Fatmir Terziu: Festë anembanë, kur çel gonxhja e Ditës së Verës, n’Elbasan

Festë anembanë, kur çel gonxhja e Ditës së Verës, n’Elbasan

(Poemë nga Fatmir Terziu)

Kur çel gonxhja e Ditës së Verës, n’Elbasan,

çel një komb i tërë brenda vetes anembanë.

Në agun e butë të marsit,

kur drita lëvrin muret e vjetra në Elbasan,

(n'Portë begatie dy çakiça rrahin)

një gonxhe karakafte hap sytë në heshtje ndan',

qyteti merr frymë si një fëmijë me fatin,

që sapo ka mësuar emrin e diellit të kësaj jete t'pran.

Dita e Verës vjen pa trokitur,

një kujtim i lashtë që zgjohet në gjak,

një fjalë e thënë nga stërgjyshërit

në gjuhën e barit dhe të dritës në prag.

Ajo nuk është thjesht një datë.

Është një kthim tej e tutje,

(një udhëtim real).

Një rilindje e butë mbi supe.

Më 13 mars, duart kërkojnë tokën e njomë,

shkulen me kujdes fijet e barit me rrënjë e me dhé,

si të merrej një copë pranvere prej rrjedhës në kohë,

për ta mbajtur brenda shtëpisë me ne,

dëshmi në mëngjesin e 14-ës së mbarë,

pas kësaj dielli largon çdo re,

jeta e di rrugën e saj.

Në oborre dikur ndiznin zjarre.

Flakë purifikuese që i jepnin forcë diellit,

pakt,

që i thoshin dimrit: mjaft!

Gratë lidhnin me fjalë të pandjeshme

nga veshi,

shtrigat, mgjillcat, llungjat,

i mbyllnin në nyje të zeza leshi

emër për emër i thërrisnin të këqijat lugat.

“Unë pak, e Zoti shumë”, - thoshte i zoti i shtëpisë,

fjala bëhej mur rreth arës,

rreth gjumit të fëmijëve,

e trembësave dordolecë rreth farës.

Djemtë e Dibrës çonin dëllinja në maja,

mullarë që prisnin flakën si kurorë.

Gjuanin me bahe kundër errësirës,

gurë që çanin ajrin në cohë,

për të trembur të ligën e shkretë përtej cmirës,

për të ftuar reshjet,

për të mbushur hambarët me bereqet.

Vajzat këndonin rapsodi të vjetra,

zëra që ngjiteshin mbi zjarr

si hymn i bekuar

që ngjitej e ngjizej atje lart.

Në mëngjes fillonte gara e heshtur.

Kush zgjohet i pari?

Kush e kap diellin me dorë?

Portat hapeshin për së mbari

e mira të hynte herët,

e liga të dilte pa kthim

nga të tjerët.

Mbi pragje vendoseshin lulethane,

kukreka, shelgje,

kurora të gjelbra mbi ballin e shtëpisë.

Vezët qëndisen në tenxhere të zbukuruara,

me mozaikun e pranverës e mirësisë,

rroken me heshtje të përshpirtëzuara,

një përplasje e vogël, e përditësisë,

vëmendje,

ku forca matet me buzëqeshje.

Në livadh dëgjohet “Kala Dibrançe”,

mundje djemsh,

thirrje që përzihen me aromën e flisë,

me drekën e bollshme të nënave,

me vizitat pasditeve, me burra e gra,

kur shtëpitë bekohen kulla të mëdha.

Por zemra e festës rreh këtu,

në këtë qytet të luleve e të këngës.

Në Elbasanin e paparë,

ku ballokumja ka formën e diellit

ngjyrën e tij të larë në ar.

Në enën e bakrit tretet gjalpi i freskët,

sheqeri bie si rjedhë e imët prej çezme,

lugët e drunjta pikturojnë kohën thekët,

vezët kërcasin një nga një

si rrahje zemre.

Mielli i misrit merr frymë,

finja e zjarrit pëshpërit fshehtësinë,

brumi bëhet trup, mësyn n'tru

topa të vegjël drite

piqen në furrë me dru.

Ballokumja del si një diell i vogël,

mbahet në pëllëmbë

hahet me gëzim n'sofër.

Kjo është festa që i ka mbijetuar kohës.

Që ka kaluar përmes kalendarëve,

nga Juliani në Gregorian,

nga tempujt e lashtë në oborret e sotme

e festohet anembanë

krenaria e kësaj bote.

Dikur i faleshin perëndisë së ripërtëritjes,

Diana Candieviensis, në zonat e Çermenikës,

aty ku fryma e gurit ruan hapat e ilirëve

bardhëbejkat e ditës.

Sot i falen jetës, pa emër, me traditën, me risinë,

pa hijen e të fshehtës,

pa dallim.

As feja, as ideologjia,

teksa ende mësyhen,

as politika,

nuk arritën ta bëjnë të tyren.

Ajo mbeti e së mirës për të gjithë.

Një trung me shumë degë,

një komb me një dritë.

Sepse në kalendarin e vjetër

kishte vetëm Dimër dhe Verë.

Dhe kur vinte kjo ditë,

nuk vinte thjesht pranvera.

Vinte vetë Ditë Vera,

si një grua e hollë e e gjatë

me trup, e sy të papara

një pikturë e Sandro Botiçelit,

me buzëqeshje që çliron zemrën nga barra.

E kishte thënë dikur Faik Konica,

me elegancën e tij të rrallë,

se kjo është një festë plotë sakrifica

nuk i bën dëm askujt,

sjell gëzim të kulluar në shtëpi,

një rast për të vegjlit të dëfrejnë deri vonë,

për të mëdhenjtë të ndiejnë

një shije poetike të hollë.

Dhe vërtet, sikurse Lipi e tha duke qesh,

kur çel gonxhja e Ditës së Verës,

çel edhe diçka brenda nesh.

Një dritare e mbyllur gjatë dimrit,

një shpresë që kishte fjetur mes resh,

një farë që priste sinjalin e zgjimit,

me man, kumbulla, qershi, e shegë

Filip Papajani i prek timbrin,

Përmbi 'vorr i tundin degë'.

Në mesditën e 14 marsit, kjo risi,

pikniku shtrihet si një qilim i gjelbër,

fëmijët vrapojnë e pleqtë tregojnë histori,

miqtë ndajnë gjithçka me meritë,

atëherë kupton se festa

nuk është vetëm rit.

Është kujtesë.

Është identitet.

Është një lidhje e padukshme lirie

mes barit të njomë në pëllëmbë

dhe qiellit të hapur mbi krye.

Festë anembanë.

Nga veriu në jug, nga mali në fushë,

nga Shkodra në Tiranë,

nga Gjakova në Prishtinë,

nga brigjet e Lumëbardhit te lugina e Shkumbinit,

festojnë të gjithë

një javë drite që çon drejt barasnatës,

drejt ekuilibrit të diellit e të natës.

Dhe në fund,

kur mbrëmja ulet mbi çatitë e vjetra,

mbi kalanë, mbi rrugicat, mbi qilim,

mbi duart që ende mbajnë aromë gjalpi e mielli,

një qetësi e ëmbël shtrihet si bekim.

Sepse Dita e Verës

nuk mbaron me perëndimin e ndezur sjarr.

Ajo mbetet në shtëpi,

në pragje të zbukuruara me lastarë,

në fjalët e urta,

në kujtesën e brezave.

Mbetet si një diell i vogël në zemër,

që na kujton se pas çdo dimri

ka një gonxhe që pret të çelë,

një qytet që di ta quajë festë

rilindjen e dritës me themel.

Dhe kur mendon se gjithçka është thënë,

kur tryezat janë mbledhur, rrinë të qeta,

dhe thërrimet e ballokumeve

kanë mbetur si yje të vegjël mbi peceta,

Dita e Verës nis të flasë me zë më të ulët.

Ajo zbret në rrugicat me kalldrëm,

prek gurët e vjetër që kanë parë perandori,

dhe u pëshpërit:

ju keni parë dimra më të ashpër se ky,

por prapë keni mbetur këtu,

duke prekur marsin me sy.

Në muret e kalasë fryn një erë e lehtë,

si fryma e të parëve që kthehen për një çast

të shohin nëse ende ndizet zjarr,

nëse ende lidhen nyje për të keqen,

nëse ende fëmijët qeshin pa frikë e me mall.

Në dritaret e hapura varen veroret,

fije të kuqe e të bardha

që lëkunden si puls i një kombi.

Ato janë të brishta,

por mbajnë brenda një besim të fortë:

se e mira ftohet me dritë,

jo me britmë e shpotë.

Në mbrëmje, kur qyteti qetësohet,

një aromë e ëmbël misri e gjalpi

mbetet pezull në ajër,

si një kujtesë që nuk tretet.

Nënat mbyllin dyert me butësi t'bekuar,

lënë një hapësirë të vogël

që pranvera të mos ndihet e huaj.

Dhe jashtë, në kopshtet që sapo kanë marrë frymë,

degët e thanës, dëllinjës, dafinës

mbajnë shenjat e festës.

Janë rrethuar me fije,

janë prekur me duar që besojnë.

Në heshtje, ato rriten.

Sepse Dita e Verës nuk është vetëm një ditë.

Është një mënyrë për ta parë kohën.

Është çasti kur njeriu pranon

se jeta është cikël,

se dimri nuk është fund,

por një pritje e gjatë për një trokitje të butë.

Dhe kjo trokitje vjen çdo vit,

pa u lodhur, si kryerendja e dritës

pa kërkuar leje,

si një e drejtë e natyrës.

Në zemrat e të rinjve ajo bëhet këngë,

në zemrat e të moshuarve bëhet kujtim,

në sytë e fëmijëve bëhet dritë e pastër,

që nuk njeh histori të rëndë.

Në fund të javës së festës,

kur dielli afrohet drejt barasnatës,

kur hija dhe drita peshohen njësoj,

njeriu kupton se ka brenda vetes

një ekuilibër që pret të zgjohet.

Dhe atëherë, në heshtjen pas gëzimit,

mbi çatitë e kuqe,

mbi lumin që rrëshqet i qetë,

mbi qytetin që fle me një buzëqeshje të lehtë,

mbetet një ndjenjë e kthjellët:

se jemi bij të një toke

që di të rilindë,

që di të falë,

që di të festojë pa përjashtuar askënd.

Festë anembanë,

kur çel gonxhja e Ditës së Verës, n’Elbasan,

nuk çel vetëm një lule.

Çel vetë kujtesa.

Çel vetë shpresa.

Çel vetë emri ynë,

i larë në dritë,

i mbjellë në tokë,

i hapur si një portë në mëngjesin e 14 marsit,

ku e mira hyn pa trokitur

dhe qëndron mes librit e lapsit.

Dhe prapë, nëse rri e dëgjon me kujdes,

poshtë zhurmës së haresë,

poshtë hapave që shkelin livadhet,

ka një rrahje të thellë,

si një daulle e lashtë që bie nën tokë.

Ajo është rrahja e shekujve.

Është koha kur ilirët ngrinin sytë nga qielli,

lexonin lëvizjen e diellit,

e ndanin vitin me një vijë të padukshme prerë:

Dimër.

Verë.

Asgjë më shumë.

Asgjë më pak.

Dhe kur barasnata afrohej si një urë drite,

ata e dinin se duhej falënderuar

ajo fuqi e padukshme që ringjall farën,

që fryn mbi sythat,

që e çon gjakun të qarkullojë më shpejt.

Sot ne nuk i dimë më të gjitha emrat e hyjnive,

por e dimë ndjesinë.

E dimë çlirimin.

E dimë se si supet bëhen më të lehta

kur dimri largohet e verën zanafillim.

Në oborret e Elbasanit të bekuar

dëgjohet ende rrahja e lugës së drurit në enën e bakrit,

si një metronom i trashëguar.

Nuk është vetëm gatim.

Është një akt besimi.

Është një lutje që nuk shqiptohet me fjalë,

por me përzierje,

me durim,

me nxehtësi zjarri.

Dhe kur ballokumet rreshtohen në tepsi

si diellëza të vegjël,

e ku diku troket ndonjë gotë,

qyteti bëhet një qiell i ulur

mbi tokë.

Në rrugë kalojnë njerëz që ndoshta nuk njihen,

por përshëndeten si të afërm.

Sepse kjo ditë i zhvesh dallimet.

I heq pluhurin e grindjeve.

I ul zërat e politikës.

I mbyll librat e rëndë të ideologjive.

Dita e Verës nuk pyet.

Ajo përqafon.

Në park, fëmijët mbajnë tullumbace që kërkojnë qiellin,

si mendimet e tyre të para për të ardhmen.

Të moshuarit ulen në banka dhe shohin

një cikël që përsëritet pa u lodhur.

Ata e dinë se kanë qenë një herë

po aq të lehtë sa këta hapa të vegjël.

Në këtë qytet, ku Shkumbini rrjedh si një fjali e gjatë,

një sintaksë e qashtër për ne,

uji merr me vete hijet e dimrit

lë në breg një dritë të re.

Edhe lumi duket sikur feston.

Edhe guri duket sikur buzëqesh.

Dhe kur java e pjellorisë shkon drejt kulmit,

kur 21 marsi afrohet si një baraspeshë e shenjtë,

ne kuptojmë se 14 marsi ishte vetëm porta.

Një portë që hapet për të na kujtuar

se jeta është lëvizje,

se koha është rrotullim i detyruar,

se gjithçka rikthehet nga mot i vjetër,

por kthehet më e gjelbër.

Në fund, mbetet një ndjenjë e qartë:

se kjo festë nuk mbahet vetëm në sheshe,

por në zemra dhe art.

Aty ku një farë e vogël shprese

pret një rreze për të çarë errësirën.

Aty ku një fjalë e mirë

mund të sjell një pranverë të tërë për të mirën.

Festë anembanë.

Në çdo prag ku vendoset një lule.

Në çdo dorë që ndan një kafshatë dielli.

Në çdo zemër që zgjohet herët

për të mos e humbur vitin në gjumë.

Kur çel gonxhja e Ditës së Verës, n’Elbasan,

çel një komb i tërë brenda vetes.

Dhe dimri,

me gjithë acarin e tij,

kthehet në kujtim.

Sepse mbi këtë tokë,

mbi këtë qytet të dritës dhe këngës,

mbi këtë emër që mbart shekuj,

Vera nuk është vetëm stinë.

Është premtim.

Dhe tani, pas gjithë këtyre zjarreve, këngëve, luleve,

pas gjithë këtyre duarve që janë shtrënguar mbi tryeza,

Dita e Verës flet me një mesazh të ri.

Ajo nuk flet më vetëm për stinët.

Flet për ne.

Na thotë se çdo shoqëri ka dimrin e vet.

Dimra të gjatë mosbesimi,

ftohje fjalësh,

acarim mendjesh.

Dimra që nuk maten me borë,

por me mbyllje zemrash.

Dhe pikërisht atëherë,

kur duket se toka është ngurtësuar,

duhet një 14 mars i brendshëm.

Një hapje dere.

Një dritare e çelur për dritën.

Le ta marrim barin me rrënjë e dhe,

siç e morën të parët,

por këtë herë ta mbjellim brenda vetes:

si durim,

si mirëkuptim,

si fjalë që nuk plagos.

Le t’i lidhim shtrigat e kohës sonë,

urrejtjen,

përçarjen,

lakminë e verbër.

T’i lidhim me pe të zi,

dhe t’i hedhim në zjarrin e një vetëdijeje të re.

Sepse festa nuk është vetëm kujtesë e së kaluarës.

Është përgjegjësi për të ardhmen.

Nëse dikur të rinjtë gjuanin me bahe për të larguar të keqen,

sot le të gjuajmë me dije.

Me kulturë.

Me drejtësi.

Le të mbrojmë arat tona jo vetëm nga krimbat,

por nga padituria dhe apatia.

Nëse ballokumja ka formën e diellit,

le të jetë edhe fjala jonë e tillë e pjekur,

e rrumbullakët, e ngrohtë,

që t'shijon pa t'djegur.

Në këtë ditë,

le të kujtojmë se identiteti nuk është vetëm trashëgimi.

Është punë e përditshme.

Është respekt për njëri-tjetrin.

Është pranimi se, si në kalendarin e vjetër,

ekzistojnë vetëm dy stinë:

errësira dhe drita.

Dhe zgjedhja është gjithmonë në duart tona.

Le të zgjohemi herët, drejt në punë,

jo vetëm për të fituar një garë simbolike,

por për të mos e lënë vitin të na kalojë në gjumë.

Le të hapim dyert që e mira të hyjë me rend,

por edhe të hapim mendjet,

që ndryshimi të mos na trembë.

Dita e Verës, n’Elbasan,

është një kujtesë e s'është afishe.

Se pas çdo dimri,

vjen një stinë ku mund të mbjellim ndryshe,

festë deri n'orët e vona.

Sepse pranvera nuk vjen vetëm nga qielli.

Ajo lind nga vendimet tona.

Dhe kur ta kuptojmë këtë,

atëherë Dita e Verës

nuk do të jetë vetëm një festë në kalendar.

Do të jetë një mënyrë jetese.

Kur çel gonxhja e Ditës së Verës, n’Elbasan,

e thënë perëndishëm q'nkrye t'heres,

çel një komb i tërë brenda vetes.