Fatmir Terziu: Konstandin Dhamo dhe diksursi i variacionit

(Kujtesa si art, njeriu si qendër e rrëfimit)

Në gusht të vitit 2016 mora një mesazh të shkurtër, por domethënës, nga shkrimtari Konstandin Dhamo. "Z. Terziu! Ju përshëndes dhe ju uroj gjithë të mirat. Ju përgëzoj për punën tuaj dhe njëherësh ju falënderoj për bashkëpunimin." Ishte një komunikim i thjeshtë, pa ceremonialin e zakonshëm të mirësjelljes letrare, por që mbante brenda një cilësi që e kam vërejtur gjithmonë te Dhamo, respektin e natyrshëm për dialogun, për bashkëpunimin dhe për njerëzit e letrave. Ai nuk ishte nga ata autorë që kërkonin jehonë përmes zhurmës; përkundrazi, zgjidhte gjithnjë tonin e qetë, të matur dhe njerëzor.

Që nga ai komunikim e deri më sot, sa herë jam rikthyer te krijimtaria e Konstandin Dhamos, kam ndjerë se përballë nuk kam vetëm një prozator, apo poet, por një autor që e ka ndërtuar letërsinë mbi kujtesën, përvojën dhe ndershmërinë artistike. Tekstet e tij nuk synojnë të mahnitin me ngjarje të bujshme apo me efekte rrëfimtare; ato të ftojnë të hysh ngadalë në një univers ku detaji, kujtimi dhe reflektimi fitojnë një peshë që shkon përtej vetes. Pikërisht kjo e bën leximin e tij një përvojë të qetë, por njëherazi të thellë.

Kjo ndjesi u rikthye edhe gjatë leximit të dorëshkrimit "Variacione", ku Konstandin Dhamo dëshmon se kujtesa nuk është vetëm depo e së shkuarës, por një mënyrë për ta kuptuar njeriun dhe kohën. Në këto proza të shkurtra, të ndërtuara me finesën e një muzikanti që rikthen vazhdimisht të njëjtën temë në forma të ndryshme, ai krijon një poetikë të veçantë të kujtesës, duke e shndërruar përvojën personale në një reflektim me vlerë universale. Pikërisht mbi këtë poetikë ndërtohet edhe leximi kritik i kësaj vepre.

Konstandin Dhamo i përket vlerave me mendimin. Tek "Variacione", ai nuk synon të tregojë histori në kuptimin tradicional të fjalës, por të ndërtojë një mozaik kujtimesh, refleksionesh dhe përjetimesh, ku jeta personale, historia, arti dhe ndërgjegjja njerëzore bashkëjetojnë në një harmoni të veçantë.

Vetë titulli është çelësi i leximit. Fjala "variacione" vjen nga muzika, ku një temë e vetme rikthehet vazhdimisht në forma të ndryshme melodike. Pikërisht kështu ndërtohen edhe këto proza. Tema mbetet e njëjtë, kujtesa, njeriu, arti, diktatura, koha dhe morali – por secili fragment e ndriçon atë nga një kënd tjetër, duke krijuar jo një përmbledhje tregimesh, por një kompozim të menduar si një suitë letrare. Në këtë aspekt, libri të kujton mënyrën sesi Claudio Magris, sidomos te Danubi, ndërton një tekst ku udhëtimi nuk është lëvizje gjeografike, por lëvizje e mendimit. Edhe tek Dhamo, rrugëtimi kalon nga Tirana në Salem, nga vitet e diktaturës në demokraci, nga kujtesa personale në atë kolektive, pa e humbur asnjëherë boshtin refleksiv.

Një nga tiparet më të rëndësishme të kësaj proze është se Konstandin Dhamo nuk shkruan kronikë. Ai e shndërron kujtesën në letërsi. Ngjarjet reale nuk paraqiten për të dëshmuar një epokë, por për të zbuluar të vërtetat morale që fshihen pas saj. Tek "Përshëndetja", për shembull, historia e botimit të librit të parë dhe sulmet ideologjike që pasuan nuk mbeten vetëm kujtime personale. Ato shndërrohen në një meditim mbi mekanizmin e diktaturës, mbi mënyrën se si kritika ideologjike përdorej për të ndëshkuar talentin dhe për të disiplinuar krijimtarinë. Megjithatë, kulmi i rrëfimit nuk është konflikti, por pajtimi njerëzor: autori ndihmon pikërisht njeriun që për vite të tëra e kishte goditur me artikuj dhe akuza. Ky gjest i thjeshtë përmban një filozofi të tërë morale, sepse fitorja nuk paraqitet si hakmarrje, por si aftësia për të ruajtur dinjitetin dhe njerëzoren.

Në këtë pikë, Dhamo afrohet me Danilo Kiš. Edhe tek Kiš kujtesa nuk është depo faktike, por laborator etik. Ashtu si autori serbo-hebre i Enciklopedisë së të Vdekurve, edhe Dhamo beson se letërsia nuk ka për detyrë të dënojë historinë, por ta kuptojë atë përmes fatit të individit. Të dy i shmangen retorikës së viktimizimit. Personazhet e tyre nuk kërkojnë mëshirë; ata kërkojnë të mbeten njerëz.

Po aq domethënës është edhe mënyra se si Dhamo ndërton atmosferën. Ai nuk mbështetet te ngjarjet e mëdha, por te detaji. Një bastun, një dorë e shtrirë, një gjethe e verdhë, një ylber pas stuhisë, një kishë që transportohet mbi një kamion, bulëzat e shiut mbi makinat e parkuara – të gjitha këto nuk janë elemente dekorative, por bartëse të kuptimit. Përmes tyre autori arrin të krijojë një poezi të fshehur brenda prozës, duke i dhënë lexuesit ndjesinë se çdo objekt i zakonshëm fsheh një histori, një kujtim ose një reflektim.

Këtu është e pamundur të mos kujtohet W. G. Sebald. Tek ai, një fotografi, një stacion treni apo një pemë mjaftojnë për të zgjuar shtresat më të thella të kujtesës evropiane. Edhe Dhamo vepron në mënyrë të ngjashme. Ai nuk kërkon spektaklin e historisë, por mbetjet e saj. Një bastun apo një tufë gjethe bëhen pika nisjeje për një reflektim mbi kohën, humbjen dhe vazhdimësinë. Megjithatë, ndryshe nga Sebald, proza e Dhamos ruan një dritë mesdhetare, një besim tek njeriu që nuk shuhet as pas përvojës së diktaturës.

Kjo është arsyeja pse proza e tij mbetet thellësisht poetike. Edhe kur nuk shkruan poezi, ai mendon si poet. Përshkrimet e shtatorit, të shiut, të gjetheve të para të vjeshtës apo të qetësisë së mëngjesit nuk janë peizazhe të zakonshme. Ato janë gjendje shpirtërore. Natyra nuk qëndron jashtë njeriut, por bëhet pasqyrim i botës së tij të brendshme. Në këtë kuptim, Dhamo i afrohet traditës së prozës impresioniste evropiane, ku sendet dhe peizazhi marrin një funksion emocional e filozofik.

Një tjetër veçori është përdorimi i dialogut. Personazhet nuk bisedojnë për të çuar përpara veprimin, por për të zbuluar mënyra të ndryshme të të menduarit. Sidomos në fragmentin "Në oborrin e Lidhjes së Shkrimtarëve dhe Artistëve", dialogu shndërrohet në një debat mbi moralin, kompromisin, kujtesën dhe fatin e intelektualit shqiptar pas diktaturës.

Në këtë mënyrë të ndërtimit të dialogut ndihet një afërsi me Milan Kunderën. Tek Kundera, dialogu është gjithmonë një instrument filozofik; personazhet nuk janë vetëm individë, por edhe bartës idesh. Edhe tek Dhamo, secili zë përfaqëson një mënyrë të ndryshme të të menduarit mbi historinë, faljen, pushtetin dhe artin. Megjithatë, ndryshe nga ironia e ftohtë dhe konceptuale e Kunderës, Dhamo mbetet më emocional, më intim dhe më i lidhur me përvojën konkrete shqiptare.

Po aq e rëndësishme është edhe ironia, e cila nuk shfaqet me zhurmë, por me finesë. Ajo lind nga kontrasti midis tragjedisë së jetuar dhe absurdit të realitetit. Ish-i burgosuri politik emocionohet sepse një poet i sistemit i shtrëngon dorën. Ky nuk është një episod komik, por një paradoks tragjik që zbulon plagët e thella psikologjike të një shoqërie që ende nuk ka arritur të pajtohet me të kaluarën.

Edhe hapësira fiton një rol të veçantë. Salemi nuk është thjesht një qytet amerikan, por një simbol kulturor që zgjon menjëherë kujtesën e dramës së Arthur Millerit dhe historisë së gjyqeve të shtrigave. Autori nuk e sheh qytetin vetëm me sytë e turistit, por me syrin e lexuesit dhe të artistit, duke kërkuar vazhdimisht shtresën kulturore që fshihet pas realitetit të dukshëm.

Në letërsinë shqipe, krahasimi më domethënës mbetet me Ismail Kadarenë, por jo për shkak të temave. Kadareja ndërton mite të historisë shqiptare dhe i ngre ato në nivel universal, ndërsa Dhamo ndjek drejtimin e kundërt: ai merr ngjarjet më të zakonshme të jetës dhe u jep atyre një peshë universale përmes reflektimit etik. Nëse Kadareja ndërton alegori të mëdha historike, Dhamo ndërton alegori intime. Një përshëndetje, një shtrëngim duarsh, një shi shtatori apo një pemë me gjethe të verdha bëhen tek ai po aq domethënëse sa një ngjarje historike. Kjo e bën prozën e tij më të heshtur, por jo më pak të fuqishme.

Në të gjitha këto proza koha nuk shërben thjesht si kronologji. Datat, 1970, 1993, 1994, 2010, nuk janë vetëm shenja kalendarike, por shtresa kujtese që ndërtojnë autobiografinë morale të autorit. Dhamo nuk rrëfen vetëm jetën e tij; ai rrëfen fatin e një brezi të tërë krijuesish shqiptarë që kaluan nga censura, përndjekja dhe heshtja drejt lirisë së vonuar.

Gjuha e tij mbetet një nga cilësitë më të spikatura. Ajo është e rrjedhshme, me ritëm të qetë, e pasur me figura të natyrshme dhe pa retorikë të tepërt. Fjalitë e gjata krijojnë një muzikalitet të brendshëm, ndërsa ndërthurja e ligjërimit bisedor me përshkrimin poetik i jep prozës një ton intim, eseistik dhe meditativ. Në këtë kuptim, Dhamo zë një vend të veçantë në prozën shqipe bashkëkohore: ai nuk kërkon ta impresionojë lexuesin me ngjarje të jashtëzakonshme, por me aftësinë për të zbuluar të jashtëzakonshmen brenda të zakonshmes.

Në fund, "Variacione" nuk është thjesht një libër kujtimesh, as një përmbledhje tregimesh dhe as një ditar personal. Ai është një vepër ku kujtesa bëhet art, ku përvoja individuale fiton përmasë universale dhe ku çdo episod i vogël shndërrohet në reflektim mbi njeriun, kohën dhe përgjegjësinë morale të shkrimtarit. Nëse Claudio Magris i jep Evropës një gjeografi kulturore, Danilo Kiš një etikë të kujtesës, W. G. Sebald një arkeologji të humbjes, Milan Kundera një filozofi të ekzistencës dhe Ismail Kadare një mitologji të historisë shqiptare, Konstandin Dhamo ndërton me qetësi dhe pa bujë poetikën e kujtesës së përditshme shqiptare. Pikërisht aty qëndron origjinaliteti i tij: në aftësinë për ta kthyer jetën e zakonshme në letërsi dhe letërsinë në një akt të heshtur, por të qëndrueshëm, humanizmi.