Fatmir Terziu: Dionis Qirzidhi dhe “Shtegtari i Lirisë”, një libër i lindur nga përkushtimi

Dionis Qirzidhi dhe “Shtegtari i Lirisë”, një libër i lindur nga përkushtimi

Në mars të vitit 2009, në prag të botimit të librit të tij “Shtegtari i Lirisë”, Dionis Qirzidhi më shkruante nga Tirana. Ishte një letër e shkurtër në formë, por që mbante brenda vetes frymën e një pune të gjatë, të lodhshme dhe, mbi të gjitha, të vetësakrifikuar. Ai më kërkonte ndjesë për vonesën e përgjigjes dhe më njoftonte se atë vit mbusheshin 200 vjet nga ardhja e Bajronit në Greqi dhe Shqipëri. Pikërisht në atë prag historik, ai kishte punuar “me vetësakrifikim” për të përfunduar librin që tashmë po e dërgonte në shtyp. Kjo letër, sot, më duket si një hyrje e natyrshme për ta rilexuar “Shtegtarin e Lirisë”. Sepse ajo na tregon diçka që shpesh humbet kur një libër përfundon dhe bëhet objekt leximi: përpara se të jetë vepër, libri është një udhëtim i autorit. Dhe në rastin e Qirzidhit, ky udhëtim kishte një arsye të veçantë. Ai nuk po shkruante thjesht një tjetër libër për Bajronin. Po përpiqej të përfundonte një vepër në kohën kur bota kulturore po përgatitej të përkujtonte dy shekuj nga shtegtimi i poetit në Greqi dhe Shqipëri.

Ai më shkruante se konferencat ndërkombëtare të përvjetorit do të zhvilloheshin në shtator, fillimisht në Athinë, nga 6 deri më 13 shtator, ku pritej të merrnin pjesë rreth njëqind studiues nga e gjithë bota, dhe më pas në Tiranë, më 14 dhe 15 shtator. Por ajo që më tërheq më shumë vëmendjen sot është një tjetër fjali e tij: këto zhvillime, siç më thoshte, i kishte mësuar vetëm më vonë, kur ishte tashmë në fund të punës së librit.

Kjo e bën historinë e “Shtegtarit të Lirisë” edhe më interesante.

Libri nuk duket të ketë lindur si një vepër e porositur nga një përvjetor. Përkundrazi, përvjetori e gjeti librin në rrugën e tij. Qirzidhi kishte nisur kërkimin më herët, kishte hyrë në dokumente, arkiva e biblioteka dhe, ndërsa libri po i afrohej përfundimit, zbulonte se puna e tij po përkonte me një moment të rëndësishëm të studimeve bajroniane ndërkombëtare. Kjo rastësi është domethënëse. Ajo tregon se libri kishte një shtysë të brendshme, jo thjesht një motiv ceremonial. Në fund të punës, Qirzidhi më njoftonte se kishte gjetur të dhëna të reja për Bajronin dhe Shqipërinë, sidomos në arkivat greke dhe në Bibliotekën Gennadius, ku ruheshin materiale të lidhura me Bajronin dhe Ali Pashën. Pra, “Shtegtari i Lirisë” nuk synonte të ishte një përsëritje e asaj që tashmë dihej. Ai kërkonte të hynte në hapësirat ku historia nuk është gjithmonë e dukshme në sipërfaqe: në dokument, në letër, në arkiv, në dëshminë e harruar. Dhe pikërisht këtu fillon rëndësia e këtij libri.

Bajroni përtej “Çajlld Haroldit”

Për shumë shqiptarë, Bajroni ka ardhur tek ne përmes “Shtegtimit të Çajlld Haroldit”. Shqipëria e vargjeve të tij, shqiptarët, malet, veshjet, armët, këngët dhe figura e Ali Pashë Tepelenës kanë bërë që poeti anglez të zërë një vend të veçantë në imagjinatën tonë kulturore.

Por kjo njohje, sado e fuqishme, ka qenë pjesore. Këtë e vëren me shumë qartësi akademiku Kristo Frashëri në vlerësimin e tij për librin. Ai thekson se Bajroni ishte i njohur në opinionin shqiptar kryesisht përmes “Çajlld Haroldit”, ndërsa jeta, veprimtaria dhe krijimtaria e tij më e gjerë letrare kishin mbetur më pak të njohura. Për Frashërin, “Shtegtari i Lirisë” e zgjeron këtë pamje dhe e rikthen Bajronin në një përmasë më të plotë. Ky është një nga kontributet themelore të Qirzidhit. Ai nuk e zhvendos Shqipërinë nga qendra e interesit bajronian, por e vendos Shqipërinë brenda një panorame shumë më të gjerë të jetës dhe mendimit të poetit.

Kështu, Bajroni i librit nuk është vetëm udhëtari që kalon nëpër Shqipëri. Është poeti, politikani, intelektuali, romantiku, rebelimi njerëzor, miku, i dashuruari dhe në fund luftëtari që e lidh emrin e vet me kauzën e lirisë greke. Kjo e bën titullin “Shtegtari i Lirisë” veçanërisht të qëlluar. Bajroni shtegtonte nëpër hapësira, por edhe nëpër ide.

Shqipëria si kthesë në jetën e poetit

Qirzidhi e sheh Shqipërinë jo si një ndalesë ekzotike të një aristokrati anglez, por si një përvojë që la gjurmë në formimin poetik dhe shpirtëror të Bajronit. Në përshkrimin e tij, udhëtimi merr ngjyrat e një tabloje romantike: liqeni i Lemanit, gryka e Ronit, Alpet, Po-ja, Arno, Venediku, Ura e Psherëtimave, e më pas brigjet e Epirit, Aousa e lashtë, Tepelena, oborri i Ali Pashës, malet dhe fshatrat shqiptarë. Por këto nuk janë thjesht dekor. Qirzidhi i përdor peizazhet për të kuptuar poetin.

Bajroni nuk udhëtonte vetëm me sytë e udhëtarit. Ai udhëtonte me syrin e poetit. Çdo vend bëhej pjesë e një përvoje të brendshme. Prandaj edhe citimi i John Keatsit që sjell Qirzidhi është domethënës: poezia e bën çdo vend më interesant dhe më të bukur. Në Shqipëri kjo marrëdhënie bëhet veçanërisht e fortë. Bajroni gjen një botë që nuk i ngjan Evropës aristokratike prej së cilës vinte. Gjen një natyrë të ashpër, njerëz të armatosur, këngë, valle, mikpritje, raki, male dhe një kulturë të gjallë që për të kishte forcën e zbulimit. Dhe mbi të gjitha, gjen një lloj lirie. Prandaj Shqipëria e Bajronit nuk është vetëm Shqipëria që ai përshkruan. Është edhe Shqipëria që e ndryshon atë.

“Nga një poet për një poet”

Lluka Qafoku e ka kapur ndoshta më bukur se kushdo tjetër një nga sekretet e këtij libri kur shkruan se ai është “i shkruar nga një poet për një poet, nga një migrant për një migrant”. Kjo fjali meriton të ndalet, sepse ajo na çon përtej dokumentacionit. Qirzidhi nuk e sheh Bajronin vetëm si studiues. Ai e ndien atë. E ndjek përmes gjurmëve të tij, por njëkohësisht përmes një afërsie shpirtërore që mund të krijohet vetëm kur një poet shkruan për një poet tjetër. Kjo shpjegon edhe gjuhën e veçantë të librit. Ai është studim, por nuk është një studim i thatë. Është biografi, por nuk është vetëm biografi. Është histori, por historia aty kalon vazhdimisht nëpër poezi. Qafoku e vëren se libri ka digresione që të kujtojnë “Don Zhuanin”. Në pamje të parë, një gjë e tillë mund të duket larg disiplinës së një monografie klasike. Por në të vërtetë është një zgjedhje që i shkon për shtat subjektit. Sepse Bajroni vetë nuk ishte linear.

Jeta e tij ishte një rrjet udhësh, dashurish, miqësish, kundërshtish, udhëtimesh dhe aventurash. Ta tregosh atë vetëm në mënyrë kronologjike do të thotë të humbasësh diçka nga shpirti i tij. Qirzidhi e kupton këtë. Dhe prandaj libri ecën si një anije me vela, e shtyrë nga erërat e kujtesës dhe të poezisë.

Arkivi që i jep zë së pathënës

Një nga vlerat më të mëdha të “Shtegtarit të Lirisë” është puna dokumentare. Mbi shtatëdhjetë burime dhe referenca hyjnë në ndërtimin e veprës. Letra, arkiva, dëshmi, studime dhe interpretime të studiuesve të ndryshëm krijojnë një rrjet të gjerë përmes të cilit Qirzidhi përpiqet të rindërtojë jo vetëm atë që dihet, por edhe atë që ka mbetur e padukshme.

Në këtë aspekt, rëndësia e Bibliotekës Gennadius është e veçantë. Materialet që lidhen me Bajronin dhe Ali Pashën i japin autorit mundësinë të shkojë më tej se rrëfimi tradicional.

Kjo është pikërisht ajo që ai më paralajmëronte në letrën e marsit 2009: kishte gjetur të dhëna të reja për Bajronin dhe Shqipërinë.

Pra, sot, kur e rilexojmë atë letër së bashku me “Përsiatjet” dhe vlerësimet që e shoqëruan librin, kuptojmë se Qirzidhi kishte një ambicie të qartë: të mos e përsëriste Bajronin, por ta kërkonte përsëri.

Bajroni dhe miti i lirisë

Ndoshta këtu ndodhet edhe zemra e veprës. Bajroni është bërë, në kohë të ndryshme dhe në kultura të ndryshme, simbol i shumë gjërave: i romantizmit, i rebelimit, i dashurisë, i individualizmit, i udhëtimit. Por Qirzidhi zgjedh një fjalë që i mbledh shumë prej këtyre kuptimeve: lirinë.

Bajroni nuk ishte një revolucionar vetëm në kuptimin politik të fjalës. Ai ishte një rebel edhe në mënyrën e të menduarit, të jetuarit dhe të krijuarit. Ai kundërshtonte kufijtë e imponuar nga shoqëria e kohës së tij. Dhe kur mbështeti luftën greke për pavarësi, poeti u përpoq të kalonte nga fjala në veprim. Kjo është arsyeja pse figura e tij u bë kaq e fuqishme për brezat pasues.

Kristo Frashëri e sheh atë si një nga penat e para të elitës intelektuale evropiane që foli për Shqipërinë në një kohë kur vendi ishte pothuajse i panjohur për Evropën. Ndërsa Lluka Qafoku e sheh në një përmasë edhe më universale: si figurë të një ideali që kapërcen kufijtë moralë dhe politikë dhe synon bashkimin e njerëzimit. Në këtë mënyrë, “Shtegtari i Lirisë” nuk mbetet vetëm një libër për shekullin XIX. Ai na flet edhe sot.

Nga Shqipëria te bota

Një nga aspektet më interesante të materialeve që shoqërojnë librin është mënyra se si tregohet jehona e Bajronit. Goethe, Delacroix, Verdi, Schumann, Paganini, Tennyson, Scott, Hugo, Lamartine, Flaubert, Pushkin, Lermontov, Dostojevski, Edgar Allan Poe dhe shumë të tjerë e kanë prekur në forma të ndryshme figurën e tij. Kjo listë nuk është vetëm një dëshmi e famës.

Është dëshmi e një ndikimi. Bajroni nuk mbeti brenda letërsisë angleze. Ai u bë pjesë e kulturës evropiane dhe më pas e kulturës botërore. Çdo brez e ka gjetur tek ai diçka të vetën.

Kjo është edhe arsyeja pse vepra e Qirzidhit kishte potencialin të kapërcente kufijtë shqiptarë. Siç vëren Marios Byron Raizis, libri mund të ishte një shtesë e rëndësishme edhe për bibliotekën ndërkombëtare të studimeve bajroniane, veçanërisht nëse do të përkthehej në anglisht. Është një vlerësim që, në dritën e gjithë materialit të paraqitur, nuk duket i tepruar.

Një libër i shkruar në kohën e duhur

Sot, kur kanë kaluar shumë vite nga ajo letër e marsit 2009, ajo që më duket më e bukur është se autori nuk e dinte plotësisht se ku do ta çonte libri i tij. Ai ishte ende në fund të punës. Libri po nisej për në shtyp. Konferencat e mëdha ndërkombëtare po afroheshin. Arkivat kishin hapur disa prej dyerve të tyre. Dhe Qirzidhi, në mes të gjithë kësaj, më shkruante thjesht se kishte punuar “me vetësakrifikim”.

Sot kjo fjalë tingëllon si një dëshmi. Sepse libra të tillë nuk lindin vetëm nga bibliografia. Lindin nga këmbëngulja. Nga netët e gjata. Nga dokumentet e kërkuara. Nga udhëtimet në arkiva. Nga dëshira për të mos e lënë një figurë të madhe të mbetet vetëm brenda asaj që dihet.

Dhe ndoshta kjo është arsyeja pse “Shtegtari i Lirisë” vazhdon të ketë interes edhe sot, sepse ai nuk është thjesht një libër që na tregon Bajronin. Është një libër që na tregon si mund të kërkohet Bajroni përsëri.

Dionis Qirzidhi e nisi këtë kërkim si poet dhe studiues. E përfundoi duke na dhënë një Bajron më të gjerë se ai që njihnim nga vargjet për Shqipërinë. Një Bajron që kalon nga poezia te politika, nga dashuria te revolucioni, nga udhëtimi te identiteti, nga Shqipëria te Greqia dhe nga historia te miti.

Por mbi të gjitha, një Bajron që nuk ndalet së kërkuari lirinë. Prandaj edhe sot, kur kthehemi te libri dhe te ajo letër e marsit 2009, duket sikur udhëtimi nuk ka përfunduar. Anija vazhdon të lëvizë. Erërat poetike ende fryjnë. Dhe “Shtegtari i Lirisë”, siç e mendoi Qirzidhi atëherë, vazhdon të na ftojë të shkojmë pas tij, jo vetëm nëpër rrugët ku kaloi Bajroni, por nëpër atë hapësirë më të vështirë ku njeriu kërkon të kuptojë se çfarë do të thotë të jesh i lirë.