Fatmir Terziu: Hyrje në Arkën e Noes

Ka kohë që më duket sikur jetojmë në një botë ku uji nuk bie më vetëm nga qielli. Ai del nga çdo anë. Vjen nga ekranet, nga luftërat, nga lajmet e mbrëmjes, nga fjalët e politikanëve, nga kufijtë që digjen, nga detet ku njerëzit kërkojnë një breg që nuk u premton askush, nga qytetet që rriten mbi frikën dhe nga zemrat që, pa e kuptuar, kanë filluar të ndërtojnë brigjet e tyre të vogla prej indiference. Mbytja e kohës sonë nuk është gjithmonë ajo që duket. Ndonjëherë nuk ka ujë deri në qafë. Ka vetëm një njeri që merr frymë, punon, paguan, buzëqesh, ecën në rrugë dhe papritur kupton se rreth tij gjithçka është bërë ujë. Në këtë ujë të padukshëm më shfaqet shpesh një njeri i mbytur. Nuk e di kush është. Nuk ka emër, nuk ka flamur, nuk ka pasaportë, nuk ka vendlindje. Mund të jetë një refugjat që e ka humbur detin në det, një fëmijë që ka parë shtëpinë të bëhet gërmadhë, një plak që pret në një qytet të bombarduar, një njeri që ka humbur punën dhe dinjitetin, një tjetër që ka humbur të drejtën për të thënë atë që mendon, ose thjesht një njeri i zakonshëm që një mëngjes zbulon se bota ku kishte besuar nuk ekziston më. Ai lundron pranë meje pa më kërkuar asgjë. Dhe pikërisht kjo është ajo që më trondit, nuk më kërkon as ndihmë, as mëshirë. Vetëm kalon.

Ka plagë në shpinën e tij. Janë plagë që nuk rrjedhin gjak, sepse koha moderne ka shpikur edhe një mënyrë të re për t'i bërë plagët të padukshme. Ato nuk pikojnë mbi ujë. Ato mbeten në trupin e historisë. Shikohen, komentohen, fotografohen, harrohen. Në fillim na tronditin, pastaj na mësohen, më pas bëhen statistikë dhe, në fund, humbin edhe emrin. Njëqind të vdekur bëhen numër. Një mijë bëhen grafik. Një milion bëhen pjesë e një raporti. Dhe ndërsa numrat rriten, njeriu zvogëlohet. Ndoshta kjo është një nga tragjeditë më të mëdha të kohës sonë. Kemi mësuar të numërojmë atë që dikur e qanim. Bota nuk është më vetëm një vend ku njerëzit jetojnë. Është kthyer në një ekran ku njerëzit shohin se si të tjerët jetojnë, vuajnë, vdesin dhe zhduken. Lufta mund të hyjë në dhomën tonë përmes një telefoni celular, ndërsa darka vazhdon mbi tryezë. Një shpërthim mund të ndodhë disa mijëra kilometra larg dhe, pas pak sekondash, të shfaqet në dorën tonë. Ne e shohim, psherëtijmë, rrëshqasim gishtin dhe kalojmë te lajmi tjetër. Tragjedia nuk ka më gjithmonë kohë të na përshkojë shpirtin. Ajo konkurron me reklamën, me një fotografi, me një video qesharake, me një koment politik, me një ndeshje futbolli. Kështu, njeriu i mbytur nuk vdes vetëm në ujë. Ai mund të mbytet edhe në bollëkun e pamjeve. Dhe kjo më sjell te Arka e Noes.

Ndoshta historia e Noes nuk duhet lexuar vetëm si një histori për një përmbytje të dikurshme, por si një pyetje që përsëritet në çdo epokë: çfarë do të shpëtonte njeriu nëse do ta dinte se bota e tij po përmbytej? Do të merrte arin? Dokumentet? Telefonin? Librat? Kujtimet? Farat? Kafshët? Nënën? Fëmijën? Një fotografi të vjetër? Apo do të kërkonte të shpëtonte atë pjesë të vetes që ende nuk ishte bërë indiferente? Arka nuk është vetëm një anije. Është një zgjedhje. Secili prej nesh, në një mënyrë të fshehtë, ndërton një arkë. Dikush e ndërton me para, dikush me pushtet, dikush me miqësi, dikush me dije, dikush me heshtje. Dikush e ndërton me kujtime. Dikush me një bibliotekë. Dikush me një fëmijë që e mëson të mos e urrejë tjetrin. Dikush me një fjali të shkruar në një copë letër, sepse beson se një ditë, kur gjithçka tjetër të jetë zhdukur, dikush do ta gjejë atë fjali dhe do të kuptojë se në këtë botë ka jetuar edhe një njeri që nuk pranoi të bëhej gur.

Edhe Shqipëria jonë e vogël nuk është jashtë kësaj përmbytjeje. Ne kemi pasur përmbytjet tona dhe vazhdojmë t'i kemi, vetëm se jo gjithmonë vijnë nga lumenjtë. Disa vijnë nga harresa. Disa nga ikja. Disa nga varfëria e kujtesës. Disa nga politika që ndryshon fytyrën, por jo zakonin. Disa nga një brez që largohet dhe një tjetër që rritet duke kërkuar në telefon një vend tjetër ku mund të jetojë. Disa nga qytetet që boshatisen natën dhe mbushen vetëm me dritat e shtëpive ku dikush pret një telefonatë nga Londra, Milanoja, Athina, Berlini apo Brukseli. Ne kemi ndërtuar shumë ura, por kemi humbur shumë brigje. Shqiptari i sotëm jeton në një paradoks të çuditshëm. Është më afër botës se kurrë, por ndonjëherë më larg vetvetes se kurrë. E sheh botën çdo ditë, por nuk ka gjithmonë kohë të shohë shtëpinë e tij. Flet me familjen përmes ekranit, por mungon nga tryeza. I di lajmet e largëta, por harron historinë e rrugës ku ka lindur. Mund të dijë çfarë ka ndodhur sot në Uashington, Moskë, Kiev apo Lindjen e Mesme, por mund të mos dijë se kush ka qenë njeriu që ka mbjellë pemën nën hijen e së cilës ai kalon.

Kjo është edhe një formë mbytjeje. Nuk mbytesh vetëm kur të mbulojë uji. Mbytesh edhe kur humbet emrat. Dhe kur emrat humbin, fillon të humbasë edhe historia. Ndoshta prandaj kujtesa është një nga dërrasat më të rëndësishme të Arkës. Jo kujtesa si nostalgji, por kujtesa si kundërshtim ndaj zhdukjes. Një njeri që kujton është ende duke i thënë botës: ti nuk mund ta fshish plotësisht atë që ka ndodhur. Kjo është arsyeja pse shkrimi mbetet një mënyrë për të mos u mbytur. Shkrimtari nuk mund ta ndalë luftën. Nuk mund ta kthejë detin mbrapsht. Nuk mund ta ringjallë një të vdekur. Nuk mund ta ndalë një njeri nga ikja dhe as ta bindë një pushtet të mos abuzojë me fuqinë e tij. Por mund të bëjë diçka më të vogël dhe, në disa raste, më të qëndrueshme: mund të dëshmojë.

Dëshmia është dërrasa e parë e Arkës. Një fjali e shkruar sot mund të bëhet nesër kujtesë për dikë që nuk ishte aty. Një fotografi mund të ruajë fytyrën e një njeriu që koha do ta harronte. Një letër mund të mbajë gjallë një zë. Një libër mund të bëhet vendi ku një njeri i panjohur, pas shumë vitesh, do të gjejë veten. Prandaj nuk më shqetëson aq shumë pyetja se çfarë do të mbetet nga ne. Më shqetëson pyetja se çfarë do të bëjmë që të mbetet diçka. Sepse ne jetojmë në një epokë që prodhon jashtëzakonisht shumë informacion dhe jashtëzakonisht pak kujtesë. Çdo minutë krijohen mijëra fotografi, mijëra lajme, mijëra komente, mijëra mendime. Por shumica e tyre janë si shkumë mbi ujë. Shfaqen dhe zhduken. Sot na duken të rëndësishme; nesër askush nuk i kujton. Kjo është arsyeja pse më duket se shkrimtari i sotëm duhet të jetë më shumë se një prodhues fjalësh. Ai duhet të jetë një njeri që mbledh sedimente. Të mbledhë atë që koha po e çon drejt fundit.

Një zë të moshuari. Një rrugë të vjetër. Një emër. Një këngë. Një histori familjare. Një fotografi. Një gabim. Një dashuri. Një turp. Një padrejtësi. Një gëzim të vogël. Një fëmijë që luan në një oborr ku nesër mund të ndërtohet një pallat. Një qytet që ndryshon aq shpejt sa banorët e tij nuk arrijnë ta njohin më. Të gjitha këto janë pjesë të Arkës, sepse Arka e Noes nuk shpëtoi vetëm njerëzit. Në imagjinatën e njerëzimit, ajo shpëtoi vazhdimësinë. Dhe vazhdimësia nuk është vetëm të mbijetosh. Është të kesh çfarë t'u dorëzosh atyre që vijnë pas teje. Sot, ndërsa bota duket sikur lëkundet midis luftës dhe paqes, midis teknologjisë dhe vetmisë, midis pasurisë së jashtëzakonshme dhe varfërisë së skajshme, midis informacionit të pafund dhe së vërtetës gjithnjë e më të vështirë për t'u dalluar, pyetja e Arkës bëhet sërish e pranishme. Nuk është pyetja nëse do të ketë një përmbytje të madhe. Përmbytjet kanë shumë forma. Pyetja është: çfarë po shpëtojmë ndërsa jemi ende në tokë? A po shpëtojmë gjuhën? A po shpëtojmë kujtesën? A po shpëtojmë dinjitetin? A po shpëtojmë aftësinë për të dalluar të vërtetën nga zhurma? A po shpëtojmë njeriun brenda njeriut?

Ndoshta këtu fillon hyrja e vërtetë në Arkën e Noes, jo te dera e një anijeje prej druri, por te dera e ndërgjegjes. Më e frikshmja nuk është se një ditë mund të na marrë uji. Më e frikshmja është që uji të na ketë marrë tashmë, ndërsa ne vazhdojmë të ecim mbi tokë duke besuar se jemi të thatë. Në këtë kuptim, kufoma e njeriut të mbytur që më shfaqet në mendje nuk është vetëm një i vdekur. Është një pasqyrë. Ajo fytyrë e qetë, ato plagë pa gjak, ai trup që lundron pa zë, janë një pyetje që nuk pranon të largohet: sa nga bota që po mbytet kemi lejuar të kalojë përmes nesh dhe sa prej saj kemi mbajtur brenda? Secili prej nesh ka një sediment të tillë në shpirt. Një luftë që nuk e kemi parë, por që e kemi ndier. Një njeri që nuk e kemi njohur, por që na ka mbetur në kujtesë. Një ikje që nuk e kemi bërë, por që na ka ndryshuar. Një vend që e kemi humbur pa e braktisur. Një fëmijëri që nuk kthehet më. Një mik që është larguar. Një prind që nuk përgjigjet më në telefon. Një rrugë që ekziston ende në hartë, por nuk ekziston më në kujtesën tonë.

Këto sedimente na bëjnë njerëz. Prandaj, nëse një ditë do të më duhej të hyja në Arkën e Noes, nuk do të merrja me vete shumë gjëra. Do të merrja një libër. Një fotografi. Disa emra. Pak tokë nga vendi im. Një zë të regjistruar të dikujt që e kam dashur. Dhe, mbi të gjitha, do të përpiqesha të merrja me vete atë pjesë të ndërgjegjes që ende tronditet kur sheh një njeri të mbytur. Në çastin kur nuk tronditemi më, përmbytja ka përfunduar punën e saj. Nuk ka më nevojë për ujë. Mjafton indiferenca. Kjo është arsyeja pse ende shkruajmë, ende kujtojmë, ende tregojmë, ende kërkojmë fjalën e duhur. Jo sepse besojmë se fjala mund ta shpëtojë botën, por sepse pa fjalën bota nuk do të dijë as çfarë ka humbur.

Duket sikur njeriu nuk shpëton dot nga përmbytja, por mund të përpiqet të mos bëhet pjesë e saj, dhe nëse ka një hyrje në Arkën e Noes, ajo nuk është prej druri. Është prej kujtese. Është prej ndërgjegjeje. Është prej asaj drite të vogël që vazhdon të digjet brenda njeriut edhe atëherë kur rreth tij gjithçka duket sikur po fundoset. Në fund të fundit, më mirë të luftosh për të mos u mbytur në tokë, sesa të jetosh i gjallë në një botë ku shpirti tashmë ka marrë ujë.