Fatmir Terziu: Janaq Pani, poeti i meditimit, fabulisti i së vërtetës dhe mjeshtri i kthimit të jetës në varg

Janaq Pani, poeti i meditimit, fabulisti i së vërtetës dhe mjeshtri i kthimit të jetës në varg

Shkrimtarin Janaq Pani e kam studiuar dhe e kam përfshirë në librin tim studimor „Një sy pas në historinë e Letërsisë për fëmijë“, ndërsa jam shprehur për poezitë dhe fabulat e tij jo pak herë. Sidoqoftë, për të si poet dhe fabulist të gjithë e kemi një detyrim. Ai është penë e një kalibri të lartë. Dhe ndoshta pikërisht këtu duhet të nisë një lexim tjetër i Janaq Panit. Lexim, jo vetëm nga ajo që ka shkruar, por nga mënyra se si ka zgjedhur ta shohë njeriun. Kjo pasi Janaq Pani nuk është thjesht një autor që shkruan vargje me rimë, as vetëm një fabulist që merr kafshën, insektin, shpendin, apo një ngjarje të përditshme dhe u jep atyre zë. Në thelb të krijimtarisë së tij qëndron një proces më i thellë. Ai e zhvendos jetën nga ngjarja te kuptimi. Dhe ky është dallimi i madh midis një vargëzuesi dhe një poeti.

Pani ka një marrëdhënie të veçantë me të voglën. Një lot, një mizë në kos, një zog, një pordhë, një zemër që rreh, një shtëpi prindërish me çati të rrënuar, një fotografi e vjetër, një nip që ende nuk është bërë dhëndër, për shumë shkrimtarë këto do të ishin vetëm episode. Për Panin ato bëhen porta të vogla drejt një të vërtete të madhe. Kjo është arsyeja pse poezia e tij duhet lexuar jo si një dekorim i fjalës, por si një përpjekje e vazhdueshme për ta kthyer përvojën në urtësi.

I. Poeti që nis nga loti dhe arrin te filozofia

Meditimi i parë është një shembull i qartë i kësaj mënyre të të shkruarit:

“Nuk e di, ne se i pari loti

Nxori psheretimen nga thellesite,

A mos psheretima qe u nis nga gjoksi

E ngjiti lotin te syte.”

Në pamje të parë kemi një pyetje të thjeshtë. Cila erdhi e para: loti apo psherëtima? Por pyetja nuk është biologjike. Është ekzistenciale. Pani nuk kërkon të dijë se cili është shkaku dhe cili pasoja. Ai kërkon të vendosë dhimbjen në një marrëdhënie midis trupit dhe shpirtit. Lotët janë shfaqja e dukshme; psherëtima është zëri i padukshëm i dhimbjes.

Dhe pastaj vjen kthesa:

“Psheretima e loti

Jane me dhimbjen bashkeudhetare...”

Këtu poeti e braktis pyetjen fillestare për të mbërritur te përfundimi njerëzor. Nuk ka më rëndësi cili erdhi i pari. Të dy janë shenja të së njëjtës plagë. Kjo është një teknikë e vjetër e poezisë filozofike, por te Pani ajo vjen e thjeshtuar, e komunikueshme, pa dëshirën për t’u dukur e komplikuar. Ai nuk e fsheh mendimin pas errësirës së metaforës. E sjell mendimin në dritën e përvojës. Në këtë pikë ai mund të vendoset në një vijë krahasuese me traditën e poezisë didaktike dhe filozofike, nga La Fontaine e Krylov te tradita shqiptare e vargut moralizues. Por Pani ka një dallim të rëndësishëm: nuk është vetëm moralizues. Shpesh ai është meditues. Moralisti thotë: “Kjo është e mira dhe kjo është e keqja.” Pani më shpesh pyet: “Çfarë na tregon kjo që sapo ndodhi?” Ky ndryshim është thelbësor.

II. Fabulisti që e kthen groteskun në pasqyrë shoqërore

Nëse meditimi është njëra anë e tij, fabula është ana tjetër. Dhe këtu Janaq Pani bëhet veçanërisht i guximshëm. Merrni fabulën “Një pordhë...”. Vetë titulli mund të duket vulgar, komik, madje provokues. Por pikërisht këtu qëndron inteligjenca e fabulistit. Pani nuk e përdor groteskun për të qeshur me trupin. E përdor për të qeshur me pushtetin. Një pordhë i shkau dikujt dhe “i ra burrëria”; më pas vjen deputeti dhe e merr përsipër. Pastaj ajo ndahet me deputetët e tjerë dhe “qelbet krejt një kuvend”. Kjo nuk është më një shaka fiziologjike. Është një alegori e pushtetit që përvetëson edhe turpin.

Fuqia e kësaj fabule nuk është te fjala “pordhë”. Është te mekanizmi që ndërton autori: diçka që i përket një individi bëhet pronë e një grupi; turpi personal shndërrohet në fenomen kolektiv; dhe institucioni, në vend që ta neutralizojë erën, e shpërndan atë.

Këtu Pani afrohet me traditën e satirës politike të fabulës europiane, por mënyra e tij është më popullore, më direkte, më shqiptare. Ai nuk ndërton një alegori të largët. E sjell situatën në oborrin e lexuesit. Dhe pikërisht për këtë arsye fabula funksionon. Pani di se ndonjëherë për ta thënë një të vërtetë të madhe duhet përdorur një fjalë e vogël, e fortë dhe e pamëshirshme.

III. “Miza në kos”: nga anekdota te përgjegjësia

“Miza në kos” është një tjetër shembull i mjeshtërisë së tij fabulative. Në fillim kemi një skenë pothuajse komike: miza bie në kos, ngec, ankohet dhe fajëson gotën.

Por gota i përgjigjet:

“Veten shaj sot dhe jo mua,

e ta mësosh, nga nepsi yt

vjen një çast e veten mbyt!...”

Kjo është një nga formulat më të qarta të fabulës klasike: njeriu priret ta kërkojë fajin jashtë vetes. Por ajo që e bën të vlefshme fabulën nuk është vetëm morali. Është transformimi i një aksidenti të vogël në një reflektim mbi karakterin. Miza nuk vdes thjesht sepse ra në kos. Ajo rrezikon të mbytet sepse nuk pranon përgjegjësinë për veprimin e vet. Kështu Pani ndërton një karakter. Dhe karakteri, në fabul, është më i rëndësishëm se subjekti.

IV. Nga La Fontaine te Krylov, nga Krylov te Pani

Në historinë e fabulës europiane, La Fontaine e bëri kafshën një aktor të madh të shoqërisë njerëzore. Krylov e bëri fabulën një instrument të fuqishëm të ironisë shoqërore. Në traditën shqiptare, fabula ka marrë forma të ndryshme, duke bashkuar moralin, humorin dhe kritikën. Janaq Pani vjen pas kësaj historie, por nuk duhet parë thjesht si vazhdim i saj. Ai sjell një veçori të vetën: shkallën e vogël të situatës dhe shkallën e madhe të përfundimit. Një mize i mjafton për të folur për vesin. Një pordhe i mjafton për të folur për institucionin. Një zog i mjafton për të folur për fatin. Një fëmijë që qan i mjafton për të folur për jetën. Kjo ekonomi e materialit është një nga shenjat e një autori që e di se letërsia nuk matet me madhësinë e subjektit.

V. “Një gëlasë”: fati, rastësia dhe humori

“Një gëlasë” është më shumë se një anekdotë poetike. Poeti është në park, mendon, një zog e “gostit” me atë që zakonisht quhet shenjë fati. Dhe këtu Pani bën një lojë të bukur me besëtytninë. Ajo që njëri e quan fat, tjetri e quan ndëshkim. Në këtë mënyrë, autori vë përballë dy mënyra njerëzore të interpretimit të realitetit: ne nuk e shohim gjithmonë atë që ndodh; ne shohim atë që besojmë se do të thotë ajo që ndodh.

Ky është një mendim filozofik i veshur me humor. Dhe humori te Pani nuk është dekor. Është metodë njohjeje. Ai qesh me njeriun për ta bërë njeriun të shohë veten.

VI. “Moj zemër e vogëlo”: poezia si dialog me trupin

Një tjetër Janaq Pani shfaqet në “Moj zemër e vogëlo”. Këtu autori largohet nga satira dhe hyn në territorin e autobiografisë së brendshme. Zemra nuk është më organ. Është bashkëudhëtare.

Poeti i flet asaj:

“Moj e mira zemra ime

të kam lodhur nëpër vite...”

Kjo është një marrëdhënie intime midis njeriut dhe vetvetes. Zemra bëhet dëshmitare e jetës së tij. Por më e bukura është se ajo nuk është një zemër romantike në kuptimin tradicional. Ajo është një arkiv biologjik i kohës. Shtatëdhjetë rrahje në minutë bëhen një lloj ore e brendshme. Dhe “gjak arbëri në damarë” e zhvendos poezinë nga individi te përkatësia. Këtu Pani nuk flet vetëm për veten. Ai flet për njeriun që plakjen e ndien në trup, por refuzon të plaket në shpirt.

Prandaj vargu:

“Bashkë do qëndrojmë fort

gjer çast' i mbramë të bjerë...”

është një marrëveshje mes jetës dhe vdekjes.

VII. “Te shtëpia e prindërve”: kur rrënohet çatia, por jo fëmijëria

Ndoshta një nga pjesët më të bukura për nga ngarkesa emocionale është:

“Ngrehinës e prindërve në fshat

iu shëmb e kalbur çatia,

mbi krye qielli iu hap

po zuri ndënvete ca ëndrra të mia,

në atë rrënim rri fshehur fëminia...”

Këtu Pani arrin një nga imazhet e tij më të fuqishme. Shtëpia është rrënuar. Por rrënimi nuk e ka shkatërruar fëmijërinë. Përkundrazi: rrënohet objekti, ndërsa mbetet kujtesa. Kjo është një ide që e tejkalon poezinë nostalgjike. Shtëpia bëhet trup i kujtesës. Çatia që mungon nuk është thjesht një element arkitektonik. Është hapja e së shkuarës drejt qiellit. Dhe vargu “në atë rrënim rri fshehur fëminia” është pikërisht ai lloj vargu që e justifikon një autor të tërë: i thjeshtë në strukturë, por i gjerë në rezonancë.

Këtu Pani mund të vendoset pranë traditës së poezisë së kujtesës shqiptare, ku shtëpia, vendlindja, prindi dhe fëmijëria janë jo vetëm tema, por forma të identitetit. Por ai nuk kërkon të bëjë monument. Ai bën një fotografi të dhimbjes.

VIII. “Para një fotoje”: fotografia si varr i kohës

Në “Para një fotoje” kemi një tjetër nga motivet më të forta:

“Hardhia - skelet i pa jetë,

veç muret mbahen në këmbë...”

Fotografia këtu nuk ruan jetën. Ajo dëshmon kalimin e saj. Lulet janë shkulur. Hardhia është skelet. Muret kanë mbetur. Kështu objekti i fotografisë bëhet metaforë e kohës. Dhe kjo është një nga fushat ku Janaq Pani bëhet më poetik se fabulisti. Në fabul ai shpjegon. Në poezi ai kujton. Dhe kur kujton, fjala e tij fiton një tjetër temperaturë.

IX. “Përcjellje”: filozofia e kalimit

Cikli “Përcjellje” është ndoshta një nga çelësat për të kuptuar botëkuptimin e autorit. “Gjithkujt i vjen rradha për të ikur...” Kjo nuk është ide e re. Por letërsia nuk jeton vetëm nga idetë e reja; jeton nga mënyra e re e përjetimit të ideve të vjetra. Te Pani vdekja është pjesë e një qarkullimi.

Njëri bie. Një tjetër shkulet. Çeliku ndryshket. Fjala plaket. Shpirti mund të varfërohet. Njeriu duhet të ringrihet. Këtu krijohet një filozofi e tërë e autorit: asgjë njerëzore nuk është e përjetshme, por njeriu mund të fitojë një lloj vazhdimësie përmes veprës. Vargu: “vlerën njeriu do gjejë/vetëm nga veprat që lartësohet” është pothuajse një testament etik.

Dhe kjo më duket shumë e rëndësishme për ta kuptuar Janaq Panin. Ai nuk është poet i nihilizmit. Nuk është poet i dorëzimit. Edhe kur flet për plakjen, vdekjen, rrënimin apo humbjen, ai kërkon një arsye për të vazhduar. Kjo i jep krijimtarisë së tij një humanizëm të qëndrueshëm.

X. “Për fjalën”: kur fjala bëhet pasuri

Në poezinë “Për fjalën” gjendet një tjetër çelës:

“Fjalën që ma mbrun ti zemër

kam të vetmen pasuri...”

Këtu autori shprehet për vetë aktin e krijimit. Fjala është pasuri. Por jo pasuri materiale. Është ajo që e mban njeriun “me këmbët në tokë”. Kjo është një poetikë e thjeshtë, por e ndershme: poeti nuk pretendon se fjala e shpëton botën. Pretendon se fjala e mban atë vetë në këmbë.

Dhe ndoshta ky është një nga përkufizimet më të bukura të poetit:

ai shkruan jo sepse e ka pushtuar jetën, por sepse përmes fjalës përpiqet të mos rrëzohet prej saj.

XI. “Mjalcëza”: poeti dhe muza

“Mjalcëza” është një poezi që meriton vëmendje të veçantë për marrëdhënien midis natyrës dhe krijimit.

Mjalcëza mbledh nektarin.

Poeti mbledh fjalët.

Ajo mbush hojet.

Ai mbush vargjet.

Kjo paralelizëm është i qartë, por i bukur sepse vjen nga një figurë konkrete. Poeti e sheh veten si një bletë tjetër të gjuhës. Ai nuk prodhon nga asgjëja. Ai mbledh. Mbledh nga trojet, nga kujtesa, nga jeta, nga njerëzit, nga dhimbja, nga humori, nga mosha. Dhe pastaj e kthen atë material në mjaltë poetik. Kjo është, në thelb, metafora e vetë krijimtarisë së Janaq Panit.

XII. Një poet midis fëmijërisë dhe pleqërisë

Nëse do të kërkoja një bosht të vetëm për gjithë këtë krijimtari, do të thosha: Janaq Pani është poet i kalimit. Kalimi nga fëmijëria në pleqëri. Nga shtëpia në kujtesë. Nga jeta në vdekje. Nga dhimbja në humor. Nga gabimi në mësim. Nga ngjarja në meditim. Nga fjala në kujtesë. Kjo është arsyeja pse edhe poezitë që duken të vogla nuk janë vërtet të vogla. Një fëmijë qan. Dielli ia than lotin. Por poeti thotë:

“Ai loti

Ne na përloti

Rrëfen që nuk rrojmë koti.”

Kjo është një miniaturë poetike, por brenda saj qëndron një filozofi e tërë: ekzistenca justifikohet edhe nga aftësia për t’u prekur nga loti i tjetrit.

XIII. Vendi i Janaq Panit në letërsinë shqiptare

Do të ishte e padrejtë ta vendosnim Janaq Panin në një garë të thjeshtë me emra të mëdhenj të poezisë shqiptare. Letërsia nuk është kampionat dhe poetët nuk maten me të njëjtin metër. Por mund të bëjmë një hartë krahasuese të temperamentit artistik. Te Naimi kemi natyrën, atdheun dhe idealin. Te Çajupi kemi ironinë, jetën dhe goditjen satirike. Te Fishta kemi epikën, gjuhën dhe energjinë e madhe kombëtare. Te autorë të traditës së letërsisë për fëmijë kemi pedagogjinë e imagjinatës dhe edukimin përmes rrëfimit.

Ndërsa te Janaq Pani gjejmë një ndërthurje të veçantë: urtësinë popullore, humorin, meditimin, kujtesën dhe një marrëdhënie të drejtpërdrejtë me lexuesin. Ai nuk ndërton gjithmonë një univers të komplikuar simbolik. Ai ndërton diçka tjetër: një univers të dallueshëm njerëzor. Dhe kjo është vlerë më vete.

XIV. Pse Pani është më shumë se një fabulist

Ka një rrezik që autorët e fabulës të mbeten të mbyllur në një kuti: “fabulist”. Por një etiketë e tillë është tepër e ngushtë për Janaq Panin. Sepse ai ka tri zëra. Zërin e fabulistit, kur qesh me vesin. Zërin e medituesit, kur pyet për dhimbjen. Zërin e kujtimtarit, kur kthehet te shtëpia, prindërit, fëmijëria dhe familja. Këta tre zëra bashkohen në një të vetëm: zërin e një njeriu që e ka kaluar jetën duke vëzhguar.

Dhe vëzhgimi është një nga format më të vështira të letërsisë. Sepse për të vëzhguar duhet të kesh durim. Duhet të shohësh atë që të tjerët e kalojnë pa e parë. Duhet të kuptosh se një mizë në gotën e kosit mund të jetë një njeri. Se një pordhë mund të jetë një kuvend. Se një çati e rrëzuar mund të jetë një fëmijëri. Se një zemër që rreh shtatëdhjetë herë në minutë mund të jetë gjithë jeta. Se një gëlasë mund të bëhet fat ose turp, në varësi të syrit që e sheh. Kjo është fuqia e tij.

XV. Vlera e tij artistike: ku qëndron realisht?

Vlera e Janaq Panit nuk duhet kërkuar te kompleksiteti formal i çdo vargu. Nuk është ky metri i duhur. Vlera e tij qëndron në disa cilësi shumë të rëndësishme: Së pari, në komunikueshmërinë. Ai shkruan në një gjuhë që nuk e përjashton lexuesin. Së dyti, në sensin e humorit. Humori i tij është shpesh një mënyrë për të thënë gjëra serioze pa i rënduar. Së treti, në aftësinë për të nxjerrë një ide nga një detaj. Kjo është një cilësi e vërtetë e fabulistit. Së katërti, në sinqeritetin autobiografik. Kur flet për moshën, prindërit, shtëpinë, nipin, zemrën apo kujtesën, nuk duket se kërkon të krijojë një figurë artificiale të vetes.

Së pesti, në etikën e veprës. Pani beson se njeriu gjykohet nga ajo që lë pas. Dhe, mbi të gjitha, në aftësinë për ta bërë të voglën të mbajë peshën e së madhes.

XVI. “Përcjellje një nipi”: trashëgimia si dashuri

Në këtë drejtim, “Përcjellje një nipi” është një tekst shumë domethënës. Poeti dëshiron të jetojë deri sa ta shohë nipin dhëndër. Dëshiron të kërcejë vallen. Të tundë shaminë. Të prijë. Edhe nëse fryma i mungon. Këtu kemi një nga figurat më të bukura të vazhdimësisë njerëzore: i moshuari që dëshiron të jetë i pranishëm në të ardhmen e të riut. Ai nuk kërkon të ndalë kohën.

Kërkon vetëm të arrijë një moment më shumë. Dhe kur thotë: “t'ikëj mbi krahë dashurie!” poezia e ka kaluar tashmë kufirin e urimit familjar. Është bërë një meditim mbi trashëgiminë.

Njeriu nuk jeton vetëm aq sa rreh zemra e tij.

Jeton edhe në ceremonitë ku të tjerët do ta kujtojnë. Jeton në vallen që vazhdon. Në dollinë që ngrihet. Në nipin që bëhet dhëndër. Në fjalën që mbetet.

XVII. Një përfundim që nuk është përfundim

Janaq Pani është nga ata autorë që nuk duhet të lexohen vetëm për të parë “çfarë ka dashur të thotë”. Duhet lexuar për të parë çfarë ndodh me një gjë të zakonshme kur kalon nëpër syrin e tij. Një lot bëhet filozofi. Një mizë bëhet moral. Një zog bëhet fat. Një pordhë bëhet satirë politike. Një zemër bëhet biografi. Një shtëpi e rrënuar bëhet fëmijëri. Një fotografi bëhet kohë.

Një nip bëhet vazhdimësi. Dhe fjala bëhet pasuri.

Prandaj, kur them se Janaq Pani është “penë e një kalibri të lartë”, nuk e them për mirësjellje letrare. E them sepse në krijimtarinë e tij ekziston ajo cilësi që letërsia e mirë e ka gjithmonë: aftësia për të parë përtej sipërfaqes së sendit. Ai mund të mos kërkojë gjithmonë fjalën e madhe.

Por di të gjejë kuptimin e madh në fjalën e vogël. Dhe ky është një talent që nuk duhet nënvlerësuar.

Në një kohë kur shumë shkrime kërkojnë të duken të thella duke u bërë të errëta, Janaq Pani zgjedh një rrugë tjetër: të bëhet i thellë duke mbetur i kuptueshëm. Kjo është më e vështirë nga sa duket. Sepse thjeshtësia e vërtetë nuk është mungesë mjeshtërie. Është mjeshtëri e përpunuar deri në pikën ku nuk ka më nevojë të duket. Dhe pikërisht këtu do ta vendosja Janaq Panin në hartën e krijimtarisë shqiptare: si një poet-fabulist të urtësisë së përditshme, një autor që e ka kthyer humorin në instrument vëzhgimi, kujtesën në arkiv shpirtëror dhe vargun në një mënyrë për të mbajtur njeriun në këmbë përballë kohës.

Ndoshta prandaj, në fund të leximit të tij, mbetet një ndjesi e çuditshme: kemi qeshur, kemi menduar, kemi kujtuar dhe, pa e kuptuar, kemi parë pak nga vetja. Dhe kur një shkrimtar arrin të të bëjë të shohësh veten në një mizë, në një zog, në një shtëpi të rrënuar, në një zemër të lodhur apo në një lot fëmije, atëherë ai nuk është më vetëm fabulist. Ai ka hyrë në atë territor të rrallë ku letërsia fillon të bëhet përvojë njerëzore. Janaq Pani e meriton këtë lexim. Dhe, mbi të gjitha, e meriton atë që letërsia ua detyron autorëve të saj të mirë: të mos kalohen shkarazi.