Fatmir Terziu: Fotomemorie në një filxhan kafeje

Fotomemorie në një filxhan kafeje

 Nga Fatmir Terziu

Memoria nuk është arkiv i heshtur. Ajo është një realitet që merr frymë, një art i padukshëm që ndërton kuptim mbi atë që ka qenë dhe mbi atë që vazhdon të jetë. Ka çaste kur memoria nuk rrëfehet me fjalë, por shfaqet si dritë në një fotografi, si avull kafeje që ngrihet mbi një tryezë bregdetare. Shkëlqim Hajno, shkrimtari nga Saranda, postoi një fotografi dhe e quajti thjesht: fotomemorje. “Kafe në Sarandë me dy miq të artit, poetin Agim Mato dhe piktorin ekstravagant Leonardo Voci.” Një fjali e shkurtër, por brenda saj hapet një botë e tërë. Sepse ajo kafe nuk është më vetëm kafe. Ajo është takim kohësh, jetësh, fate artistësh që e kanë mbajtur shpirtin zgjuar në kohë të vështira.

Foto memorie

Agim Mato, “Mjeshtër i Madh”, tashmë i ikur në amshim, rri në atë fotografi si një dëshmi e qetë rezistence. Jeta e tij nisi me plagë: arrestimi i të atit, varfëria, mohimi i të drejtës për të studiuar dhe për të botuar. Por poezia nuk iu ndal. Ajo u tërhoq si deti para furtunës dhe u kthye më pas, më e thellë, më e mençur. Librat e tij të vonë, të botuar pas rënies së komunizmit, janë dëshmi se fjala e vërtetë mund të vonojë, por nuk humbet. Në atë kafe sarandiote, Mato është jo vetëm poet, por vetë memoria e një brezi të heshtur me dhunë. Përballë tij, Leonardo Voci sjell një tjetër formë kujtese: atë të ngjyrës dhe formës. I lindur në Shkodër, i formuar mes Italisë dhe Gjermanisë, ai e ka shndërruar jetën në një udhëtim artistik pa kufij. Ekstravaganca e tij nuk është rebelim i zbrazët, por mënyrë për të ruajtur lirinë krijuese, për të mos lejuar që rutina ta shuajë imagjinatën. Në fotografi, ai duket si kontrapunkt vizual i poezisë së Matos: ngjyra përballë fjalës, tabloja përballë vargut. Dhe mes tyre, Shkëlqim Hajno. Gazetari që për gati pesë dekada ka ndjekur lajmin mbi dy rrota motoçiklete, nga një qytet në tjetrin të jugut. Në diktaturë, i përballur me censurën; në demokraci, me etjen për të vërtetën. “Gazetaria është letërsi në nxitim”, thuhet shpesh, dhe Hajno e ka jetuar këtë thënie. Tani, kur nuk ka më nevojë të rendë pas lajmit, ai i kthehet memories dhe e shndërron atë në letërsi.

Fotografia e kafesë është, në të vërtetë, një akt shkrimi pa fjalë. Ajo përmbledh tri rrugë jetësore që takohen në art: poezinë e mbijetuar, pikturën e lirë dhe gazetarinë e shndërruar në kujtesë. Këtu memoria nuk është nostalgji e zbrazët, por realitet artistik dhe domethënës. Ajo na kujton se njerëzit kalojnë, por gjurmët e tyre, kur janë të vërteta, vazhdojnë të flasin. Në fund, filxhani i kafesë ftohet, por memoria jo. Ajo mbetet e ngrohtë, si një dritë që reflekton mbi detin e Sarandës, duke na thënë se arti është mënyra më e thellë për të mos harruar.