfaqet një tjetër element ciklik. Individi, i shtyrë jashtë qendrës, rikthehet në letërsi nëpërmjet nëntekstit.

III. “I madhi” dhe “i riu”: problemi i hierarkisë

Një prej problemeve më interesante të tranzicionit letrar shqiptar është fati i shkrimtarit “të madh” dhe i shkrimtarit “të ri”. Në çdo sistem letrar ekziston një hierarki. Hierarki me emra që bëhen institucione, emra që mbahen mend, emra që futen në tekste shkollore dhe të tjerë që presin. Por tranzicionet kanë një efekt të veçantë. Tranzicionet e vënë në provë autoritetin e së djeshmes. Pas vitit 1990, shumë prej autorëve të konsoliduar u gjendën përballë një pyetjeje të vështirë. Ajo ishte, se çfarë ndodh me prestigjin letrar kur ndryshon sistemi që e ka prodhuar ose garantuar atë prestigj? Kjo nuk do të thotë se “i madhi” bëhet automatikisht i vogël. As se “i riu” bëhet automatikisht i madh. Por kriteret ndryshojnë. Dhe pikërisht këtu tranzicioni letrar bëhet një proces i dhimbshëm rishikimi. I riu kërkon hapësirë. I vjetri kërkon të mos fshihet. Kritika kërkon të rishkruajë hierarkitë. Publiku kërkon të zbulojë zëra të rinj. Ndërsa historia përpiqet të ndajë vlerën estetike nga pozicioni institucional. Ky konflikt nuk është shqiptar në vetvete. Por në Shqipëri ai merr një intensitet të veçantë për shkak të lidhjes së gjatë midis letërsisë, shtetit dhe institucioneve kulturore.

IV. 1990: tranzicioni që nuk mbaroi me ndryshimin e sistemit

Viti 1990 solli lirinë e fjalës, pluralizmin, hapjen kulturore dhe një ndryshim të thellë të marrëdhënies së shkrimtarit me shtetin. Por këtu duhet bërë një dallim thelbësor: rënia e censurës nuk është e njëjtë me lindjen e menjëhershme të lirisë estetike. Pas vitit 1990, letërsia shqiptare u përball me një treg të ri, me botime private, me emigracionin, me diasporën, me përkthimet, me kontaktin e drejtpërdrejtë me letërsitë europiane dhe botërore, por edhe me krizën e institucioneve të vjetra. Lidhja e Shkrimtarëve dhe Artistëve nuk mund të ruante më të njëjtin rol. U shfaqën grupe të reja, revista të reja, shtëpi botuese të reja, konkurse, festivale, qarqe letrare dhe hapësira të pavarura kulturore. Shkrimtari u çlirua nga institucioni, por u përball me tregun. Dhe tregu nuk ishte domosdoshmërisht më i drejtë se institucioni. Në vend të pyetjes: “A të lejohet të botohet?” erdhi një pyetje tjetër: “A do të të botojnë?” Dhe më pas: “A do të të lexojnë?” Kjo është një tjetër formë tranzicioni.

V. Nga letërsia e sistemit te sistemi i letërsisë

Në periudhën socialiste, kontrolli ishte kryesisht institucional. Në periudhën post-socialiste, mekanizmat u bënë më të shpërndarë. Shtëpia botuese, tregu, media, kritika, çmimet, festivalet, universiteti, rrjetet kulturore dhe më vonë platformat digjitale filluan të ndikojnë në fatin e librit. Kjo solli pluralizëm, por pluralizmi nuk është gjithmonë sinonim i cilësisë. U shtua numri i zërave, por jo domosdoshmërisht pesha e tyre. U rrit numri i librave, por jo gjithmonë numri i leximeve. U shfaqën autorë të rinj, por jo gjithmonë një kritikë e re që t’i maste me seriozitet.

Kjo është një prej plagëve të tranzicionit shqiptar: prodhimi letrar u zgjerua më shpejt se mekanizmat e përzgjedhjes dhe të vlerësimit. Dhe këtu “i riu” përballet me një tjetër paradoks.

Në sistemin e vjetër, mund të mos botohej sepse nuk i përkiste hierarkisë. Në sistemin e ri mund të botohet, por të humbasë në turmën e botimeve. Në të dyja rastet, problemi mbetet i njëjtë: si të identifikohet vlera?

VI. Zhanret ndryshojnë, por ankthi mbetet

Nëse do ta ndjekim tranzicionin përmes zhanreve, ndryshimi bëhet edhe më i dukshëm. Poezia e viteve ’30 kërkonte individualitetin dhe muzikalitetin. Poezia socialiste kërkoi shpesh kolektivitetin, heroizmin dhe angazhimin. Poezia pas vitit 1990 u bë më intime, më fragmentare, më ekzistenciale dhe më e hapur ndaj ndikimeve të ndryshme. Proza kaloi nga modeli realist dhe social drejt formave më të lira të rrëfimit. Romani historik u rishikua. Tregimi mori trajta të reja. Eseja fitoi një hapësirë të rëndësishme. Publicistika letrare u përplas me gazetarinë. Dramaturgjia u përball me krizën e skenës dhe të publikut. Ndërsa letërsia e diasporës krijoi një territor të ri ku identiteti shqiptar nuk ishte më vetëm çështje kombëtare, por edhe përvojë e shpërndarjes, largimit dhe përkatësisë së dyfishtë. Në këtë hapësirë lindën tema të reja, emigracioni, kujtesa, trauma, diktatura, identiteti, trupi, seksualiteti, qyteti, vetmia, kapitalizmi, globalizimi, diaspora dhe marrëdhënia me gjuhën. Por nën këto tema të reja fshihet një pyetje shumë e vjetër: Kush është njeriu shqiptar kur institucionet ndryshojnë?

VII. Lineariteti është iluzion; cikli është më afër së vërtetës

Nëse do ta paraqisnim historinë e letërsisë shqiptare si një vijë të drejtë, do të kishim një skemë të thjeshtë: tradita → modernizimi → realizmi socialist → pluralizmi → globalizimi. Por kjo vijë është tepër e pastër për të qenë e vërtetë. Historia letrare është shumë më e çrregullt. Në vitet ’30 kërkohej individi. Pas vitit 1944 individi u vendos nën presionin e kolektivit. Pas vitit 1990 individi u rikthye, por tani ai u përball me tregun, konsumizmin, fragmentimin dhe vetminë. Pra, individi është rikthyer, por bota rreth tij ka ndryshuar. Kjo është arsyeja pse tranzicioni shqiptar duket më shumë ciklik sesa linear.

Ai nuk përsërit ngjarjet, përsërit pyetjet. Nuk rikthen të njëjtët shkrimtarë, rikthen konfliktet.

Nuk rikthen të njëjtat institucione, rikthen nevojën për institucione. Nuk rikthen të njëjtën censurë, rikthen, në forma të tjera, problemin e kontrollit mbi hapësirën publike. Dikur kontrolli vinte nga shteti. Sot mund të vijë nga tregu, nga moda, nga algoritmi, nga fama e shpejtë, nga grupimet, nga mekanizmat e vëmendjes. Kjo nuk do të thotë se këto dukuri janë të barabarta moralisht apo historikisht. Nuk janë. Por nga këndvështrimi i letërsisë, ato krijojnë një pyetje të ngjashme: sa i lirë është shkrimtari për të qenë vetvetja?

VIII. Letërsia si kujtesë e tranzicionit

Ndoshta këtu qëndron edhe funksioni më i rëndësishëm i letërsisë. Historia politike regjistron datat. Ekonomia regjistron shifrat. Institucionet regjistrojnë reformat. Letërsia regjistron atë që nuk hyn lehtë në statistika, frikën, dëshirën, humbjen, dashurinë, turpin, vetminë, shpresën, zhgënjimin. Ajo e mat tranzicionin jo me kohëzgjatjen e qeverive, por me ndryshimin e njeriut.

Prandaj një tranzicion mund të përfundojë juridikisht dhe të vazhdojë shpirtërisht. Mund të ndryshojë sistemi politik, por të mbijetojnë mënyra të vjetra të mendimit. Mund të hapet tregu, por të mbetet e mbyllur vetëdija. Mund të botohet gjithçka, por të mos lexohet asgjë. Mund të kemi shumë autorë, por pak zëra. Dhe pikërisht këtu letërsia bëhet një instrument i jashtëzakonshëm diagnostikues.

IX. Fati i “të madhit” dhe shpresa e “të riut”

Në fund, pyetja për “të madhin” dhe “të riun” nuk është thjesht pyetje brezash. Është pyetje mbi kohën. Shkrimtari i madh nuk është domosdoshmërisht ai që ka qenë më pranë pushtetit, as ai që ka marrë më shumë çmime, as ai që ka botuar më shumë. Por as shkrimtari i ri nuk bëhet i rëndësishëm vetëm sepse vjen pas të vjetrit. Koha duhet të bëjë punën e saj. Kritika duhet të bëjë punën e saj. Lexuesi duhet të bëjë punën e tij. Dhe historia duhet të jetë e pamëshirshme me mitet, por e drejtë me veprat, sepse tranzicioni letrar nuk duhet të shndërrohet në një hakmarrje ndaj së shkuarës. Duhet të jetë një rilexim i saj.

Nëse e rrëzojmë “të madhin” vetëm sepse i përket një epoke tjetër, nuk kemi krijuar drejtësi letrare, kemi krijuar një tjetër dogmë. Nëse e ngremë “të riun” vetëm sepse është i ri, nuk kemi krijuar modernitet, kemi krijuar një tjetër hierarki. E reja duhet të fitojë vendin e vet. E vjetra duhet të kalojë provën e kohës. Dhe vlera duhet të mbetet mbi të dyja.

X. Nga tranzicioni politik te tranzicioni i ndërgjegjes

Kjo na rikthen te pyetja fillestare. Linear apo ciklik? Ndoshta tranzicioni shqiptar është linear në kalendar, por ciklik në ndërgjegje. Vitet ’30, 1944 dhe 1990 janë pika të ndryshme historike. Ato nuk mund të barazohen. Secila ka karakterin, dhunën, mundësitë dhe kufizimet e veta. Por në letërsi ato mund të krahasohen sepse secila ka rihapur, në një formë tjetër, të njëjtin konflikt themelor: raportin e individit me kohën e tij. Dhe kjo është arsyeja pse letërsia është më shumë se pasqyrë e historisë. Ajo është kujtesa e saj e brendshme. Historia ecën përpara. Letërsia kthehet pas. Historia ndërton periudha. Letërsia ndërton shtresa. Historia vendos data. Letërsia ruan plagët.

Prandaj, kalimi përmes prizmit të letërsisë shqiptare nuk na tregon një vijë të drejtë nga e kaluara drejt së ardhmes. Na tregon një lëvizje të ngjashme me një spirale, rikthehemi te temat e vjetra, por i gjejmë në rrethana të reja, përballemi me pyetje të vjetra, por me gjuhë të reja, zëvendësojmë institucionet, por jo gjithmonë zakonet e mendimit. Dhe ndoshta ky është mësimi më i rëndësishëm i tranzicionit shqiptar, se historia nuk përsëritet, por ndërgjegjja njerëzore ka prirjen të përsërisë pyetjet e saj. Letërsia është vendi ku këto pyetje mbeten të hapura. Aty “i madhi” dhe “i riu” nuk kanë më privilegjin e kohës. Aty institucionet nuk mund të garantojnë përjetësinë. Aty sistemet politike nuk mund ta përcaktojnë përgjithmonë vlerën. Në fund mbetet teksti. Mbetet fjala. Dhe, mbi të gjitha, mbetet lexuesi, sepse vetëm ai mund ta përfundojë tranzicionin që historia ende nuk e ka mbyllur.