Fatmir Terziu: Gazetari si kujtesë, poezia si atdhe

(Diskursi i dyfishtë i Albert V. Nikollës në përvojën e mërgimit)

    "Ja, ky është vendi im thep më thep margaritar, i varfër dhe i lashtë..."

Në poezinë e Albert V. Nikollës, Shqipëria nuk është një koordinatë gjeografike dhe as një kujtim nostalgjik. Ajo është një substancë shpirtërore që nuk tretet në asnjë kufi, një dritë që vazhdon të ndriçojë edhe kur autori jeton larg saj. Pikërisht këtu fillon paradoksi i tij krijues: gazetari largohet për të parë botën me sy të kthjellët, ndërsa poeti mbetet gjithmonë aty ku ka lindur dielli i parë. Në këtë ndarje të brendshme ndërtohet një nga diskurset më interesante të letërsisë shqiptare të diasporës.

Albert V. Nikolla lindi më 16 nëntor 1968 në Kurdari të Matit. Pas përfundimit të studimeve në Fakultetin e Histori-Filologjisë në Universitetin e Tiranës, ai ushtroi gazetarinë në dy prej gazetave më të rëndësishme shqiptare, "Koha Jonë" dhe "Shekulli", përpara se të vendosej në Belgjikë, ku vazhdoi studimet në fushën e komunikimit, organizimit dhe zhvillimit të personelit pranë Institutit Superior të Wavres. Jeta e tij në Bruksel nuk u kufizua në integrimin profesional. Ai u bë pjesë e institucioneve europiane të kulturës dhe gazetarisë, duke qenë anëtar i Akademisë Europiane të Shkencës, Artit dhe Letërsisë, i PEN Club-it Frankofon të Belgjikës dhe i Federatës Ndërkombëtare të Gazetarëve. Kjo rrugë dëshmon një integrim të plotë shoqëror, por krijimtaria e tij tregon se integrimi nuk e zëvendëson kurrë origjinën; ai vetëm i shton asaj një dimension të ri.

Në rastin e Albert V. Nikollës nuk kemi të bëjmë me një autor që ndan gazetarinë nga poezia. Përkundrazi, ai ndërton një marrëdhënie dialektike mes tyre. Gazetaria i jep disiplinën e faktit, ndërsa poezia i jep të drejtën e emocioneve. Gazetari dokumenton realitetin; poeti dokumenton mungesën. Gazetari shkruan për atë që ndodh, poeti për atë që mbetet pasi ngjarja ka kaluar. Ky tension krijues nuk është thjesht estetik. Ai është një mënyrë mbijetese.

Në prozën dhe gazetarinë e Nikollës, ngjarjet kanë koordinata, kohë dhe personazhe konkrete. Në poezi, e njëjta botë zhvishet nga kronologjia dhe merr trajtën e mitit. Kjo shfaqet qartë në poemën "Në pritje të Uliksit", ku Odiseu nuk është më vetëm heroi homerik. Ai bëhet vetë emigranti modern. Kjo është ndoshta risia më pak e vënë re në krijimtarinë e tij. Shumë autorë të diasporës e kanë përdorur figurën e Uliksit si metaforë të kthimit. Albert V. Nikolla e zhvendos theksin. Për të, Uliksi nuk është njeriu që kërkon Itakën. Ai është njeriu që jeton pafundësisht midis Itakës dhe botës. Prandaj Penelopa shndërrohet në një koncept krejt tjetër:

    "Penelopa nuk ish një grua, ish një atdhe i tërë..."

Ky është një transformim i rrallë poetik. Atdheu nuk personifikohet te nëna, siç ndodh shpesh në poezinë shqiptare, por te gruaja që pret. Pritja bëhet identitet kombëtar. Kjo nuk është më vetëm poezi dashurie. Është një teori poetike mbi ekzistencën e emigrimit. Nga ana tjetër, gazetari që jeton në Bruksel nuk bie në sentimentalizëm. Ai njeh mekanizmat e shoqërisë europiane, ritmin urban, kulturën institucionale. Kjo njohje e mbron poezinë e tij nga folklorizmi. Për këtë arsye, Belgjika nuk paraqitet si kundërshtare e Shqipërisë. Nuk kemi konflikt mes dy vendeve. Konflikti zhvillohet brenda vetë individit. Kjo është arsyeja pse poezia "Dielli, vendi im dhe deti" nuk është një elegji nostalgjike.

Në pamje të parë duket një himn për vendlindjen. Në thelb është një hartë psikologjike. Mali, deti, lumenjtë dhe fusha nuk janë elemente të peizazhit. Janë koordinata të kujtesës. Gazetari përshkruan vendin ku jeton; poeti rindërton vendin që nuk pushon së jetuari brenda tij. Një aspekt tjetër që meriton vëmendje është mënyra sesi Nikolla e trajton dashurinë. Në letërsinë shqiptare të mërgimit dashuria shpesh shfaqet si kompensim i mungesës së atdheut. Tek ai ndodh e kundërta.

Në "Një shtëpi me margaritare", gruaja bëhet universi ku mërgimtari fiton stabilitetin që gjeografia nuk ia jep më. Galaktikat, meteorët, kometat dhe Olimpi nuk janë zbukurime romantike. Janë një përpjekje për të krijuar një kozmologji të re personale, ku shtëpia nuk është më ndërtesë, por marrëdhënie. Ky është një evolucion i rëndësishëm. Emigranti nuk kërkon më vetëm vendlindjen. Ai ndërton një vendlindje të re shpirtërore.

Edhe poema "Asgjë", e shkruar në dhjetor 1990, fiton një kuptim të ri kur lexohet nga perspektiva e jetës së mëvonshme në Belgjikë. Ajo nuk është vetëm poezi e tranzicionit shqiptar. Është filozofia e njeriut që pranon se identiteti nuk është i ngurtë.

    "Avulloj, bëhem re..."

Këtu kemi metaforën e transformimit. Njeriu nuk humbet. Ai ndryshon formë. Njësoj si emigranti. Në këtë pikë gazetaria dhe poezia bashkohen plotësisht. Gazetari mëson të përshtatet me realitetin. Poeti mëson të mos humbasë vetveten gjatë këtij përshtatjeje. Ky është ekuilibri më i vështirë i mërgimit.

Në shumë autorë, integrimi shoqëror sjell zbehjen e identitetit kulturor ose, në anën tjetër, izolimin nostalgjik. Tek Albert V. Nikolla ndodh diçka tjetër: ai arrin të krijojë një identitet të dyfishtë, pa e copëzuar personalitetin. Belgjika i jep hapësirën profesionale; Shqipëria vazhdon t'i japë gjuhën e zemrës. Prandaj gazetaria dhe poezia nuk janë dy profesione paralele. Janë dy mënyra të së njëjtës frymëmarrje. Njëra e ndihmon të kuptojë botën. Tjetra e ndihmon të mos humbasë shpirtin në të.

Duke konkluduar, krijimtaria e Albert V. Nikollës na kujton se mërgimi nuk matet vetëm me kilometrat që ndajnë njeriun nga vendlindja. Ai matet me aftësinë për të ruajtur gjuhën e kujtesës duke mësuar gjuhën e një shoqërie të re. Pikërisht këtu qëndron veçantia e tij: ai nuk e përdor poezinë për t'u arratisur nga realiteti dhe as gazetarinë për të ftohur emocionin. Përkundrazi, ai i vendos të dyja në dialog të vazhdueshëm. Gazetaria e mban të lidhur me kohën konkrete të Belgjikës, ndërsa poezia e rikthen përherë në kohën e brendshme të Shqipërisë. Në këtë ndërthurje lind një identitet krijues që nuk është më as vetëm shqiptar, as vetëm europian, por një urë kulturore ku fakti dhe ndjenja, arsyeja dhe metafora, mërgimi dhe përkatësia nuk përjashtojnë njëri-tjetrin. Ato bashkëjetojnë si dy brigje të të njëjtit lumë, mbi të cilin Albert V. Nikolla ka ndërtuar një nga zërat më të dallueshëm të letërsisë shqiptare në diasporë.

 ____________________________________________________________________

Shënim: Falenderoj poetin dhe drejtuesin e shoqatës së shkrimtarëve dhe artistëve Mat, të përsosurin e Gjuhës Shqipe, Hamdi Hysuka, që më dhuroi Antologjinë e poezisë matjane „Udhëtare me pranverën“ (SH.B. Nacional, 2015)