Fatmir Terziu: HELIANTHUS

HELIANTHUS

Fatmir Terziu

Rritja, si në jetë, ashtu edhe në letërsi, kërkon tokën e vet, hapësirën e vet dhe kohën e vet. Asgjë që ka rrënjë nuk mund të rritet pa një vend ku të mbështetet, pa një hapësirë ku të marrë frymë dhe pa kohën e nevojshme për t'u bërë ajo që është. Edhe letërsia ka tokën e saj. Ajo mbillet në tokën e ndjenjave, në hapësirën ku emocionet marrin formë dhe në kohën kur njeriu përpiqet të kuptojë veten, tjetrin dhe botën. Në këtë tokë, pena dhe mendja janë veglat e punës. Kujtesa është uji. Përvoja është dheu. Dhimbja është kripa. Ndërsa shpresa është drita.

Vijnë e ikin stinët. Dhe bashkë me to vijnë e ikin edhe brezat, gjuhët, kufijtë, ideologjitë, teknologjitë dhe mënyrat tona të të menduarit. Por një gjë mbetet, nevoja e njeriut për të treguar historinë e vet. Kjo është arsyeja pse letërsia nuk plaket. Ajo ndryshon formë, por nuk humbet nevojën për të kërkuar dritën.

Në kohën tonë, kjo dritë është bërë më e vështirë për t'u dalluar. Bota është më e lidhur se kurrë dhe, njëkohësisht, më e ndarë se kurrë. Një ngjarje që ndodh në një cep të planetit mund të trondisë brenda pak sekondash miliona njerëz në një tjetër. Një imazh mund të kalojë mijëra kufij para se një njeri të ketë kohë të kuptojë të vërtetën e tij. Një fjalë mund të bëhet shpresë, por edhe armë. Një tekst mund të ndriçojë, por mund edhe të manipulojë. Në këtë botë të shpejtësisë, letërsia ka një detyrë të vështirë. Letërsia lufton të mos bëhet pjesë e zhurmës. Ajo duhet të mbetet zëri që dëgjon. Duhet të mbetet syri që vëren. Duhet të mbetet zemra që nuk mësohet me dhimbjen.

Botuar 2017

Prandaj mendoj për Helianthusin. Lulediellin. Një lule që e kërkon diellin jo për t'u dukur, por për të jetuar. Një shpirt i drejtë mund të qëndrojë përballë dritës në të njëjtën mënyrë. Jo sepse nuk njeh errësirën, por sepse nuk pranon të bëhet pjesë e saj. Kjo është edhe sfida e letërsisë shqiptare në Botën Globale, pra, të mos humbasë rrënjët ndërsa kërkon horizontin. Helianthus shqiptar nuk është një lule e mbyllur në kopshtin e vet. Ai është një lule që rritet në tokën e vet dhe e shtrin fytyrën drejt një dielli që tashmë është i përbashkët për të gjithë, sepse globalizimi nuk duhet të nënkuptojë zhdukjen e dallimeve.

Përkundrazi. Bota bëhet më e pasur kur gjuhët e vogla flasin, kur kujtesat lokale hyjnë në dialog me kujtesat e mëdha, kur një histori nga Elbasani, Belshi, Tirana, Prishtina, Vlora, Shkodra, Dibra, Kukësi, Saranda, apo një fshat i largët shqiptar mund të gjejë lexuesin e saj në Londër, Paris, Nju Jork, Romë apo Melburn. Letërsia shqiptare nuk ka pse të heqë dorë nga vetvetja për t'u bërë globale. Ajo duhet të bëhet globale pikërisht duke qenë e vërtetë me vetveten. Por ka edhe një rrezik tjetër. Në një kohë kur gjithçka matet me klikime, shikime, ndjekës, algoritme dhe shpejtësi, ekziston tundimi që edhe letërsia të shkruhet për t'u konsumuar dhe jo për t'u përjetuar. Fjala rrezikon të bëhet produkt. Autori rrezikon të shndërrohet në markë. Libri rrezikon të trajtohet si një objekt tregu. Dhe emocionet rrezikojnë të reduktohen në reagime të menjëhershme.

Këtu fillon një tjetër betejë e shkrimtarit. Të shkruash ngadalë në një botë që kërkon shpejtësi. Të mendosh thellë në një kohë që kërkon përgjigje të menjëhershme. Të ruash njeriun në një epokë që gjithnjë e më shumë e mat njeriun me të dhëna. Të shkruash me zemër kur shumëkush kërkon që edhe krijimtaria të prodhohet sipas formulave. Prandaj letërsia nuk mund të jetë shërbëtore e politikës, e pushtetit, e modës, e tregut apo e algoritmit. Ajo mund të dialogojë me të gjitha këto, mund t'i kundërshtojë, mund t'i analizojë, mund t'i dëshmojë, por nuk duhet të humbasë lirinë e saj. Sepse kur pena bëhet shërbëtore e pushtetit, ajo pushon së qeni penë. Kur arti bëhet propagandë, humbet frymën. Kur mendimi bëhet dekor, humbet fuqinë. Dhe kur letërsia shkruhet vetëm për duartrokitje, ajo rrezikon të mos ketë më asgjë për t'i thënë kohës.

Një lule e tillë është e bukur vetëm për pak. Pastaj vyshket. Ndërsa bukuria e vërtetë letrare nuk është ajo që shkëlqen për një çast. Është ajo që mbetet. Ajo që mbetet në kujtesën e një lexuesi. Ajo që kthehet pas shumë vitesh. Ajo që një njeri e lexon në një kohë tjetër dhe gjen brenda saj veten. Kjo është arsyeja pse mirësia, madhështia shpirtërore, dashuria, vuajtja, drejtësia dhe shqetësimi për njeriun janë plehu i padukshëm i letërsisë.

Nga këto rritet lulja. Nga këto lind fjala. Nga këto mbijeton libri. Në historinë e letërsisë, lulet kanë qenë gjithmonë më shumë se lule. Shekspiri i përdori si shenja të gjendjeve njerëzore, Virginia Woolf, Oscar Wilde, Dulce María Loynaz dhe shumë të tjerë i kthyen ato në gjuhë të ndjenjave, të kujtesës dhe të ekzistencës. Dhe pastaj erdhi Vincent van Gogh. Luledielli i tij nuk është vetëm një objekt i natyrës. Ai është një shpërthim drite. Është jetë, brishtësi, ngjyrë dhe përpjekje për të qëndruar përballë diellit. Ndoshta këtu qëndron edhe një nga kuptimet më të mëdha të Helianthusit.

Të kërkosh dritën edhe kur bota rreth teje është e mbushur me hije. Mitologjia greke tregon historinë e Klitisit, nimfës që u dashurua me Apolonin, zotin e diellit. E mbetur pa shpresë, ajo nuk pushonte së ndjekuri lëvizjen e tij dhe, sipas mitit, zotat e shndërruan në një lule që e kthente fytyrën gjithmonë nga dielli. Në këtë rrëfim të lashtë mund të lexojmë një metaforë të re. Njeriu bashkëkohor është gjithashtu një Klitis. Ai kërkon diellin e vet. Kërkon një kuptim. Kërkon një vend ku të mos ndihet i huaj. Kërkon një dritë që nuk shuhet nga luftërat, migrimet, ndarjet, frika, propaganda, varfëria, vetmia apo pasiguria. Dhe ndoshta pikërisht për këtë Helianthusi mbetet një metaforë e jashtëzakonshme për kohën tonë.

Emri vjen nga greqishtja. Helios, diell, dhe anthos, lule. Lule e diellit. Por në Botën Globale, Helianthusi mund të marrë edhe një kuptim tjetër, lule e njeriut që nuk harron nga vjen, por nuk ka frikë të shohë larg. Historia e lulediellit shtrihet edhe përtej Europës. Në Amerikë, veçanërisht në hapësirat e qytetërimeve vendase, ajo kishte kuptime të lidhura me diellin, jetën dhe shenjtërinë. Në traditat e vjetra të Andeve, simbolika e diellit ishte e fuqishme dhe lulet, ari dhe drita ndërthureshin në rituale e besime.

Më pas erdhën pushtimet. Erdhën anijet. Erdhën kolonizatorët. Erdhën ndryshimet që transformuan botën. Dhe luledielli udhëtoi. Ndoshta kjo është edhe një nga historitë më të bukura të një luleje. Ajo nuk mbeti aty ku lindi. U zhvendos, u mboll në toka të tjera, ndryshoi peizazhe, por nuk pushoi së qeni lulediell.

Edhe njeriu shqiptar ka udhëtuar. Ka kaluar kufij. Ka marrë me vete gjuhën, kujtesën, këngën, librin, mallin dhe emrat e vendlindjes. Ka mbjellë një pjesë të Shqipërisë në vende të tjera. Dhe sot, në Botën Globale, letërsia shqiptare mund të bëjë të njëjtën gjë. Të udhëtojë. Të përkthehet.

Të dialogojë. Të mos mbyllet në një identitet të frikësuar, por as të mos shkrihet në një globalizim pa kujtesë, sepse globalja pa rrënjë bëhet bosh. Dhe lokalja pa horizont rrezikon të mbetet e padëgjuar. Midis këtyre dy skajeve qëndron Helianthus. Me rrënjët në tokë. Me fytyrën nga dielli. Me trupin në erë. Me kokën drejt dritës.

Kjo është edhe letërsia që do të doja të shihja të rritej në kohën tonë: një letërsi që nuk ka frikë nga bota, por nuk e humbet veten brenda saj, një letërsi që nuk i nënshtrohet zhurmës së ditës, por dëgjon thellë pulsin e kohës; një letërsi që nuk shkruan vetëm për të qenë e dukshme, por për të qenë e paharrueshme. Një letërsi që e di se bota mund të ndryshojë shumë shpejt, ndërsa zemra njerëzore ndryshon shumë më ngadalë.

Dhe, në fund, ndoshta kjo është ajo që mbetet. Një farë, një fjalë, një kujtim, një libër, një lule. Helianthus. Një luledielli shqiptare në Botën Globale. Jo si një lule që kërkon të jetë më e madhe se të tjerat, por si një lule që, pavarësisht se ku mbillet, e di ende nga vjen drita. Dhe në një botë që po mëson gjithnjë e më shumë të prodhojë zhurmë, ndoshta detyra më e madhe e letërsisë është pikërisht kjo, të mbjellë dritë.